Кіріспе
Жаңа пайда болған патогеннің жұқпалы ауруы, көбінесе оның таралу аймағы немесе жұқтыру жолы жағынан жаңа болып табылады. Жаңа пайда болған жұқпалы ауру (ЖЖА) – бұл жұқпалы ауру, соңғы уақытта (20 жыл ішінде) оның қозғалысы артқан және жақын болашақта да артуы мүмкін. Адамдар арасында тиімді жұқтыруға қабілетті аз ғана бөлігі эпидемиялар мен пандемиялардың себебі болу мүмкіндігінен қоғамдық және жаһандық алаңдаушылық тудыруы мүмкін. ЖЖА кем дегенде 1940 жылдан бері үздіксіз өсіп келеді. 1940 жылдан бергі әр онжылдықта жабайы табиғатқа байланысты зооноздардан туындаған ЖЖА оқиғаларының саны тұрақты түрде артты. Адам қызметі осы өсімнің басты драйвері болып табылады, ал биоәртүрліліктің жоғалуы – негізгі механизм. Жаңа инфекциялар барлық адам патогендерінің кем дегенде 12% құрайды. ЖЖА жаңа анықталған микроорганизмдердің, соның ішінде вирус түрлерінің немесе штамдарының (мысалы, жаңа коронавирустар, эбола вирустары, ВИЧ) салдарынан туындауы мүмкін. Кейбір ЖЖА белгілі патогендерден дамиды, мысалы, тұмаудың жаңа штамдары. ЖЖА басқа географиялық аймақтағы жаңа популяцияға бұрыннан бар аурудың таралуынан да туындауы мүмкін, мысалы, Батыс Нил қызбасының жағдайларында. Кейбір белгілі аурулар экологиялық өзгерістерге ұшыраған аймақтарда да пайда болуы мүмкін (Лайм ауруы сияқты). Ал басқалары туберкулез (дәріге қарсы тұру қасиеті пайда болғаннан кейін) немесе қызылша сияқты қайта пайда болатын жұқпалы ауру ретінде қайта өршіп кетуі мүмкін. Ауруханалық (ауруханада жұқтырылған) инфекциялар, мысалы, метициллинге төзімді Staphylococcus aureus ауруханаларда пайда болып жатыр және көптеген антибиотиктерге төзімділігіне байланысты үлкен мәселе тудырады. Жаңа аурулар мен басқа жұқпалы және жұқпалы емес жағдайлардың арасындағы күшті синергиялық әрекеттердің нәтижесінде жаңа синдромдардың пайда болуы алаңдаушылық тудырады. Көптеген ЖЖА зооноздық болып табылады, яғни жануарларда кездесетін патогендерден туындайды және тек кейде ғана түрлер аралық жұғу арқылы адам популяциясына таралады. Мысалы, пайда болатын вирустардың көпшілігі зооноздық болып табылады.
An emerging infectious disease (EID) is an infectious disease whose incidence has increased recently (in the past 20 years), and could increase in the near future. The minority that are capable of developing efficient transmission between humans can become major public and global concerns as potential causes of epidemics or pandemics. EIDs have been increasing steadily since at least 1940. For every decade since 1940, there has been a consistent increase in the number of EID events from wildlife related zoonosis. Human activity is the primary driver of this increase, with loss of biodiversity a leading mechanism. Emerging infections account for at least 12% of all human pathogens. EIDs can be caused by newly identified microbes, including novel species or strains of virus (e. g. novel coronaviruses, ebolaviruses, HIV). Some EIDs evolve from a known pathogen, as occurs with new strains of influenza. EIDs may also result from spread of an existing disease to a new population in a different geographic region, as occurs with West Nile fever outbreaks. Some known diseases can also emerge in areas undergoing ecologic transformation (as in the case of Lyme disease). Others can experience a resurgence as a re emerging infectious disease, like tuberculosis (following drug resistance) or measles. Nosocomial (hospital acquired) infections, such as methicillin resistant Staphylococcus aureus are emerging in hospitals, and are extremely problematic in that they are resistant to many antibiotics. Of growing concern are adverse synergistic interactions between emerging diseases and other infectious and non infectious conditions leading to the development of novel syndemics. Many EID are zoonotic, deriving from pathogens present in animals, with only occasional cross species transmission into human populations. For instance, most emergent viruses are zoonotic).
