Кіріспе

Түрлі христиан шіркеулерінің литургияларында, сондай-ақ яһуди, зороастризм және индуизм діни рәсімдері мен дәстүрлерінде жарықтардың салтанатты қолданылуы кездеседі. Көптеген діндерде от құдайға табыну нысаны ретінде қолданылады. Отқа табыну әлі де әлемдегі кемінде екі ірі дінде сақталған. Зороастрийлер отты Ахура Мазданың көрінетін бейнесі деп құрметтейді, ол – жарық пен туралықтың мәңгілік принципі; ал индустар оны құдайлық және барлық білімді деп санайды. Индуизмнің ең танымал мерекелерінің бірі – Дивали (санскрит тілінен аударғанда dīpāwali – «жарықтар қатары» деген мағынаны білдіреді) рухани «жарықтың қараңғылық үстінен, жақсылықтың жамандық үстінен және білімнің надандық үстінен жеңісін» символдайды. Талмуд пен Каббала бойынша, киелі шатырдың ең қасиетті орнында жарық бұлты (шекина) болған, ал оның алдында алты тармақты шамданы тұрған, олардың әр тармағында және орталық сабақта мәңгі жанып тұратын шамдар болған; ал алдыңғы аулада киелі оттың сөнбеуіне қадағалау жасалған құрбандық тақтасы орналасқан. Сол сияқты, яһуди синагогтарында да мәңгілік шамдар бар.

Ежелгі Грекия мен Рим

Гректер мен римдіктердің де қасиетті оттары мен салтанатты шамдары болған. Грекияда лампадромия немесе лампадефория (шамыран жарысы) грек діни рәсімдерінен бастау алады, олар қасиетті отты қайта жағумен байланысты. Паузанияс Акропольдегі Афина Полиас қасиетті орнында күні-түні жанған Каллимах жасаған алтын шамды айтады, сондай-ақ Ахаядағы Фара базарындағы Гермес Агораиостың мүсінінің алдында шамдар жағылғанын еске алады. Римдіктер арасында шамдар мен лампалар үйдің қадағалаушы құдайларын құлшынғанның бір бөлігі болды; барлық мерекелерде есіктер гүлмен безендіріліп, шамдар жағылды. Изис культінде шамдар күндіз де жағылатын. Кәдімгі ғибадатханаларда шамдандықтар болған, мысалы, Римдегі Аполлон Палатин ғибадатханасындағы шамдандық, бастапқыда Александр Фивадан әкелген, ол ағаш тәрізді болып, бұтақтарынан жеміс сияқты шамдар ілінген. Бұл бұрынғы діндердің ғибадатханаларындағы шамдар символдық емес, құдайларға арналған құрбандықтар еді. Діни шерулерде де шамдар мен шырақтар қолданылған.

Өлгендерге арналған шамдар

Көкемдей дәстүр бойынша, қайтыс болғандармен бірге шамдарды жерлеу – оларға соңғы дүниеде жарық алуға мүмкіндік беру мақсатында жасалған. Көбінесе шамдар жағылмаған. Бұл дәстүр Азияда пайда болған, оның іздері Финикияда және Пуникалық колонияларында кездеседі, бірақ Мысырда немесе Грецияда табылған жоқ. Еуропада ол Рим үстемдігінде болған елдермен ғана шектелген.

