Кіріспе

Тифен-Демьянов қайта құрылымы (TDR) — 1-аминметилциклоалканолдың азот қышқылымен химиялық реакциясы, нәтижесінде кеңейтілген циклокетон пайда болады. Тифен-Демьянов сақинасын кеңейту, Тифен-Демьянов қайта құрылымы немесе TDR, амин тобы бар циклоалкандар мен циклоалканолдарды бір көміртегіге ұлғайтудың оңай жолын ұсынады. Циклопропаннан циклооктана дейінгі сақиналар Тифен-Демьянов сақинасын кеңейтуге белгілі бір деңгейде қолданылады. Бастапқы сақинаның мөлшері артқан сайын шығым азаяды, ал TDR бес, алты және жеті мүшелі сақиналарды синтездеу үшін ең қолайлы. Тифен-Демьянов сақинасын кеңейтудің маңызды синтетикалық қолданылуы – бициклдік немесе полициклдік жүйелерде. Бұл реакция бойынша бірнеше шолу жарияланған.

Ашылу

Қазір Тиффено-Демьянов қайта құрылымдалуы (TDR) деп аталатын реакция екі қадамда ашылды. Бірінші қадам 1901 жылы орыс химигі Николай Демьянов аминметилциклоалкандардың азот қышқылымен өңделгенде жаңа өнімдер беретінін анықтағанда орын алды. Бұл өнім 1903 жылы кеңейтілген спирт екені анықталғанда, Демьяновтың қайта құрылымдалуы атауы пайда болды. Демьяновтың қайта құрылымдалуы кейіннен өнеркәсіпте және синтетикалық органикалық химияда сәтті қолданылды. Дегенмен, оның қолданылу саласы шектеулі. Демьяновтың қайта құрылымдалуы негізінен төрт, бес және алты мүшелі аминметилциклоалкандар үшін жарамды. Сонымен қатар, алкендер мен кеңейтілмеген циклоалкогольдер қосалқы өнімдер ретінде түзіледі. Бастапқы циклоалканның мөлшері артқан сайын, өнімділік төмендейді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бірнеше жыл бұрын француз ғалымдары жасаған жаңалық қазіргі ТДР реакциясына әкелді. 1937 жылы Тиффено, Вейл және Чубар Comptes Rendus журналында 1-аминметилциклогексанолдың азот қышқылымен өңделгенде циклогептанонға оңай түрленіп кететінін жариялады. Бұл сақинаның тым үлкен болуына байланысты, авторлар оны бірден Демьяновтың қайта құрылымдалуымен байланыстырмады. Олар өз реакцияларының 1906 жылы Уоллак ашқан реакцияға ұқсас деп ойлады. Перманганатпен тотығу кезінде циклогликольдер сусызданып, эпоксид аралық арқылы альдегидке айналады. Авторлар деаминация нәтижесінде ұқсас эпоксид аралық зат пайда болып, одан кейін сақинаны ұлғайтатын циклокетон түзілетінін болжады. Алайда, кейін ғалымдар осы реакциялардың байланысты екенін түсіне бастады. 1940 жылдардың басына қарай TDR органикалық химияда кеңінен танымал болды. Тиффеноның жаңалығы Демьяновтың қайта құрылымдалуының синтетикалық мүмкіндіктерін кеңейтті, енді жеті және сегіз көміртек атомынан тұратын сақиналарды да ұлғайтуға болады. Циклокетонды циклоаминоалкогольге оңай түрлендіруге болатындықтан, бұл жаңа әдіс органикалық химиктер арасында тез танымал болды.

Негізгі механизм

Реакцияның негізгі механизмі – амин тобының азот қышқылымен диазотталған түзілуі, одан кейін азоттың бөлінуі және біріншілік карбокатионның қалыптасуы. Сақина кеңеюімен жүзеге асырылатын изомеризациялық реакция тұрақтырақ оксион ионын құрайды, ол депротонды болады.

