Кіріспе

Өзін-өзі тегістеу – жүктемеге қарамастан, көлік құралының жолдан тұрақты биіктігін сақтайтын автомобильдің аспа жүйесі.

Мақсаты

Көбінесе көліктік жүйелер жүк ауысуынан, әсіресе артқы орындықтардағы немесе багаждық бөлімдегі ауыр жүк салдарынан көліктің қалып-күйінің өзгеруіне байланысты жағымсыз әсерге ұшырайды. Осы қалып-күйдің өзгеруі аэродинамикалық қасиеттерге, фаралардың бағытына, тежеуге, бамперлерге, аспаның серпімділігіне және соқтығыс кезінде көліктің өнімділігіне әсер етеді. Көліктің тежеу қуатының көп бөлігі алдыңғы дөңгелектерге тиесілі, демек, алдыңғы дөңгелектерге салмақ көп түскенде тежеу тиімдірек болады. Артқы жағы ауыр жүкпен жүктелгенде тежеу тиімділігі төмендейді. Салмақ көліктің артқы бөлігіне шоғырланған, сондықтан барлық жұмысты артқы тежегіштер атқаруға тиіс. Мұндай жағдайда жылдам тежегенде, көліктің алдыңғы бөлігіне салмақ ауыспағандықтан, алдыңғы тежегіштерді құлыптау оңай болады. Өзін-өзі теңестіретін аспа көліктің артқы бөлігін көтеріп, салмақты тегіс бөлуге мүмкіндік береді. Бұл салмақты көліктің алдыңғы бөлігіне қайтарады, соның арқасында тежегіштер өз жұмысын тиімдірек атқара алады. Аспа конструкциясында белгілі бір қайшылық бар: серіппелер жұмсақ болса, көлік ыңғайлы болады, бірақ жүк салдарынан айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Ал серіппелер қатты болса, көлік ыңғайсыз болады, бірақ жүкке аз сезімтал болады. Көптеген өндірушілер бұл қайшылықты түсініп, бір мезгілде ыңғайлылық пен жүк көтергіштікке қол жеткізу үшін әртүрлі тәсілдерді іздеп келеді.