Ертедегі христиандық қолданыс

Христиан дінінде от пен жарық бастапқыда, егер айқын көрініс болмаса, Құдайдың табиғаты мен Құдайдың қасында болуының белгілері ретінде қарастырылған. Мәсіх – нағыз Нұр, және Оның келбеті Мәсіхтің бейнесіне ұқсады, киімі ақ және жарқырады. Киелі Рух елшілерге түскенде, оларға оттың тілдері көрінді, олардың әрқайсысының үстіне қонды. Мәсіхшілер – Нұрдың балалары, олар қараңғылық күштерімен үнемі соғысып жатады. Жарық – Құдайдың тазалаушы күшін білдіреді. Христиандық діннің алғашқы екі ғасырында ғибадатта шамдарды салтанатты түрде қолданғандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Шындығында, Пауылдың Троядағы Александриядағы уағызында жоғарғы бөлмеде көп жарық болған, бірақ бұл түнде болды. Ең көп қауіптің себебі – бұл қазіргі шіркеу мерекелеріндегідей, мерекелік жарықтандыру ретінде ерекше көп шамдарды жағу болды. Ал таза рәсімдік мақсатта қолданылғанына қатысты алғашқы дәлелдер мүлдем керісінше. Тертуллианның бір ғана сөзі 2-ші ғасырдағы христиандық практиканы жеткілікті түрде түсіндіреді. Ол былай дейді: «Біз қуанышты күндері есік бағаналарын лавр гүлдерімен көлеңкелемейміз және күндізгі жарықты шамдармен бұзбаймыз». 4-ші ғасырдың басында жазған Лактанцийдің бұл жалған құдайларға табыну туралы айтқандары одан да әзілге толы. Олар қараңғыда тұрған адамға жарық береді. Шам мен шамның нұрын Жаратқан Иеге бағыштаған адам ақылды ма деп ойлайсыз? Бұл, ең алдымен, нәсіптік шамдарға жасалған шабуыл, және олардың басқа жолдармен рәсімдік қолданылуын міндетті түрде жоққа шығармайды. Лактаций жазғанға дейін де осылай қолданылғаны мәлім. Эльвира Синодының (305 жыл) 34-ші қағидасы, оған замандас, күндіз зираттарда шам жағуға тыйым салды, бұл қалыптасқан әдет-ғұрыпты және оған қарсылықты көрсетеді. Рим катакомбаларында 2-ші және 3-ші ғасырларға жататын шамдар табылды, олар салтанатты немесе символикалық болған сияқты. Сонымен қатар, Киприанның (258 жылы қайтыс болған) өмірбаянында оның денесі praelucentibus cereis қабірге жеткізілді делінген, ал Пруденций Санкт-Лауренцийдің шейіттігі туралы гимнінде, яғни 3-ші ғасырдың ортасында, Рим шіркеулерінде алтын шамдандырғыштарда шамдар тұрғанын айтады. Анастасийдың айтуынша, Константин Ватикан базиликасына 500 дельфиннен тұратын алтын фарм сыйлаған, олардың әрқайсысы шамды ұстаған, олар Санкт-Петер қабірінің алдында жанып тұрды, бұл дәстүр христиан діні мемлекеттік дін болғанға дейін қалыптасқан. Алдыңғы дәстүр қандай болғанына анық жауап беру қиын, өйткені христиандар өздерінің қызметтерін түнде өткізген. 