Механизмнің алғашқы дамуы

Химиктер сол кезде 1-аминметилциклоалкогольді симметриялы болғанда нитрат қышқылымен әрекеттескенде қандай өнім түзілетінін жақсы білгенімен, реакция механизмі туралы маңызды пікірталас 1980 жылға дейін жалғасты. Ғалымдар 1-аминметилциклоалкогольдер мен көпірлі цикложүйелерде реакция жүргізілген кезде алынатын өнімдердің алуан түрлілігін түсіне алмады. Күні бүгінге дейін бұл реакцияның одан да нәзік механизмдерін анықтау және қажетті кеңейтілген өнімнің мөлшерін арттыру мақсатында тәжірибелер жүргізілуде. 1960 жылы Мичиган университетінің профессоры Питер А. Смит пен Дональд Р. Бэр TDR (Тиффено-Демьянов қайта құрылымы) туралы мақала жариялады. Олар ұсынған механизм сол кездегі ғалымдардың TDR-ді түсіну деңгейін көрсетеді. Бэр мен Смит ұсынған механизм – бірнеше деректердің жиынтығы. 1950 жылдардың басынан бері көптеген ғалымдар TDR механизміне карбоний ионының қатысатынын болжады. Дегенмен, TDR механизмін дамытудағы маңызды қадам – аминдердің азот қышқылымен реакцияласуының себептерін түсіну болды. 1950 жылдардың соңында жүргізілген кинетикалық зерттеулер ғалымдарды азот қышқылының аминмен реакцияласып, алдымен азот қышқылының туындысын, мүмкін N2O3 түзілетініне сендірді. Бұл туынды TDR үшін дұрыс болмаса да, сол кездегі ғалымдар оның аминмен реакцияласып, диазоний ионын түзіретініне келді. Бұл диазоний ионының тұрақсыздығы TDR механизмінде карбокатионның бар екенін көрсететін нақты дәлел болды. TDR механизміне әсер ететін тағы бір фактор – реакция Тиффено ашқан жағдайларда оңай жүретіні болды. Реактивке спирт тобын қосу арқылы реакция жылдамдығы мен өнімділігі қарапайым Демьянов қайта құрылымымен салыстырғанда едәуір артты. Сонымен қатар, олефиндер сияқты қосалқы өнімдердің пайда болуы азайды. Осы бақылаулар Смит пен Бэрдің механизмін құруға негіз болды. Сутегінің болуы реакция барысында гидридтік және көміртектік орын ауыстырулардың бәсекелес болатынын көрсетеді. Бұл орын ауыстыру ықтимал, себебі ол оң зарядты 1-ші көміртектен 3-ші көміртеке ауыстырады. Су сияқты әлсіз негіздік ортада бұл жаңа аралық зат E1 механизмі арқылы олефинді түзе алады. Мұндай олефиндер Демьянов қайта құрылымында кездеседі, бірақ TDR-де жоқ. Спирттің болуы осы E1 реакциясының болмайтынын түсіндіреді. Спирттің болуы сақинаның кеңейтілген аралық затындағы оң зарядты оттегіге жақын орналастырады. Бұл сутегіден гөрі қолайлы, себебі оттегі резонанс арқылы карбоний ионына электрондық тығыздықты беруге қабілетті. Бұл сақинаның кеңеюіне көмектеседі және TDR-дің Демьянов қайта құрылымынан жоғары өнімділігін көрсетеді. Смит пен Бэрдің механизмі сол кездегі басқа да бақылауларды түсіндіре алды. 1960 жылға дейін көптеген ғалымдар 1-аминметилциклоалканолдарды алкил тобымен алмастырып, Тиффено-Демьянов қайта құрылымын жүргізген. Смит пен Бэр әртүрлі 1-гидроксициклогексилбензил аминдерін синтездеу және оларды TDR жағдайларына ұшырату арқылы мұндай алмастырудың TDR-ге қалай әсер ететінін зерттеді. Алты мүшелі сақиналар TDR арқылы кеңейетінін ескерсек, реакцияның жүруіне болады деп күтілді. Алайда, күтілгендей сақиналар кеңеймей, тек диолдар түзілді. Жоғарыда аталған алмастырылған реагенттердің бес мүшелі аналогтары TDR жағдайында кеңейді. Алкил алмастырулары арил алмастыруларына қарағанда TDR-ді азайтады. Смит пен Бэр бұл бақылаулар олардың механизмін қолдайды деп мәлімдеді. Алкил тобы карбоний ионын тұрақтандырғандықтан, түзілген карбоний ионы нуклеофилмен (осы жағдайда су) реакцияласып, қайта құрылымға ұшырамайды. Бес мүшелі сақиналар сақиналық кернеудің салдарынан қайта құрылымға ұшырайды. Бұл кернеу карбокатионды тұрақсыз етеді және көміртектің орын ауыстыруына себеп болады.

