Кіріспе
жоқ Бұл білім беру саласындағы терминдердің сөздігі, олардың Википедия мақалаларында қолданылу жиілігіне негізделген. Осы мақалада G–L әріптерімен басталатын терминдер келтірілген. Басқа мақалалардағы терминдерді табу үшін мазмұн тізімінен әріпті таңдаңыз.
This glossary of education related terms is based on how they commonly are used in Wikipedia articles. This article contains terms starting with G – L. Select a letter from the table of contents to find terms on other articles.
G
Дарынды: (интеллектуалдық дарындылық) Орташа деңгейден едәуір жоғары интеллектуалдық қабілет. Дарынды балалар асинхронды дамиды; олардың ой-қиялы көбінесе дене дамуынан озады, ал жеке танымдық және эмоционалдық функциялар бір адамның дамуының әртүрлі кезеңдерінде болуы мүмкін. Дарынды адамдар әртүрлі топты құрайды. Дарынды балалар кем дегенде бір маңызды пән бойынша жастағы құрдастарынан ақыл-ой жағынан озық болғандықтан, олар өздерінің әлеуетін толыққанды пайдалану және жалықпау үшін дарынды балаларды оқыту бағдарламаларына жиі мұқтаж болады. Дарынды адамдар әлемді өзгеше және терең сезінеді, нәтижесінде ерекше әлеуметтік және эмоционалдық мәселелер туындайды. Дарындылық ұғымы тарихи тұрғыдан даулы болған, тіпті кейбіреулер мұндай топтың бар екенін жоққа шығарған. Дарынды білім беру: дарынды немесе талантты деп танылған балаларды оқытуда қолданылатын арнайы тәжірибелер, процедуралар және теориялар жиынтығы. Жастардың дарынды екені көбінесе белгілі бір стандартты тесттерде жоғары нәтиже көрсету арқылы анықталады. Дарынды білім беруді қолдаушылар дарынды және/немесе талантты жастардың қабілеттері орташа деңгейден жоғары болғандықтан, олардың сабақтарын қарқындырақ жүргізу, оларды жоғары сыныптарға, Advanced Placement немесе International Baccalaureate курстарына жіберу немесе оларға білім беруді байыту қажет деп санайды. Гимназия және Реальгимназия: (жекеше: Гимназия) және Реальгимназия – Германияның 16-20 ғасырлардағы классикалық жоғары немесе орта мектептері. Оқушылар 9-10 жасында қабылданады және оқу, жазу және арифметика білуі керек.
H
Әдеттегілік: Стимулды қайталау арқылы мінез-құлық реакциясының ықтималдығының прогрессивті түрде төмендеуі болатын қауымдастырмалы емес оқытудың бір мысалы. Бұл интеграцияның тағы бір түрі. Геутагогия: Өздігінен анықталатын оқылуды зерттеу. Жасырын оқу бағдарламасы: Мектептер ресми оқу бағдарламаларында баяндалған білімді таратудан гөрі көп нәрсе жасайтынына назар аударады. Ол көбінесе қазіргі заманғы білім беру қызметінің әлеуметтік салдары, саяси негіздері және мәдени нәтижелерін сынау үшін қолданылады. Алғашқы зерттеулер мектептегі демократияға қарсы сипатты анықтауға бағытталған болса, кейінгі зерттеулер социализм, капитализм және білім берудегі анархизм сияқты түрлі көзқарастарды қамтыды. Жоғары білім: Университеттер және академиялық дәрежелерді тағайындайтын басқа да оқу орындары ұсынатын білім, мысалы, колледждер және гуманитарлық колледждер. Жоғары білім университеттердің оқыту және зерттеу