4-ші ғасырдың соңына қарай, шіркеуде шамдарды рәсімдік қолдану берік және жалпыға бірдей қалыптасты. Бұл туралы көптеген дәлелдерді ескерсек, бұл Киелі Иеронимнің Вигилянтиймен айтысынан анық көрінеді. Барселоналық пресвитер Вигилянтий бұл мәселеде Тертуллиан мен Лактанцийдің орнын басты. Ол былай деп жазды: «Біз шіркеулерге діннің абыройымен жат діндердің дәстүрлерін енгізгенін көріп отырмыз, олар кішкентай шамдармен (de pilissimis cereolis) суреттелген шейіттерге құрмет көрсетіп, оларды осылай көрсетуге тырысады». Сол кездегі ең беделді теолог Иероним, әкесінің ескертуіне қарамастан, тағы да арам аузын ашып, киелі шейіттердің қабірлеріне қарсы лас иіс таратуға батылы жеткен Вигилянтийге қарсы шықты. Егер олардың қабірлерінің алдында шам жағылса, бұл жалған құдайларға табынудың белгісі ме? «Контра Вигилантиум» трактатында ол осы сұраққа өте ақылға қонымды жауап береді. Надан, қарапайым адамдар мен діншіл әйелдер шейіттердің құрметіне шам жағудың ешқандай зияны жоқ. Біз жаңадан туған христиандармыз, жалған құдайларға жасалған нәрсе шейіттерге жасалса, қабыл болады. Мұсаның пайғамбарлығындағы сияқты, сыйлықтың өзі емес, оны сыйлаған сенім маңызды. Шіркеудегі шамдарға қатысты ол Шығыстағы барлық шіркеулерде, Евангелия оқылғанда, күн шыққанда да (jam sole rutilante) шамдар жағылатынын, қараңғылықты тарату үшін емес, қуаныштың көрінетін белгісі ретінде (ad signum laetitiae demonstrandum) айтады. Бұл сөз Cereos autem non clara luce accendimus, sicut frustra calumniaris: sed ut noctis tenebras hoc solatio temperemus деген сөздің алдында айтылған, бұл шіркеу қызметінде шамдарды ырымдық пайдалану, егер ол бұрыннан қалыптасқан болса, литургиялық киімдердің дамуын айқындаған сол консервативті әдеттен туындағанын көрсетеді, яғни түнгі жиналыстарда қажет болған шамдар, қызмет сағаттары өзгертілгеннен кейін де сақталды және символдық мағынаға ие болды. Олар енді шіркеудің көптеген маңызды қызметтерінде қолданылып жүрді. Нола епископы Паулин (431 жылы қайтыс болған) евхаристия кезіндегі алтардың көптеген шамдармен әшекейленгенін және мәңгілік шамды да атап көрсетті. Крещение кезінде оны қолдану туралы бізге көптеген мәліметтердің арасында, Вероналық Зенодан батыс үшін және Назианздық Григорийден шығыс үшін мәліметтер бар. Олардың жаназаларда қолданылуын Евсевийдің Константиннің жерлеуі туралы сипаттамасы және Иеронимнің Әйел Пауланың жерлеуі туралы есебі көрсетеді. Оларды тағайындау кезінде қолданғандығын Карфаген Советінің 6-шы қағидасы (398 жыл) көрсетеді, онда жаңа тағайындалған диаконға ceroferarium cum cereo беруі керек делінген. Бұл символизм жат діни емес, яғни шамдар қабірлерге өлгендердің жиһазының бір бөлігі ретінде қойылмаған, катакомбаларда олар галереялардың нишаларында және аркосолияларда ғана табылған, сондай-ақ олар кейінірек танымал болған нәсіптік шамдар емес. Алтарлар тығыз шамдармен жарқырады. Күміс тостаған пайдалы. Тұз, от және май. Кейбір епископтар шамдар мен шамдарды ұсынса, ал басқалары псалмшілердің хорларын басқарды.