Алғашқы механизмдегі проблемалар

Смит пен Бейрдің алғашқы механизмі қаншалықты анық көрінсе де, оның ескермеген бірнеше құбылыстары бар. Олардың механизміне байланысты мәселе негізінен сақинада алкил тобы бар TDR прекурсорларына қатысты. Егер аталған топ молекуланың симметриялы болуын қамтамасыз ететіндей етіп сақинаға орналастырылса, TDR жағдайларына ұшырағанда бір ғана өнім пайда болады. Дегенмен, алкил тобы молекуланы симметриясыз ету үшін сақинаға орналастырылса, бірнеше өнім түзілуі мүмкін. Бастапқы амин спирттерін синтездеудің негізгі әдісі – цианид ионын циклді кетонға қосу. Содан кейін алынған гидроксинитрил тотығудан өтіп, қажетті амин спиртіне айналады. Бұл әдіс диастереомерлерді түзетіп, реакцияның региоселективтілігіне әсер етуі мүмкін. Көптеген асимметриялық прекурсорлар үшін бір өнім изомері екіншісіне қарағанда басым түзеді. TDR әр түрлі стероидтар мен бициклдік қосылыстарды синтездеу үшін жиі қолданылғандықтан, олардың прекурсорлары көбінесе симметриялы болмады. Осының салдарынан өнімдерді анықтау және бөліп алу көп уақытты алды. Сол кезде бұл құбылыс химиктерді қызықтырды. Спектроскопиялық және бөлу мүмкіндіктерінің шектеулі болуына байланысты ғалымдарға TDR-дің бұл ерекшелігін терең зерттеу қиын болды. Бірақ көпшілігі, басым өнімнің түзілуіне бәсекелес көміртектердің миграциялық қабілеті және/немесе стериялық бақылау жауапты деп санайтын. Миграциялық қабілет – реакцияның басым өнімінің түзілуіне бір көміртек атомының екіншісіне қарағанда оңайрақ миграциялануының алғашқы тұрақтылығымен байланысты болды. Бұл мүмкіндік бұрынғы ғалымдардың, тіпті Марк Тиффеноның өзінің сенімі мен зерттеу тақырыбы болды. Алайда, 1960 жылдардың басында көбінесе ғалымдар стериялық факторлардың осы реакцияның селективтілігін анықтайтын күш екенін ойлай бастады.