қызметін қамтиды, ал оқыту саласында бакалавриат деңгейі (кейде жоғары білім деп аталады) және магистратура деңгейі (кейде төртінші білім немесе магистратура деп аталады) кіреді. Жоғары білім кәсіптік білім беру сияқты орта білімнен кейінгі білім берудің басқа түрлерінен өзгеше. Дегенмен, көптеген кәсіби білімдер жоғары білімнің құрамына кіреді, ал көптеген магистратурадан кейінгі біліктіліктер, мысалы, құқық және медицина сияқты салаларда, кәсіби немесе мамандыққа бағытталған. Идеялар тарихы: Тарих және оған байланысты салалардағы зерттеулер саласы, уақыт өте келе адам идеяларының білдірілуі, сақталуы және өзгеруімен айналысады. Ғалымдар идеялар тарихын көбінесе интеллектуалды тарихтың серіктес саласы немесе ерекше тәсілі деп санайды. Идеялар тарихындағы жұмыстар көбінесе философия тарихы мен әдебиет тарихындағы жан-жақты зерттеулерді қамтиды. Үйде оқыту: (сондай-ақ үйде білім беру немесе үйде оқу) Балаларды үйде және қоғамда оқытуға баламалы білім беру тәсілі, мемлекеттік немесе жекеменшік мектептер сияқты мекемеде жүзеге асырылатын міндетті білім беруден өзгеше. Үйде оқыту әдістері 19 ғасырда міндетті білім беру кеңінен таралуына дейін қолданылған әдістерге ұқсас. Осы уақытқа дейін әлем бойынша білім берудің көп бөлігі отбасы және қоғам мүшелері тарапынан үйде беріліп келді, тек ерекше жағдайларда ғана жекеменшік мектептерге баруға немесе оқытушыларды жалдауға мүмкіндік болды.
Мен
Мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған білім беру туралы заң (IDEA): АҚШ-тың арнайы білім беру саласындағы федералды заңы. Жеке оқыту: әрбір оқушының қабілеттері мен қызығушылықтарына негізделген мазмұн, оқу материалдары, оқу құралдары және оқыту қарқынымен жүзеге асырылатын оқыту әдісі. Зерттеу білімі: (кейде зерттеу әдісі деп те аталады) сұрақтар қоюға бағытталған, оқушыларға негізделген білім беру әдісі. Оқушылар өздері үшін маңызды, жауабы оңай болмайтын сұрақтар қоюға ынталандырылады; мұғалімдер мүмкіндігінше сөйлеуден аулақ болуға, ал жауап берудің орнына көбірек сұрақтар қоюға шақырылады. Оқу-әдістемелік капитал: 1960 жылдардан бері білім беру саласында қолданылатын термин, оқу материалдарын дайындауға жасалған инвестициялардың нәтижесінде пайда болатын капиталды көрсетеді. Оқу-әдістемелік жобалау: (оқу-әдістемелік жүйелерді жобалау деп те аталады) оқу қажеттіліктерін талдау және оқытуды жүйелі түрде дамыту. Оқу-әдістемелік жобалаушылар көбінесе оқытуды дамыту әдісі ретінде оқу-әдістемелік технологияны пайдаланады. Оқу-әдістемелік жобалау модельдері әдетте, егер орындалса, білімді, дағдыларды және көзқарасты қабылдаушыға немесе оқушыға беруды жеңілдететін әдісті көрсетеді. Оқу-әдістемелік басшылық: білім беру саласындағы адамның немесе топтың оқу бағдарламалары мен оқыту әдістемелері саласындағы білім мен дағдыларымен, мектеп миссиясын орындауға қажетті ресурстарды ұсынумен, жеке, шағын және үлкен топтардағы тиімді коммуникациямен және білім беру мекемесі үшін нақты және айқын көзқарас құрумен сипатталатын іс-әрекеттері