Жаңа инфекциялық аурулар туралы түсініктің тарихы
Француз дәрігері Шарль Англада (1809–1878) 1869 жылы жойылған және жаңа аурулар туралы кітап жазды. Ол жұқпалы ауруларды басқалардан ажыратпады (оның реактивті және аффективті аурулар деген терминдерін сыртқы немесе ішкі себептері бар ауруларды білдіреді, яғни сыртқы себептері бар немесе жоқ ауруларды білдіреді). Ол кіріспеде былай деп жазады: Дәрігерлер арасында кең таралған пікір патологиялардың өзгермейтіндігін мойындайды. Бізде болған немесе ошақтаған барлық аурулар тоқтатылған және алдын ала жасалған типтерге сәйкес жіктеледі және бір немесе басқа жолмен нозологтар құрған шеңберге кіруі керек. Тарих пен бақылау осы бейімділікке қарсы қатты наразылық білдіреді және олар мынаны үйретеді: ғайып болған аурулар және олардың іздері ғылымның мұрағаттарына ғана шектелген, олардың артынан қазіргі ұрпаққа беймәлім басқа аурулар келеді және олар алғаш рет өз құқықтарын нығайтуға келеді. Басқаша айтқанда, жойылған және жаңа аурулар бар. Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Чарльз Николь аурулардың пайда болуы туралы түсінікті 1930 жылы өзінің «Жұқпалы аурулардың тууы, өмірі және өлімі» (Naissance, vie et mort des maladies infectieuses) атты кітабында, ал кейіннен 1933 жылы жарық көрген «Жұқпалы аурулардың тағдыры» (Destin des maladies infectieuses) кітабында түсіндірді. Бұл оның Колледж де Франстағы екінші курс курсында дәріс жазбалары ретінде қызмет етті. Кітаптың кіріспесінде ол лекциялардың бағдарламасын ұсынады: Осы тарихи өмір сүру, осы тағдыр – біздің әңгімелеріміздің тақырыбы болады. Қазіргі білімімізге қарай, сіз өзіңізге қойған сұрақтарға жауап беруім керек, әрбір ойлы немесе жай ғана қызығушылықты ақыл-ойлар: біз бүгін байқаған жұқпалы аурулар әрқашан болған ба? Әлде олардың кейбіреулері тарих барысында пайда болды ма? Жаңалар пайда болады деп болжауға бола ма? Осы аурулардың кейбіреулері жойылады деп болжауға бола ма? Олардың кейбіреулері жоғалып кетті ме? Соңында, егер адамдар арасындағы жиі кездесетін қарым-қатынас нәтижесінде жұқпалы аурулардың саны өсе берсе, адам мен үй жануарларына не болады? «Жаңадан пайда болатын ауру» термині ғылыми басылымдарда кем дегенде 1960 жылдардың басынан бері қолданылуда және қазіргі мағынада Дэвид Сенсер өзінің 1971 жылғы «Адам мен жануарлардың жаңадан пайда болатын аурулары» мақаласында қолданады, онда кіріспенің бірінші сөйлемінде ол жаңадан пайда болатын ауруларды «адам мен жануарлардың жұқпалы аурулары ретінде қазіргі уақытта қоғамдық денсаулық проблемалары ретінде пайда болады» деп анықтайды және нәтижесінде қайта пайда болатын ауруларды да қамтиды: Адам мен жануарлардың жұқпалы аурулары қазіргі уақытта қоғамдық денсаулық проблемалары ретінде пайда болады, олардың ішінде кейбір ескі таныстар және кейбір бірегейлігі немесе тұжырымдамасы бойынша жаңа. Ол сондай-ақ кейбір инфекциялық агенттер медицина технологиясының өзгеруіне байланысты жаңадан аурулар деп саналатынын атап өтті: Бірақ бұрын патогендік емес деп саналған көптеген таныс организмдер бар, олар қазір госпитальдық инфекциямен, жасанды бүйректерді пайдаланумен және орган трансплантацияларын қабылдау немесе қабылдамаумен байланысты, мысалы. Ол кітабының кіріспе сөзін ескертумен аяқтады: Осылайша жұқпалы аурулар, адамзаттың ең көне жауларының бірі, біздің ең жақсы күш-жігерімізді талап ететін қарсылас ретінде өмір сүреді. Алайда, 1960–1970 жылдары көптеген адамдар үшін жаңа аурулардың пайда болуы шеткі проблема ретінде көрінді, бұл туралы 1962 жылы Макфарлейн Бернет жазған жұқпалы аурулардың табиғи тарихы басылымының кіріспе сөзінде айтылған: жұқпалы аурулар туралы жазу тарихқа енген нәрсе туралы жазуға жақын, сондай-ақ 1972 жылғы басылымның эпилогы: Соңғы отыз жылда болған оқиғалар негізінде біз 1970 жылдардағы ықтимал дамуды болжай аламыз ба? Егер қазіргі уақытта негізгі оптимизмді