Механизмдегі стериктер мен стереохимия

Химиктер осы реакцияны барған сайын дамыған технология мен әдістермен зерттеуді жалғастыра берген сайын, симметриялы емес аминоалкогольдердің өнімдерінің пайда болуын бақылайтын басқа факторлар мүмкіншілік ретінде қарастырыла бастады. 1963 жылы Торонто университетінің Джонс пен Прайс стероидтердегі алыс орналасқан топтардың өнім таралуына әсер ететінін көрсетті. 1968 жылы Канзас университетінің Карлсон мен Бен эксперименттік жағдайлардың да рөл атқаратынын анықтады. Бұл ғалымдар TDR арқылы жүзеге асырылатын шақтарында бастапқы температура мен реагенттердің концентрациясының өнімнің соңғы таралуына әсер ететінін көрсетті. TDR-дың басқа да жолдары зерттелді және сипатталды. Дегенмен, Карлсон мен Бен TDR-ға қатысты стерикалық факторлар мен миграциялық бейімділіктер саласында маңызды жаңалыққа қол жеткізді. Электрондық ережелерге сәйкес, көбірек топтармен байланысқан көміртек атомы, азырақ байланысқан көміртек атомына қарай жылжуға бейім болуы керек. Бірақ, мұндай жағдай әрқашан орындалмайды және миграциялық бейімділіктердің сипаттамалары көбінесе тұрақсыздық көрсетеді. Сондықтан авторлар мұндай бейімділіктердің маңызы шамалы деп санайды. Стерикалық тұрғыдан алғанда, жақсартылған спектроскопиялық әдістердің арқасында, амин тобының алкан сақинасына экваториальды жағдайда орналасуы өнімнің мөлшеріне елеулі әсер ететіні анықталды. Авторлардың пікірінше, D-нің A-дан артық пайда болуы A-ның ерекше конформациясымен байланысты емес. Модельдеу көрсеткендей, A мен B бастапқыда C-ге айналуға бірдей мүмкіндіктерге ие. Көші-қон кезінде ауыспалы күйде стерикалық өзара әрекеттесу пайда болып, A-ның TDR жағдайларында D-ге айналуына ықпал ететіні болжанады. Стерикалық факторлар миграция кезінде маңызды рөл атқарады, ал реакцияның бастапқы кезеңінде емес деген ой жаңалық болды. Карлсон мен Бен бұл фактордың миграция жолындағы трансаннулярлық сутек байланысынан туындауы мүмкін деп болжайды. Модельдеу көрсеткендей, бұл байланыс A-ның C-ге айналуы үшін күштірек болуы мүмкін. Бірақ, олар бұл тұжырымды нақты түсіндірме ретінде ұсынуға жеткілікті сенімді емес, себебі конформациялық және/немесе электрондық факторлар да әсер етуі мүмкін. Осы кезде Смит пен Бейр ұсынған механизмнің қолданылуы күмәнді бола бастады. Егер реакцияның ауыспалы күйінде көміртектің миграциясына байланысты стерикалық өзара әрекеттесулер маңызды болса, бұл Смит пен Бейрдің қарастырған карбокатионға сәйкес келмейді. 1970 жылдары бициклдерді зерттеу TDR механизміне қосымша жарық түсірді. 1973 жылы Маккинни мен Патель Маркетт университетінің басылымында TDR-ды норкамфор мен дегидроноркамфорды кеңейту үшін қолданды. Олардың екі байқауы маңызды. Біріншісі, экзо және эндо 2-норборнилкарбинил жүйелерінің кеңеюіне қатысты. (I) схемасында A-ның B-ге қарағанда миграциялауы күтілуі мүмкін, себебі мұндай миграция дамушы зарядты екіншілік көміртек атомына орналастырады және бұл түр оңайрақ кресло тәрізді аралық өнім арқылы өтеді. Бірақ, мұндай жағдай байқалмайды. Өнімнің тек 38%-ы ғана A миграциясын көрсетеді. I-нің кеңеюінде A миграциясының басымдығын түсіндіру үшін авторлар ең аз қозғалыс принципін қолданады. Яғни, көпірлік емес көміртек атомының миграциясы атомдардың ең аз қозғалысын қамтамасыз етеді, бұл реакцияның энергетикасына әсер етеді. Бұл ең аз қозғалыс принципі TDR механизмінде маңызды рөл атқарады, себебі ол қолайсыз конформация арқылы өтетін аралық өнімдерді түсіндіреді. Бірақ, Маккинни мен Патель оң зарядтың тұрақтандырылуы сияқты дәстүрлі факторлардың кеңею бағытында маңызды рөл атқаратынын растайды. Олар мұны 2-норборненил карбинил жүйесін кеңейту арқылы көрсетеді. Бұл жүйелерге қос байланыс қосылғанда, авторлар көпірлік көміртек атомы A-ның миграциясының едәуір жоғарылауын байқады (осы жағдайда 50%). Авторлар бұл миграцияның өсуін бұл көпірлік көміртек атомының миграциясы дамушы оң зарядты қос байланыстың резонанстық әсері арқылы тұрақтандыруымен байланыстырады. Сондықтан, карбокатион/оң заряд әсерін өнім таралуына әсер ететін факторларды талқылау кезінде ескеру қажет.