немесе мінез-құлқы. Бұл көзқарас және оған негізделген шешімдер қабылдау, идеалды жағдайда, ынтымақтастық процесімен сипатталады және көптеген мүдделі тараптарды қамтиды. Оқу-әдістемелік басшылар мекеменің басқа мүшелері арасында өзара көмек және басшылық мінез-құлқын дамытады. Оқу-әдістемелік қолдау: оқушыларға түсініктер мен дағдыларды алғаш таныстырған кезде білім алуды қолдау үшін жеткілікті көмек көрсету. Оқыту технологиясы: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та жұмыс күшінің жетіспеушілігіне жауап ретінде пайда болды. Зауыттарды білікті жұмысшылармен толтыру қажеттілігі туды. Оқыту технологиясы оқытуды жүйелі және тиімді түрде жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Оқыту теориясы: адамдардың, әсіресе жастардың білімін арттыру үшін материалды қалай құрылымдау керектігіне назар аударатын ғылым. 1970 жылдардың соңында АҚШ-та пайда болған оқыту теориясы көбінесе екі бағытқа бөлінеді: танымдық және мінез-құлықтық мектептер. Оқыту теориясы Чикаго университетінің профессоры Бенджамин Блумның 1956 жылғы жұмысынан және оның "Білім беру мақсаттарының таксономиясы" – оқыту процесінің алғашқы заманауи жүйелендірілген сипаттамаларының бірінен туындады. Алғашқы оқыту теориялықтарының бірі Роберт М. Гэгн болды, ол 1965 жылы Флорида мемлекеттік университетінің білім беру зерттеулер департаменті үшін "Оқу шарттары" деген еңбегін жариялады. Белгілі психолог Б. Ф. Скиннердің мінез-құлық теориялары оқыту теориялықтарына үлкен әсер етті, өйткені олардың гипотезаларын ғылыми әдіспен оңай тексеруге болады. Біріктірілген оқыту: оқу бағдарламаларында студенттерге байланыстар жасауға көмектесетін біріктірілген сабақтарға бағытталған оқыту теориясы. Бұл жоғары білім беру тұжырымы бастауыш және орта мектептердегі "біріктірілген оқу бағдарламасы" қозғалысынан ерекшеленеді. Ақыл-ой: ақылға салу, жоспарлау, мәселелерді шешу, абстрактілі ойлау, идеялар мен тілді түсіну және үйрену қабілеті. Ғалым емес адамдар ақыл-ой ұғымын кең ауқымда қарастырса да, психологияда ақыл-ойды шығармашылықтан, жеке тұлғадан, мінез-құлықтан немесе даналықтан бөлек қарастырады. Халықаралық білім беру: елдер арасындағы халықаралық ынтымақтастық пен көмек, соның ішінде студенттер, оқытушылар мен зерттеушілердің елдер арасындағы алмасуы. Халықаралық білім беру салыстырмалы білім берумен байланысты. Ішкі мотивация: адамдар белгілі бір іс-әрекетті сыртқы ынталандырусыз, тек өзінің қызығушылығы үшін жасағанда байқалады. Хобби - бұл әдеттегі мысал. Бақылаушы: емтиханның дұрыс өтуін қадағалайтын адам. Бақылаушының міндеті – тапсырушы органның ережелерінің сақталуын, емтиханның дұрыс уақытта басталып, аяқталуын, емтихан қағаздарының олардың қадағалауында сақталуын, қатысу тізімі мен орын жоспарларының тіркелуін және алдаудың болмауын қамтамасыз ету болып табылады. Бақылаушы емтихан кезінде туындаған кез келген мәселені, соның ішінде шұғыл эвакуацияны шешеді және ұялы телефондар сияқты рұқсат етілмеген материалдардың болмауын қамтамасыз етеді.