сақтап, ірі апаттар орын алмаса, [ ] жұқпалы аурулардың болашағы туралы болжамы өте жайсыз болады. Жаңа және қауіпті жұқпалы аурудың күтпеген пайда болуы мүмкін, бірақ соңғы елу жылда мұндай ештеңе болған жоқ. Бұл ұғым 1980-ші жылдардың соңында ЖИТС эпидемиясына реакция ретінде көбірек қызығушылық туды. Эпистемология жағынан Мирко Гремк СПИД тарихы туралы кітабын жазып жатып, жаңадан пайда болатын аурулар туралы түсінікпен жұмыс істеді. Кейін 1993 жылы ол «жаңа ауру» терминіне қарағанда жаңадан пайда болатын ауру туралы түсінік туралы мақала жариялады. Сондай-ақ, ЖИТС-тің пайда болуынан болған шоқта эпидемиологтар жаңа ауруларды күте білу және алдын алу үшін белсендірек әрекет етуді қалады. Стивен С. Морс Нью-Йорктегі Рокфеллер университетінен 1989 жылдың 1–3 мамырында Вашингтонда өткен NIAID/NIH конференциясының «Жаңа вирустар: Вирустар мен вирус ауруларының эволюциясы» төрағасы және бас ұйымдастырушысы болды. Конференцияны қорытындылайтын мақалада авторлар былай жазады: «ЖИТС-тің күрт пайда болуы қоғамдық денсаулықтың үлкен дағдарысы ретінде [ ] бірлесіп «Жаңа вирустар: Вирустар мен вирус ауруларының эволюциясы» конференциясын ұйымдастырды [ ]. Ол вирус пайда болу механизмін және болашақта жаңа вирус ауруларының пайда болуын күтуге, анықтауға және алдын алуға болатын стратегияларды қарастыру үшін шақырылды». Олар одан әрі атап өтеді: «Таңқаларлықтай, көптеген жаңа вирустар зооноздық, жануарлардың табиғи резервуарлары жаңа вирустардың көбінесе күтпеген эволюциясынан гөрі көбірек көзі болып табылады. Пайда болудың ең жиі факторы – адамның мінез-құлқы, ол вирустарды олардың туа біткен жануар иелерінен адамға беру ықтималдығын арттырады». 1991 жылғы мақаласында Морс жаңа жұқпалы аурулардың пайда болуы (жұртшылық ЖИТС эпидемиясы арқылы білген) сол кезде күтілген осы аурулардың шегінуіне қарама-қарсы екенін атап көрсетеді: «Антибиотиктермен қол жеткізілген керемет табыстар, сонымен қатар көптеген қорқынышты вирус ауруларына қарсы вакциналардың кеңінен қолданылуы көптеген дәрігерлер мен жұртшылыққа жұқпалы аурулар шегініп, уақыт өте келе толығымен жеңіледі деген ой келтірді. Бұл көзқарас вирусологтар мен жұқпалы аурулар мамандарының көпшілігімен дауланып, жұқпалы аурулардың жақын арада өткенге жатпайтыны туралы кең таралған пікірге айналды [ ]. 1989 жылғы жаңа вирустар конференциясының тікелей нәтижесі ретінде, Медицина институты 1991 жылдың ақпанында Джошуа Ледерберг пен Роберт Шоуптың төрағалығымен 19 мүшелі көп салалы «Денсаулыққа қауіпті жаңа микробалық қауіптер комитетін» құрды, 18 айлық зерттеу жүргізу үшін. Комитет жасаған есепте 1992 жылы «маңызды жаңа жұқпалы ауруларды анықтау, олармен қалай күресуге болады және қоғамдық денсаулыққа олардың әсерін азайту үшін болашақ қауіптерге қалай қарсы тұруға болады» деп міндеттелген. Есеп жаңа ауруларды анықтау үшін бақылау бағдарламасын құруды ұсынды және жаңадан пайда болған ауру анықталған жағдайда араласу әдістерін ұсынды. Жақсы жоспарланған, тиімді іске асырылған бақылау бағдарламасы аурудың ерекше ошақтарын анықтай алады, ошақтың географиялық және демографиялық таралуын құжаттай алады және проблеманың масштабын бағалай алады. Ол сондай-ақ аурудың табиғи тарихын сипаттауға, пайда болуға жауапты факторларды анықтауға, зертханалық және эпидемиологиялық зерттеулерді жеңілдетуге және нақты араласу шараларының сәттілігін бағалауға көмектесе алады. Ұсынылған араласулар келесілерге негізделген: АҚШ-тың қоғамдық денсаулық жүйесі, зерттеу және оқыту, вакцина және дәрілерді әзірлеу, векторларды бақылау, жұртшылықты хабардар ету және мінез-құлқының өзгеруі. 1989 жылғы «Жаңа вирустар» конференциясынан және 1992 жылғы IOM есебінен кейін бірнеше жыл өткен соң, 1994 жылы ғалымдар тобы «Жаңадан пайда болатын ауруларды бақылау бағдарламасын» (ProMED) құрды, ал Ауруларды бақылау орталықтары (CDC) іске қосты...