Тарих

1954 жылы Францияда Citroën өндірістегі алғашқы автомобильде өзін-өзі теңестіретін артқы серіппе енгізді, ал 1955 жылы гидропневматикалық жүйесін пайдаланып, барлық төрт дөңгелектің өзін-өзі теңестіруін жүзеге асырды. Бұл автомобильдер қозғалтқыш іске қосылғанда жол үстінде нақты биіктікті сақтайды. Биіктікті басқару клапандары байланыстар арқылы серіппелерге қосылып, сұйықтықты қосып немесе төгіп тастау арқылы биіктікті реттейді, ал қажетті биіктікке жеткенде клапан конструкциясының есесінен автоматты түрде жабылады. Кейінгі модельдерде электронды биіктік сенсорлары мен моторлар қолданылды, бұл қозғалтқыш өшірілген кезде де реттеуге мүмкіндік берді. Бұл жүйе серіппеге ерекше жұмсақтық беретін сапаға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Содан бері миллиондаған қолжетімді Citroën автомобильдері өзін-өзі теңестірумен жабдықталды, бұл көзге түспейтін, бірақ маңызды дизайндық ерекшелік. Citroën-нің приборлық тақтасында (кейінірек консольде немесе фацияда орналасқан басқару элементтері) жүргізушіге автомобильдің жоғары, орташа, қалыпты немесе төменгі күйде болуын таңдауға мүмкіндік беретін позициялық рычаг бар, ал ең шекті жағдайлар дөңгелектерді ауыстыру сияқты техникалық жұмыстар үшін қолданылады. 1995 жылға дейін, олар қозғалтқыш өшірілген кезде "антисинк" қосылғанда, серіппе баяу қысымын жоғалтып, автомобиль соққыға тіреуге дейін төмендейтін. Қозғалтқышты қайта іске қосқанда ол алдын ала таңдалған биіктікке көтерілді. "Антисинк" қосылғанда 2 кері клапан және қосымша аккумулятор орнатылды, гидравликалық қысым жоғалғанда клапандар жабылып, қалған сұйықтықты жүйеде ұстап, автомобильді тұрақталғанда қалыпты биіктікте қалдырады. АҚШ-та Уильям Д. Эллисон 1955-1956 жылдарғы Packard модельдерінде қолданылатын бұрылыс деңгейлі серіппе әзірледі. Бұл бір-бірімен байланысқан серіппе, алқаның екі жағында орналасқан бұрылыс таяқшалары бар, ол алдыңғы дөңгелекті артқы дөңгелекпен (сол жақта) байланыстырады. Бұл жүйе жүктемеге өте сезімтал болғандықтан, қосымша электронды теңестіру жүйесі қосылды, ол деңгей сенсоры мен бір моторды пайдаланып, көліктің қалыптасуын реттеу үшін қосалқы таяқшаларды жүктеу/төмендетуге мүмкіндік берді, бірақ жалпы серіппе биіктігін емес. Бұл алғашқы әрекет өзін-өзі теңестіруге қарай маңызды қадам болды, тіпті толық жүктеме бүкіл машинаны биіктікті сақтайтын емес, біртегіс төмендетуге әкелсе де. 1957 жылы Cadillac Rolls Royce Silver Cloud-қа бағытталған Eldorado Brougham-ті ұсынды, ол өзін-өзі теңестіретін мүмкіндігі бар жаңа пневматикалық серіппемен жабдықталды. 1966 жылы Rolls Royce Citroën-нің гидропневматикалық жүйесін Silver Shadow-тың артқы осіне орнатуға лицензия алды. Бастапқыда автомобильдің алдыңғы және артқы бөліктері теңестіру жүйесімен басқарылды, бірақ 1969 жылы алдыңғы теңестіру алынып тасталды, өйткені артқы теңестіру барлық жұмысты атқарады деп анықталды. Rolls Royce осы конфигурациямен жоғары серіппе сапасына қол жеткізді. Land Rover 1970 жылдардың басында Range Rover үшін басқа жүйе әзірледі. Range Rover жол жүрісінде кәдімгі седан машинасы сияқты ыңғайлы, бірақ дәстүрлі Land Rover сияқты қиын жолдарда да қолдануға қабілетті болуы керек еді. Бұл Range Rover ұзын серіппелі серіппелерді қолданғандықтан, серіппе дизайнындағы қарама-қайшылықты көрсетті. Егер олар ыңғайлы болу үшін жұмсақ сақталса, олар ауыр жүк астында тым көп сығымдалады, бұл жолдан тыс жерде ось қозғалысын шектейді және басқаруды нашарлатады. Land Rover "Boge Hydromat" өзін-өзі қозғайтын гидравликалық тіректі пайдаланып, өзін-өзі теңестіретін артқы серіппе әзірледі. Гидравликалық соққыға ұқсас конструкциялы, тірек серіппенің жол үстіндегі қозғалысын пайдаланып, алдын ала белгіленген биіктікке дейін қайта соғу үшін қолданды. Ол артқы ось толық жүктелген кезде қалыпты серіппе биіктігінің 85% -на дейін қалпына келтіруге жеткілікті қуатты болды және сыртқы қуат көзіне немесе көлік құралындағы арнайы гидравликалық жүйеге қажеттілік болмады. Сол жүйе 1980 жылдары Land Rover-ге де қолданылды, бұл көліктер Range Rover-дің серіппелі серіппесін қабылдады. 1990 жылдары Land Rover, жолдағы және жолдан тыс қабілеттердің бірдей үйлесімін іздеп, өзін-өзі теңестіретін және биіктігін реттейтін пневматикалық серіппе жүйесін әзірледі. Бастапқыда бұл тірі осьтермен бірге болды, бірақ қазір ол тіректерді пайдалана отырып, толық тәуелсіз серіппемен қолданылады. BMW, Ford, GMC, Jaguar, Mercedes Benz, Scania AB, Subaru және Volvo осы мәселені шешу үшін көптеген жолдарды іздестірді, соның ішінде пневматикалық серіппелер мен артқы осьтің механикалық құрылғылары.