Individualized instruction: A method of instruction in which content, instructional materials, instructional media, and pace of learning are based upon the abilities and interests of each individual learner. Inquiry education: (sometimes known as the inquiry method) A student centered method of education focused on asking questions. Students are encouraged to ask questions which are meaningful to them, and which do not necessarily have easy answers; teachers are encouraged to avoid speaking at all when this is possible, and in any case to avoid giving answers in favor of asking more questions. Instructional capital: A term used in educational administration after the 1960s, to reflect capital resulting from investment in producing learning materials. Instructional design: (also known as instructional systems design) The analysis of learning needs and systematic development of instruction. Instructional designers often use instructional technology as a method for developing instruction. Instructional design models typically specify a method, that if followed will facilitate the transfer of knowledge, skills and attitude to the recipient or acquirer of the instruction. Instructional Leadership: Actions or behaviors exhibited by an individual or group in the field of education that are characterized by knowledge and skill in the area of curriculum and instructional methodology, the provision of resources so that the school's mission can be met, skilled communication in one on one, small group and large group settings, and the establishment of a clear and articulated vision for the educational institution. This vision, and decision making based on this vision are ideally characterized by a collaborative process and are inclusive of multiple stakeholders. Instructional leaders also promote collegiality and leadership behavior amongst other members of the institution. Instructional scaffolding: The provision of sufficient supports to promote learning when concepts and skills are being first introduced to students. Instructional technology: Born as a military response to the problems of a labor shortage during WWII in the United States. There was a definitive need to fill the factories with skilled labor. Instructional technology provided a methodology for training in a systematic and efficient manner. Instructional theory: A discipline that focuses on how to structure material for promoting the education of humans, particularly youth. Originating in the United States in the late 1970s, instructional theory is typically divided into two categories: the cognitive and behaviorist schools of thought. Instructional theory was spawned off the 1956 work of Benjamin Bloom, a University of Chicago professor, and the results of his Taxonomy of Education Objectives — one of the first modern codifications of the learning process. One of the first instructional theorists was Robert M. Gagne, who in 1965 published Conditions of Learning for the Florida State University's Department of Educational Research. Renowned psychologist B. F. Skinner's theories of behavior were highly influential on instructional theorists because their hypotheses can be tested fairly easily with the scientific process. Integrative learning: A learning theory describing a movement toward integrated lessons helping students make connections across curricula. This higher education concept is distinct from the elementary and high school "integrated curriculum" movement. Intelligence (trait): The mental capacity to reason, plan, solve problems, think abstractly, comprehend ideas and language, and learn. Although nonscientists generally regard the concept of intelligence as having much broader scope, in psychology, the study of intelligence generally regards this trait as distinct from creativity, personality, character, or wisdom. International education: The practice and/or study of international cooperation and aid among countries, including the exchange of students, teachers, and researchers between countries. International education is connected to comparative education. Intrinsic motivation: Evident when people engage in an activity for its own sake, without some obvious external incentive present. A hobby is a typical example. Invigilator: Someone who ensures the smooth running of exams. An invigilator is responsible for ensuring that the Awarding Body's regulations are complied with; that exams start and finish at the correct time; that exam papers are secure whilst in their care; that attendance and seating plans are recorded; and that no cheating takes place. The invigilator will also deal with any problems that arise during an exam, including emergency evacuations, and ensure that no unauthorised materials are present, including mobile phones.
Ж
Білім беруді бағалау стандарттары жөніндегі бірлескен комитет: 1975 жылы құрылған, бағалау сапасын арттыруға көмектесу мақсатындағы ірі кәсіби ұйымдардың коалициясы. Бірлескен комитет бағалаулар үшін үш жиынтық стандарт жариялады. Персоналды бағалау стандарттары 1988 жылы, Бағдарламаны бағалау стандарттары (2-ші басылым) 1994 жылы және Студенттерді бағалау стандарттары 2003 жылы жарық көрді.