Кейінгі механикалық зерттеулер

1960 жылы Смит пен Баердің жариялағаннан кейінгі жылдары жинақталған дәлелдер TDR механизміне қайта қарау қажет екенін көрсетті. Бұл жаңа механизм карбокацияны тұрақтандыруға бағытталған болуы керек, себебі сақинаның кеңеюіне әсер ететін басқа да факторлар бар. Дамитын диазоний ионының бағыты, реакция кезіндегі стериялық кедергілердің мүмкіндігі және атомдардың қозғалысы ескерілуі тиіс. 1982 жылы Купер мен Дженнер осындай механизмді жариялады. Олардың механизмі бүгінгі күнге дейін TDR-дің қазіргі түсінігі ретінде қабылданып келеді. Смит пен Баердің механизмінен ең басты айырмашылық – Купер мен Дженнер диазоний ионының бөлінуін және одан кейінгі алкилдің орын ауысуын бірлескен қадам ретінде бейнелегендігі. Мұндай ерекшелік стериялық факторлардың, бағдардың және атомдардың қозғалысының әсер етуіне мүмкіндік береді. Дегенмен, оң зарядтың таралуы осы механизмде де маңызды рөл атқарады, өйткені ол TDR-дің байқалатын мінез-құлқының көп бөлігін түсіндіреді. Ескеретін тағы бір мәселе – аталған факторларға артықшылық берілмейді. Яғни, бүгінгі күнге дейін қай көміртегінің басымдықпен орын ауысатынын болжау өте қиын. Шындығында, TDR спектроскопиялық және ажырату техникаларының дамуымен бірге тиімдірек болды. Мұндай жетістіктер қажетті өнімдерді жылдам анықтауға және бөліп алуға мүмкіндік берді. 1980 жылдардың ортасынан бері көптеген органикалық химиктер TDR-дің бірнеше факторларға тәуелді екенін, және олардың маңыздылығы көбінесе тұрақсыз екенін қабылдады. Осының салдарынан көптеген зерттеулер белгілі бір көміртегінің орын ауысуын арттыруға бағытталған әдістерді әзірлеуге жұмылдырылды. Мұндай күш-жігердің бір мысалы Мельбурн университетінен жақында жарияланды. 4-топ металл алмастырғыштарының β-позициядағы оң зарядты тұрақтандыруға қабілетті екенін ескере отырып, Чоу, МакКлюр және Уайт 2004 жылы осыны TDR-ді бағыттау үшін пайдалануға тырысты. Олар көміртегіне β-позицияда триметилсилиций тобын қоюдың орын ауысуын арттыратынын болжады. Нәтижелері бұл шамалы дәрежеде орын алатынын көрсетті. Авторлар көміртегінің орын ауысуының аздап арту себебі оң зарядтың диазоний ионын ығыстыруда маңызды рөл атқармайтынына байланысты деп санайды. Бұл ион өте жақсы кететін топ болғандықтан, дамитын көміртегі-көміртегі байланысынан көп күш қажет етпейді. Олардың нәтижелері көміртегінің орын ауысу бағытын анықтайтын көптеген факторлар бар екенін тағы да көрсетеді.