Орта ғасырлар

Шамдарды баталау туралы «Liber pontificalis» бойынша, Папа Зосим 417 жылы оларды баталауға бұйрық берді, ал Галлия және Мозараб рәсімдері де осы рәсімді қарастырды. Жыл бойына шамдарды жарылқағандықтан «Candlemas» деп аталатын, кейбір деректер бойынша, Папа Геласий I шамамен 492 жылы осы мерекені белгіледі. Ал алтар шамдарына келетін болсақ, олар 12 ғасырға дейін алтарға немесе оның артындағы ретабльға орнатылмағанын естен шығармаған жөн. Бұл шамдар бастапқыда диакондардың қолындағы шамдар болған, «Ordo Romanus» (i. 8; ii. 5; iii. 7) бойынша жеті шам алтар баспалдақтарына немесе кейіннен оның артына қойылған. Кейбір Шығыс шіркеулерінде бүгінгі күнге дейін бас алтарда шамдар жоқ; жалынды шамдар оның жанындағы кішкентай алтарда тұрады және қызметтің әртүрлі кезеңдерінде лекторлар немесе аколиттер діни қызметкердің немесе диаконның алдында алып жүреді. Паулин сипаттағандай, алтарды безенген шамдардың көптігі оның айналасына жиналған немесе оның алдына ілінген; оларды Латын шіркеуінің шамдары және Грек шіркеуіндегі алтардың алдына ілінген шамдардың тәжі бейнелейді. Шіркеудегі рәміздер мен салтанатты жарықтардың қолданылуының Орта ғасырларда толық дамуы мен жүйеленуіне дейінгі біртіндеп дамуын толыққанды қарастыру мүмкін емес. Осы процестің дамуындағы бірнеше кезеңді атап өту жеткілікті. Шейіттердің қабірлерінің алдында шам жағу, табиғи түрде, олардың реликтілері мен бейнелерінің алдында да шам жағуына әкелді. Иконаға қарсы күрес кезінде жалған тәңірлерге табыну деп айыпталған бұл соңғы практика, ақырында Никеяның екінші Жалпы кеңесінде (787) бекітілді, ол бейнелерді пайдалануды қалпына келтірді. Алайда, кейінірек, белгілі бір шамдардың өзі ғибадат нысаны ретінде қарастырылып, олардың алдында басқа шамдар жағылуы, 1344 жылы Нойон Синодында құдайға табынушылық деп айыпталды. Символизмге деген құштарлық шамдар мен олардың қолданылуынан жаңа мағыналарды іздеуді жалғастырды. VI ғасырдың басында Павия епископы Магнус Феликс Эннодий балауыз шамның үш құрамын атап көрсетті (Opusc. ix және x), олардың әрқайсысы Құдайға қабыл болатын құрбандыққа айналдырады: шашақ – таза судың өнімі, балауыз – пәк қыздың ұрпағы, жалын – көктен жіберілген бал аралары. Әрине, балауыз – Құдайдың киелі қызы Мәрия және Мәсіхтің қасиетті жаратылысының символы болды. Орта ғасырдың соңында бұл идея дамыды. Дюран өзінің «Rationale» еңбегінде балауызды Мәсіхтің денесі, шыбықты – оның жаны, жалынды – оның құдайлық табиғаты деп түсіндірді, ал жанған шам – оның құштарлығы мен өлімін бейнелейді. Бұл тек Пасхалық шамға қатысты болуы мүмкін. Кейбір кодекстерде: «Per parochias concessit licentiam benedicendi Cereum Paschalem» деп жазылған. Алайда, «Liber pontificalis»-тің (I~86I892) Духеннің басылымындағы Зосим туралы хабарламаның үш нұсқасында тек «cera» сөзі қолданылады. Сондай-ақ, бұл мәтін ол қала маңындағы шіркеулерге метрополиттік шіркеудің бұрынғы иелігінде болған артық құқық бергенін білдірмейді. Бұл үзінді былай демелі: «Hic constituit ut diaconi leva tecta haberent de palleis linostimis per parrochias et ut cera benedicatur, және т.б.». «Per parrochias» сөзі бұл жерде шамдарға емес, диакондардың бас киімдеріне қатысты. Сондай-ақ, Иерусалимдегі шамдарды пайдалану туралы «Peregrinoiio Sylviae» (386), 86 және т.б., ал Батыстағы қолданылу туралы Севильский Исидорға қараңыз. Тіпті VII ғасырда шамдарды баталаудың міндетті емес екендігі Толедо кеңесінің (671) 9-шы қағидасымен дәлелденеді: «De benedicendo cereo et lucerna in privilegiis Paschae». Бұл қағидада кейбір шіркеулерде шамдар мен шамдарды баталамау және неге осылай істейтінімізді анықтау үшін сұрау айтылады. Кеңес Мәсіхтің қайта тірілуінің құпиясын атап өту үшін осы рәсімді орындауға шешім қабылдады. Севильский Исидорға қараңыз, «Conc.» Migne, Pat. lat. lxxxiv. 369.

Шығыс христиандық қолданысы

Шығыс православие шіркеуінде және Византиялық ғұрыпты ұстанатын Шығыс католик шіркеулерінде жарық кеңінен рәсімдік мақсатта қолданылады. Ең маңыздысы – қасиетті сенбі күні түстен кейін Иерусалимдегі Қасиетті қабір шіркеуінде қасиетті отты қабылдау. Осы отты сенімділер әлемнің түкпір-түкпіріне жеткізеді.

