Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Зун халқының жасаған кішкентай мүсіндері
Small carved objects made by Zuni people
Зун фетиштері – зун халқының негізінен тас, сондай-ақ қабыршақ, қазба жәндіктер мен басқа материалдардан жасаған кішкентай мүсіндері. Зун қауымдастығында бұл мүсіндер оларды жасағандар үшін рәсімдік мақсаттарға қызмет етеді және олардың мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылатын жануарлар мен символдық бейнелерді көрсетеді. Бұл – қазіргі заманғы американдық өнердің бір түрі ретінде, әлемдегі коллекционерлерге коммерциялық мақсатта сатылады. Фетиштерге қатысты сыртқы нарық пайда болғанға дейін хопи, навахо және басқа пуэбло тайпалары, әсіресе Кеуа пуэблосында да фетиштерді жасап, пайдаланған.
Zuni fetishes are small carvings made from primarily stone but also shell, fossils, and other materials by the Zuni people. Within the Zuni community, these carvings serve ceremonial purposes for their creators and depict animals and icons integral to their culture. As a form of contemporary Native American art, they are sold with secular intentions to collectors worldwide. Prior to the establishment of a non Native market for fetishes, Hopi, Navajo, and other Pueblo peoples, especially at Kewa Pueblo also carved and used fetishes.
Материалдар
Тарихи тұрғыдан, оюшылар жергілікті материалдарды немесе сауда немесе қажылық сапарлар арқылы алынған заттарды пайдаланған. Бұл материалдардың ең маңыздысы – түркіз, оны зуни халқы қасиетті тас деп есептейді. Сондай-ақ, қара тас, қабықша (көбінесе ана перлен), және коралл да жиі қолданылады. Бұл материалдар мен оларға байланысты түстер – зунилердің күн бетінің негізгі элементтері болып табылады, бұл мәдени символ зуни әшекейлері мен бейнешелерінде кездеседі және олардың Күн Әкесін бейнелейді. Басқа материалдарға травертин немесе «зуни тасы», балық тасы, яшма, құрық тас, мәрмәр, сондай-ақ қазылған піл сүйегі, сүйек, бұғы немесе елік мүйізі сияқты органикалық заттар жатады. Тіпті шлак сияқты жасанды материалдар да қолданылады. Бірақ тарихи тұрғыдан ең көп қолданылған тас – серпентин, ол зуни тауларында және Аризонада көптеп табылған жергілікті жұмсақ тас. Соңғы жылдары зуни кескіндері немесе бейнешелер коллекционерлер арасында танымал болды және зуни шеберлері коллекционерлердің эстетикалық талғамын қанағаттандыру үшін әлемнің түкпір-түкпірінен қол жетімді материалдарды зерттеді.
Historical, carvers used locally sourced materials or item procured by trade or pilgrimages. The most important of these materials was turquoise which the Zuni regard as the sacred stone. Jet, shell (primarily mother of pearl), and coral are also frequently used. These materials and their associated colors are principle in the Zuni sunface, a cultural symbol which is present in Zuni jewelry and fetishes and represents their Sun Father. Other materials used are travertine or "Zuni rock", fishrock, jasper, pipestone, marble, or organic items such as fossilized ivory, bone, and deer or elk antler. Even artificial substances such as slag glass are used. But historically the most used stone has been serpentine, a local soft stone found abundantly in the Zuni Mountains and also in Arizona. In recent years Zuni carvings, or fetishes, have become popular collectibles and Zuni artisans have familiarized themselves with materials available from all parts of the world in order to serve the aesthetic tastes of collectors.