Адам мен жануарлар арасындағы жаңа жұқпалы аурулар
Адам мен жануарлар арасындағы жаңа жұқпалы аурулар соңғы жылдары үлкен алаңдаушылық туғызып, аурулардың пайда болуы мен таралуында маңызды рөл атқарады. Адам санының өсуі, жабайы жануарларға жақындығының артуы және климаттың өзгеруі зооноздық аурулардың таралуына қолайлы жағдай жасады, нәтижесінде Зика, Эбола және COVID-19 сияқты індеттер пайда болды. Жануарлар, адамдар және қоршаған орта денсаулығын біріктіретін "Бір денсаулық" тәсілі жұқпалы аурулардың таралуын бақылау және жеңілдету үшін маңызды құрал ретінде пайда болды. Жануарлардан бастау алатын зооноздық аурулар адам денсаулығына қауіпті угроза тудырады. Жаңадан пайда болатын жұқпалы аурулардың 75%-ы зооноздық болып табылады, олар жануарлардан адамға жұғатын вирустар мен басқа да патогендерден туындайды. Зооноздық аурулардың адам денсаулығына тигізетін әсерін азайту үшін олардың таралу механизмдерін, жабайы жануарлар саудасының рөлін, сондай-ақ қадағалау мен ерте анықтаудың маңыздылығын түсіну өте қажет. Қалдық суларды қадағалау індеттердің пайда болуының ерте ескерту белгілерін анықтау және уақтылы шаралар қабылдау үшін құнды құрал болып табылады.
Метициллинге төзімді Staphylococcus aureus
Метициллинге төзімді Staphylococcus aureus (MRSA) метициллинге сезімтал Staphylococcus aureus (MSSA) –дан, яғни, қалыпты S. aureus-тан пайда болды. Көптеген адамдар S. aureus-ты табиғи түрде тасымалдайды, бірақ олардың денсаулығына ешқандай әсер етпейді. MSSA-ны метициллин антибиотиктерімен емдеуге болатын, бірақ антибиотикке төзімділік генін алғанға дейін. MRSA-ның әртүрлі штаммдарының генетикалық картасын зерттеу арқылы ғалымдар MSSA-ның 1960 жылдары mecA генін алғанын анықтады, бұл оның патогендік қасиеттерін анықтайды. Бұрын ол адамдармен негізінен пайдалы коменсальдық қарым-қатынаста болған. Теория бойынша, mecA генін алған S. aureus штаммы ауруханаларға енгізілген кезде, ол антибиотиктердің жоғары дозасына ұшыраған басқа аурухана бактерияларымен байланысқа түсті. Антибиотиктердің мұндай жоғары деңгейіне ұшыраған аурухана бактериялары антибиотикке төзімділікке қатысты күшті таңдау ортасында болды, нәтижесінде осы аурухана популяциясында бірнеше антибиотикке төзімділік пайда болды. S. aureus осы популяциямен байланысқа келгенде, әртүрлі препараттарға қарсы антибиотикке төзімділікті кодтайтын көптеген гендер MRSA-ға көшті, осылайша оны бақылау өте қиын болды. MSSA-ның төзімділік генін горизонтальды гендік алмасу арқылы алғаны, генетикалық ақпараттың бір ұрпақ ішінде берілуі және көптеген зерттеулерде көрсетілгендей, өз популяциясында жылдам таралуы мүмкін деп саналады. Горизонтальды гендік алмасу генетикалық ақпараттың берілу процесін үдетеді, себебі геннің берілуі үшін толық бір ұрпақ күтудің қажеті жоқ. Бұл ұйымның тұрақты кеңесші органы болып табылады. Топ жаңа жұқпалы ауруларды, соның ішінде COVID-19-ды зерттеу мақсатында құрылды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Бас директорының сөзіне сәйкес, "SAGO SARS-CoV-2 вирусының және болашақта пайда болатын жаңа патогендердің пайда болуын зерттеудің келесі кезеңінде маңызды рөл атқарады".