Ғибадатхана

Жаңа ғибадатхана (шіркеу ғимараты) құлшылыққа берілген кезде, епископ киелі орында от жағып, дәстүр бойынша ол от сол уақыттан бастап мәңгі жануы керек. Бұл киелі шам әдетте киелі үстелдің (алтастың) үстінде немесе жанында орналасқан майлы шам болып табылады. Сонымен қатар, Шығыс православие шіркеуінде Құдайға арналған Литургия қызметі кезінде киелі үстелде шамдар болуы міндетті. Кейбір жерлерде бұл ақ шамдар жұбы, ал басқаларында бес тармақты шамдықтар болуы мүмкін. Сондай-ақ, дәстүр бойынша киелі үстелдің үстінде немесе артында жеті тармақты шамдық орналасқан, ол Ескі Ғидаттағы киелі шатыр мен Иерусалимдегі ғибадатханада бұйрылған шамды еске түсіреді. Ғибадатхананың төңірегінде, әсіресе иконостас алдында майлы шамдар жанып тұрады. Адамдар сондай-ақ маңызды иконалардың алдында балдан жасалған шамдарды шамдыққа қояды. Адамдар тірілер мен қайтыс болғандар үшін дұға ете отырып, шамдарды жағады. Қорымда және еске алу қызметтерінде барлығы шам жағып тұрып тұру қалыпты жағдай. Көбінесе, еске алу қызметінің соңына жақын, барлығы өз шамдарын сөндіреді немесе шамдыққа қояды, бұл әркімнің бір күні жанын Құдайға тапсаруы керектігін көрсетеді.

Ерекше сәттер

Евангелие кітабынан оқылған кезде әрқашан шамдар жағылуы тиіс, өйткені бұл Мәсіхтің баршаны нұрландыратын Нұр екенін көрсетеді (Жохан 1:4-5 (KJV)). Пастор мен диакон ғибадатхананы түтегенде, диакон шаммен бірге жүреді. Шығару салталарында және кейбір жерлерде литургиялық кіреберістерде алтарь қызметкерлері шамдар немесе шамшырақтарды алып жүреді. Белгілі бір мерекелерде дін қызметкерлері, кейде барлық сенушілер, қызмет кезінде салтанатты сәттерде шамдарды ұстап тұрады. Бұл әсіресе Қасиетті аптада, Ұлы жұма күні 12 құмарлық Евангелия оқылғанда және Ұлы сенбі күні эпитафиостың төңірегіндегі ақталу кезінде айқын байқалады. Түнгі тірлік кезінде шамдарды жағу немесе сөндіру арқылы белгілі бір сәттер ерекше атап өтіледі. Полиелейс – бұл шіркеудегі барлық шамдардың және шамдардың жағылуы керек маңызды сәт. Епископ қасиетті қызметтерді өткізгенде, екі және үш шамды ұстайтын дикирион және трикирион деп аталатын екі шамдықпен бата береді.

Үйде

Адал жандар көбінесе икона бұрышындағы шамды үнемі жағып тұрады. Орыс православие шіркеуінде 12 Азапты Евангелияның қызметінен алынған отты сақтап, үйге алып келіп, үйді баталауға тырысу дәстүрі бар: қызметтен кейін үйге кірмес бұрын, есік қаптамасының үстіне осы шамның жалынымен крест белгісін салу және содан кейін сол жалынды икона бұрышындағы шамды қайта жағу әдеті бар.

Пасхалық сергек және жарқын апта

Пасхалық тілсіздік кезінде, жартытүннен кейін, ғибадатханадағы барлық шамдар мен лампалар сөндіріледі, тек иконостастың артындағы киелі шам ғана қалдырылады, және барлығы үнсіздік пен қараңғылықта күтеді. (Православ шіркеулерінде мүмкіндігінше, қасиетті сенбі күні түстен кейін қасиетті қабірден киелі от келіп, ол киелі шамды қайта жағу үшін қолданылады.) Түн ортасында дін қызметкері киелі үстелдің айналасын түтетіп, киелі шамнан өз шамын жағады. Содан кейін қасиетті есіктер ашылады және барлық адамдар дін қызметкерінің шамынан өз шамдарын жағады. Содан соң барлық дін қызметкерлері мен қауым мүшелері шіркеуден шығып, шамдарымен бірге оны үш рет айналып, қайта тірілу әнін айтады. Пасхалық тілсіздік кезінде және барлық Нұрлы апта бойы дін қызметкері арнайы Пасхалық шамды ұстайды – грек дәстүрінде бір шам, ал славян дәстүрінде үш шамдық шұғыла – қызмет басталғанда, түтетіп, және қызмет кезіндегі басқа да ерекше сәттерде. Славян дәстүрінде диякон да арнайы Пасхалық шамды алып жүреді, оны ол бастағанда, түтетіп, және эктения (тілек) айтқанда ұстайды.