Қасиеттілік
Зуни космологиясында және көршілес тайпаларда әр жануардың иесіне көмектесетін, оның ішінде белгілі бір күштер мен қасиеттер бар деп саналады. Мысалы, навахо тайпасы жылқы, қой, ірі қара мал немесе ешкінің мүсіндерін бағалап, оларды аурудан қорғау және малдың көбеюін қамтамасыз ету үшін айырбастаған. Алты аймақтың қорғаушы және емдік күштері бар олжа құдайларына, сондай-ақ аң аулауға көмектесетін аң аулау құдайларына қоса, Кушинг садақ дінінің үш олжа құдайын атап көрсетеді – ол діннің мүшесі болған. Бұл құдайлар, жауға түсіп қалу қаупі бар аймаққа сапар шегетін садақ дінінің қызметкеріне көмектеседі. Олар – тау арыстаны мен үлкен ақ аю, олар «аспанға» жатады, сондай-ақ «көк қауырсын мен құйрығымен» әшекейленген адам бейнесіндегі олжа құдайы. Бұл жануарлардың бірінің арқасына немесе бүйініне «Са ва ни киа», яғни «соғыс дәрісі» деп аталатын жебе ұшы орналастырылса, ол жауынгерді жаудың күтпеген шабуылынан сақтайды, ал ішкі жағына немесе аяқтарына орнатылған жебе ұшы оның ізін жояды, соның салдарынан жау оны қуалап жете алмайды. Аң аулау құдайларынан айырмашылығы, бұл фетиштер ешқашан сақтаушыға тапсырылмайды, бірақ аң аулау құдайлары сияқты, өлтірілгендердің қанымен тамақтандырылады және олардың рәсімдеріне төрт бағытқа қасиетті ұн себу және дұға оқу кіреді, ал Алты аймақтың құдайлары сияқты, олар тасымалдаушыны қорғайды. Тамақтандыру туралы айтқанда, Зуни мәдениетінде фетиштерге жүгері ұны мен ұнтақталған фирузаны мезгіл-мезгіл беру қажет деп есептеледі. Фетиштерді салт бойынша саз ыдыста сақтауға болады, бірақ коллекционерлер көбінесе оларды көрнекті жерде сақтауды ұнатады. Кез келген, бірақ өте нәзік емес фетиштерді иесі қалтасында, сөмкесінде немесе қапшығында алып жүруге болады. Интернетте сатылатын Зуни фетиштері «Зуни фетиштері» деп есептеледі, оларды белгілі Зуни шеберлері жасаған, бірақ нағыз Зуни фетиштері ауылдан шықпайды және оларды рухани көшбасшы баталайды, ал шебердің өзі немесе арнайы иегері пайдаланады.
In Zuni cosmology and those of neighboring tribes, each animal is believed to have inherent powers or qualities that may aid the owner. The Navajo, for example, treasured and bartered for figures of horses, sheep, cattle or goats to protect their herd from disease and to ensure fertility. In addition to the Prey Gods of the Six Regions with their guardian and medicinal powers, and the Prey Gods of the Hunt that aid in the chase, Cushing names three Prey Gods of the Priesthood of the Bow, a society of which he was a member, that aid a Priest of the Bow when traveling in a region where he may be captured by the enemy. These are the mountain lion and great white bear, which belong to the "skies", as well as a prey god of human form adorned with "flint knife feather pinions and tail". An arrowhead, "emblematic of Sa wa ni kia", or the "medicine of war", on the back or side of either of these animals prevented a warrior from being taken by surprise by his enemy, and an arrowhead on the belly or feet erased the tracks of the carrier so that they could not be followed by the enemy. Unlike the Prey Gods of the Hunt these fetishes were never deposited with a keeper, but like the Prey Gods of the Hunt they were fed on the blood of the slain and their ceremony involved depositing sacred flour to the four directions and reciting a prayer, and like the Prey Gods of the Six Regions they were protective of the carrier. On the subject of feeding, within Zuni culture it is believes fetishes require periodic meals of cornmeal and ground turquoise. Fetishes may be kept in a clay pot as it is the tradition, although collectors usually like to keep theirs somewhere where they can be admired. Any but the very delicate fetishes could be carried by the owner in a pocket, pouch or bag. While the Zuni fetish carvings available for sale online are considered "Zuni fetishes," carved by a variety of well known Zuni carvers, true Zuni fetishes do not leave the village and are blessed by a spiritual leader and used by the carver himself or a special recipient.