К
Kindergaren: (неміс тілінде «балалар бағы») Әлемнің көптеген елдерінде баланың сыныптағы білім алуының бастапқы кезеңдерін атау үшін қолданылатын термин. Кейбір аймақтарда балабақша ресми мектеп жүйесінің бір бөлігі болса, енді бірінде мектепке дейінгі білім беру немесе күтім орталығы ретінде қарастырылуы мүмкін. Кинестетикалық оқыту: Оқыту мен оқу стилі, онда оқушы лекция тыңдау немесе демонстрацияны қараудың орнына, физикалық белсенділікке қатысады. Диорамалар жасау, физикалық модельдер құру, рөлдік ойындарға қатысу немесе тарихи оқиғаларды қайта жаңғырту осыған мысалдар. Басқа мысалдарға балабақшадағы оқуға дайындық ретінде балалардың солдан оңға қарай әртүрлі қимылдар жасауы жатады. Білім: Адамның білетін ақпараты. Білім – сонымен қатар, нақты мақсаттар үшін қолданылу мүмкіндігімен бірге, кез келген тақырыпты сенімді түсіну. Жадының қателіктері өткен туралы біліміміздің нақтылығын шектейді, ал болашақ оқиғалардың болжамсыздығы болашақ туралы біліміміздің нақтылығын шектейді. Эпистемология – білімнің мәні, шығу тегі және көлемін зерттейтін философиялық ғылым. Білімді басқару: (немесе KM) Ұйымдарда ақпаратты жүйелі түрде жинау, тарату, қорғау және басқаруға қолданылатын тәсілдер, сондай-ақ осы білімді тиімді пайдалануға бағытталған жүйелерді қамтитын термин. Бұл, әсіресе, маңызды қызметкерлердің иеленген ақпаратына қолжетімділікті сақтау, шешім қабылдау процесін жеңілдету және тәуекелді азайтуға арналған құралдар мен әдістерге қатысты. Білімді ұсыну: (KR) Көбінесе заманауи компьютерлермен өңделуге арналған ұсыныстарды, әсіресе нақты объектілерден тұратын ұсыныстарды білдіреді. Білімді беру: Ұйымдық даму және ұйымдық оқу салаларында, білімді ұйымның бір бөлігінен басқа бөлімдеріне (немесе барлық бөлімдеріне) жеткізудің практикалық мәселесі. Бұл тек коммуникация мәселесі ғана емес. Білімді визуализациялау: Ақпараттық дизайн және оқу-әдістемелік хабарлама дизайнының (педагогика; дидактика, педагогикалық психология) кіші саласы. Білімді визуализациялау компьютерлік және компьютерлік емес визуалдық құралдарды толықтыру арқылы білімді таратуды жақсартуға бағытталған. Мұндай визуалдық форматтардың мысалдары: фотосуреттер, ақпараттық графика, эскиздер, диаграммалар, кескіндер, ой карталары, заттар, интерактивті визуализациялар, динамикалық визуалдар (анимациялар), ақпаратты визуализациялау қолданбалары, қиялдық визуализациялар, әңгімелер.
L
Тіл білімі: Тілдерді оқыту және үйрену, әдетте шетел тілдері ретінде. Заң (принцип): Бір нәрсенің негізгі сипатын сипаттайтын әмбебап принциптер, нәрселер арасындағы әмбебап қасиеттер мен байланыстар, немесе осы принциптер мен байланыстарды түсіндіруге бағытталған сипаттамалар. Білім алу: Оқу, тәжірибе немесе оқыту арқылы білім, дағдылар, көзқарастар немесе құндылықтарды игеру процесі, мінез-құлықта тұрақты, өлшенетін және нақты айқындалған өзгерістерге немесе жаңа ой-шағылыс құруға немесе бұрынғы ой-шағылысты қайта қарауға (мысалы, көзқарастар немесе құндылықтар сияқты ұғымдық білім) мүмкіндік беру. Бұл тәжірибеге байланысты және мінез-құлық мүмкіндіктерінде ұзақ мерзімді өзгерістерге әкелетін