Шығыс православие

Эфиопия православие шіркеуінде Тимкат (Эпифания) тойында от жағу дәстүрлі болып саналады.

ХХ ғасырдың басында Рим-католиктер қолданысы

Латын шіркеуінде немесе Рим-католик шіркеуінде салтанатты шамдарды қолдану үш негізге бөлінеді. (1) Олар Құдайдың құдіретті нұрын, Мәсіхтің Нұр ретіндегі жарығын, немесе қараңғылық күштерімен күрескен нұрдың балаларын бейнелей алады; тіпті үлкен мерекелерде қуаныш білдіру мақсатында да қолданылуы мүмкін. (2) Олар Құдайға құлшылық ету (латрия) нысаны ретінде ұсынылуы мүмкін. (3) Шіркеудің батасымен қадірленгендіктен, олар сакраменталды болып табылады, яғни адамдардың жандары мен денелеріне пайдалы әсер етеді және қараңғылық күштерін жеңуге көмектеседі. Осы мағыналардың бірі немесе бірнешесімен, олар шіркеудің барлық ресми іс-шараларында қолданылады. Шіркеуді қасиеттеу кезінде он екі шам қабырға бойындағы он екі белгілі жерге орнатылады. Осы жерлерді епископ киелі маймен майлайды, ал әр жыл сайын олар қайтадан жағылады; алтарьды қасиеттеу кезінде шамдар алтарь үстелі майланған әр жерде жағылып, түтін шығарылады (Pontificale Rom. Б. II. Деэкци. арнау. немесе қасиеттеу.).