Өнер ретінде дін
Зуни фетиш мүсіндері ғасырлар бойы жасалып келеді. Ежелгі Пуэбло бейнелері – Зуни фетишінің алғашқы нысаны болған. Фетиштерді сату үшін ою-өрнектеп, ауылдан шығару соңғы уақыттарда ғана басталды. Интернетте сатылатын Зуни фетиш мүсіндері, әртүрлі белгілі Зуни шеберлері жасаған мүсіндер ретінде қарастырылса, нағыз Зуни фетиштері ауылдан шықпайды, оларды Шаман немесе Дәрігер баталайды және мүсіншінің өзі немесе арнайы иесі пайдаланады. Мүсіндеме стиліндегі реализм иесінің сенімдеріне байланысты, ал заманауи мүсіндемедегі реализм – коллекционерлердің сұранысы мен қалауының, сондай-ақ Зуни шеберлерінің өнер деңгейін көтеру ниетінің нәтижесі. Зуни сенімі мен өнердегі реализмге қатысты жұмбақ немесе парадокс, сатуға және жинауға арналған мүсіндердің діни мақсатсыз жасалатындығы арқылы шешіледі. Сондықтан кейбір шеберлер коллекционерлерге ұсынылатын мүсіндерді «фетиш» емес, «мүсін» деп атауды жөн көреді. Фетиш мүсіншінің қолымен қойылған немесе қойылмаған болуы мүмкін. Өнер туындысына қол қою арқылы жекелендіру – Зуни халқының тарихи қауымдық мақсатына қайшы келеді, ал өнер туындысына қол қою практикасы 20 ғасырдың басында (шамамен 1915 жылы) Аңгло коллекционерлерімен Зуни халқына енгізілген. Бірақ көбінесе Зуни шебері өзінің ерекше стилінің оңай анықтамалы екенін сезінеді және мүсіннің стилі шеберді анықтау үшін басқа белгілерден де жеткілікті болады. Көптеген шеберлер отбасылық дәстүрді жалғастырады және өнерлерін ата-аналарынан, әже-шешелерінен немесе туыстарынан үйреніп, өз балаларына да жеткізеді. Қазіргі кездегі фетиштер түрлі тастардан және басқа материалдардан жасалады (әрбір материалдың өзіндік қасиеттері бар), сонымен қатар оларға кішкентай жануарлардың немесе кішкентай жебе ұштарынан жасалған дұғалық шоғырлар, хейше моншақтары қосылуы мүмкін. Олар қалыңдықтармен, қауырсындармен, ежелгі петроглифтердің бейнелерімен, ойылған немесе инкрустацияланған жүрек сызығымен әшекейленуі мүмкін. Бұл кішкентай бұйымдар, көзге әдемі түстермен көрінсе де, фетишті қорғау және оны қуаттандыру үшін жасалған.
Zuni fetish carvings have been around for centuries. Ancient Pueblo effigies were an earlier form of a Zuni fetish carving. It has only been in recent times that the fetishes have been carved to sell, and have left the village. While the Zuni fetish carvings you see for sale on the internet are considered Zuni fetishes, carved by a variety of well known Zuni carvers, true Zuni fetishes do not leave the village and are blessed by a Shaman or Medicine Man and used by the carver himself or a special recipient. Realism in carving style is a matter relative to the beliefs of its owner, and the realism in contemporary carving is a product of collector request and demand and the intent of Zuni carvers to raise the level of their art form through participation in the world of contemporary art. The enigma, or apparent paradox relevant to Zuni belief and realism in art is resolved in the notion that carvings for sale and collection are produced without religious intent. For this reason some carvers prefer the term "carvings" rather than the term "fetishes" when referring to offerings for collectors. A fetish may be signed by the carver, or not. Personalization by signing a piece of art violates the historic Zuni notion of community purpose, and the signing of artwork is a concept introduced to the Zuni by Anglo collectors at the beginning of the 20th century (c. 1915). Often, though, a Zuni carver feels that their own unique style is readily identifiable and the fetish's style will be enough to identify the carver as surely as would any other mark. Most carvers are the recipients of a family practice and have learned their skill from parents, grand parents, or siblings, and have passed the art to their own children as well. Besides being made from various stones and other materials (each material has unique properties), the contemporary fetish may carry an offering of a smaller animal or a prayer bundle of carved arrowheads with small beads of heishe. It may be adorned with a heishe necklace, feathers, etchings representing ancient petroglyphs, or an etched or inlaid heartline. These small items, although colorful to the eye, are intended to protect and feed the fetish itself.