процесс. Оқыту арқылы оқыту (LdL): Кәсіби білім беруде (неміс тілінде "Lernen durch Lehren", демек LdL) оқушылар мен студенттерге сабақтарды немесе сабақтың бөліктерін дайындауға және оқытуға мүмкіндік беретін әдіс. Оқыту арқылы оқытуды студенттердің баяндамаларымен немесе лекцияларымен шатастыруға болмайды, себебі студенттер тек белгілі бір мазмұнды жеткізе салмайды, сонымен қатар сыныптастарына тиісті пәннің белгілі бір бөлімін оқытуда өздерінің әдістемелік және дидактикалық тәсілдерін таңдайды. Оқу қиындықтары: АҚШ-та оқу қиындықтары термині адамның коммуникациялық қабілетіне және білім алу әлеуетіне әсер ететін әлеуметтік-биологиялық жағдайларды білдіреді. Бұл терминге қабылдау бұзылыстары, мидың зақымдануы, мидың минималды дисфункциясы, аутизм, дислексия және даму афазиясы сияқты жағдайлар кіреді. Ұлыбританияда оқу қиындықтары термині даму қиындықтарын және интеллектуалдық қабілеттердің бұзылуын білдіру үшін жиі қолданылады. Оқу нәтижесі: Бұл термин курстың мақсаттарын (көзделген оқу нәтижелері) немесе білім беру мақсаттарын (көзделген оқу нәтижелері) білдіруі мүмкін. Ұйымдар арасында қолданылуы әртүрлі. Лекция: Адамдарға белгілі бір тақырыпты оқытуға арналған ауызша баяндама, мысалы, университет немесе колледж оқытушысының баяндамасы. Лекциялар маңызды ақпаратты, тарихты, негіздерді, теорияларды және теңдеулерді жеткізу үшін қолданылады. Саясаткердің сөйлегені, дін қызметкерінің уағызы, тіпті кәсіпкердің сату баяндамасы лекцияға ұқсас болуы мүмкін. Әдетте лектор бөлменің алдында тұрып, лекция мазмұнына қатысты ақпаратты айтады. Құқықтық білім: Заңгер мамандығын меңгеруге ниеттенетін (адвокаттар мен судьялар) немесе заңгерлік білімін белгілі бір мақсаттар үшін пайдалануға ниеттенетін адамдардың білімі (заңмен байланысты, мысалы, саясат немесе академиялық, немесе байланыссыз, мысалы, бизнес-кәсіпкерлік). Бұл жазбада негізінен заңгер мамандығын меңгеруге ниеттенетін адамдар үшін АҚШ-тағы құқықтық білімнің жалпы ерекшеліктері талқыланады. Сабақ жоспары: Мұғалімнің жеке сабақ бойынша оқу процесінің егжей-тегжейлі сипаттамасы. Дұрыс сабақ жоспарын құрудың бірден-бір жолы болмаса да, көптеген сабақ жоспарлары ұқсас элементтерді қамтиды. Гуманитарлық білім: Жалпы білім мен зихи дағдыларды беруге бағытталған оқу, ерекше кәсіби немесе мамандық дағдыларын емес. Гуманитарлық білімнің ауқымы қоғаммен бірге өзгерді. Бұрын элитаның классикалық білімін ерекше атап көрсеткен, бірақ Ағарту дәуірінде ғылым мен гуманитарлық ғылымдардың өркендеуімен "гуманитарлық білім" ұғымының ауқымы мен мағынасы кеңейді. Гуманитарлық білімге ауыл шаруашылығы, бизнес, стоматология, инженерия, медицина, педагогика (мектепте оқыту) және фармация сияқты нақты мамандықтарға тән тақырыптар кірмейді. Тізімдік топтау стратегиясы: Оқушыларға алдыңғы білімдерімен байланыс жасауға көмектесу үшін жасалған оқуға дайындық стратегиясы. Сауаттылық: Оқу, жазу, сөйлеу және тыңдау қабілеті. Қазіргі контексте бұл термин жазбаша коммуникация үшін жеткілікті деңгейде оқу және жазу қабілетін, сондай-ақ қоғамның белгілі бір деңгейінде табысты өмір сүруге мүмкіндік беретін деңгейді білдіреді.