Массасы

Әрбір литургиялық қызметте, әсіресе қасиетті миссада және шіркеу хорындағы қызметтерде, алтарда кем дегенде екі жаққан шам болуы керек, олар Құдайдың қатысуының және құлшылықтың белгісі ретінде табынады. Мисса үшін қағида бойынша, жоғары миссада алты шам, мисса кантатада төрт, ал жеке миссаларда екі шам болуы керек. Епископтың өзі тойлауы кезінде (паптық жоғары мисса) шамдар жеті болады, себебі жеті алтын шамдық тізім қайта тірілген құтқарушыны, шіркеудің бас епископын қоршап тұрады (Аян кітабына қараңыз, 1:12). Сонымен қатар, көптеген епископтық рәсімдерде, Мәсіхтің өкілі ретінде епископтың алдында шамды шамдыққа (бугия) ұстаған аклит жүреді. Episcoporum церемониалы (I, 12) әрбір алтардың алдында әрдайым жанған шам, жоғары алтардың алдында үш шам және мәңгілік құрбандық алдында бес шам ілуді бұйырады, олар мәңгілік қатысудың белгісі болып табылады. Бірақ, практикада, киелі тазару орнында сақталған хостия алдында тек бір ғана алтар шамды жағу әдеттегідей. Мәсіхтің нақты қатысуының ерекше символы – қасиетті шам, ол қасиеттілік сәтінде жағылады және қасиеттілікке дейін жанып тұрады. Хостиямен бірге жүретін шамдар да осындай символизмді білдіреді. Жарық пен қуаныштың символы ретінде, миссада Евангелияны оқығанда диаконның екі жағында шам ұсталады; және мерекелерде шамдардың көбеюі осы символизмге негізделген, олардың саны оқиғаның маңыздылығына байланысты өзгереді. Соңғыларының санына ешқандай қағида белгіленбеген. Олар литургиялық шамдардан өзгеше, себебі олар таза балауыз немесе таза зәйтүн майымен жағылуы керек (ерекше жағдайларды қоспағанда), ал мерекеге ғана қосылатын шамдар кез келген материалдан жасалуы мүмкін; бірақ, алтарды безендіруде газ шамдарын қолдануға тыйым салынған. Жалпы алғанда, Рим-католик шіркеуінде шамдарды рәсімдік түрде қолдану Мәсіхтің өмірін және құтқарылудың барлық жоспарын отпен бейнелеу ретінде қарастырылады. Пасха күні жаңа от, жаңадан тірілген Мәсіхтің нұрының символы пайда болады, және осы оттан христиандық жыл бойы қолданылатын барлық шамдар жағылады, ал азапты тозақтың қараңғылығында (tenebrae) олар біртіндеп сөндіріледі. Әлемнің нұрының сөнуі, қасиетті аптадағы Tenebrae қызметінде алтардың алдына пирамида тәрізді орналастырылған он үш шамды қою арқылы бейнеленеді, ал шіркеудің қалған бөлігі қараңғы болады. Өкінішті псалмдар оқылады, және әрбір псалмнан кейін шам сөндіріледі. Орталық шам ғана қалғанда, ол алынып, алтардың артына апарылады, осылайша түнгі қараңғылықты бейнелейді, сондықтан біздің жүректеріміз көрінбейтін отпен жарықтанады (Missale Rom.). Purificationis B. Mariae Virg. күні шамдарды баталау рәсімінде, шамдардың зындарды жеңуге қабілеті ерекше атап көрсетіледі: олар қай жерде жағылса немесе орналастырылса да, қараңғылықтың әміршілері кетіп, дірілдеп, барлық қызметшілерімен бірге осы жерлерден қорқынышпен қашады, және сізге қызмет ететіндерді алаңдатуға және мазалауға батыл болмайды, құдіретті Құдай (Rituale Rom.). Алтар шамдықтары бес бөліктен тұрады: табан, сабақ, ортадағы түйме, тамшыларды жинауға арналған ыдыс және шамды бекітуге арналған өткір ұшы (шұңқыр). Шамға ұқсатып, серіппемен жоғары итерілетін кішкентай шамды ұзын түтікшеге орналастыруға болады (Cong. Rit., 1 мамыр 1878 ж.).

Құтқарылу мейрамы

Пасха қарсаңында қыш пен болатты ұрып жаңа от жағылып, баталанады; осы оттан үш шам, Lumen Christi, және одан әрі Пасхалық шам жағылады. Бұл - қайта тірілген және жеңіске жеткен Мәсіхтің символы, ол Көкке көтерілу күніне дейін барлық салтанатты қызметтерде жанады, содан кейін Жоғары миссада Евангелие оқылғаннан соң сөндіріліп, алынып тасталады. Бұл, әрине, Көкке көтерілуді көрсетеді, бірақ осы уақыт аралығында шіркеудегі басқа шамдар Пасхалық шамнан жарық алып, жыл бойы Мәсіхтің жарығының мәңгілік екенін көрсетеді.

Шомылдыру рәсімінен өту

Шомылдыру суын қадірлеу рәсімінде, жанып тұрған Пасха шамды шомылдыру тағына батырады, осылай Киелі Рухтың күші оған түсіп, оны жаңарудың тиімді құралына айналдырады. Бұл шомылдырудың Нұрдың балалары ретінде қайта туу символы болып табылады. Жаңа шомылдырылғандардың немесе олардың спонсорларының қолына жарықтандырылған шамдар беріледі, олар шомылдыруын таза сақтауға шақырылады, осылай олар Құдай келгенде оны қарсы алуға дайын болады. Осылайша, Нұрдың балалары ретінде, дін қызметкеріне дайындалып жатқан үміткерлер мен жаңа келгендер ант беруге келгенде шамдарды алып жүреді; және осы идея 17, CEO. үйлену тойында, алғашқы қасиетті тамақтануда және дін қызметкерлері алғашқы миссаға бара жатқанда шамдарды алып жүру салтының негізінде жатыр, бірақ бұл рәсімдердің ешқайсысы литургиялық талап ретінде белгіленбеген. Соңында, шамдар өлгендердің денелерінің төңірегіне қойылады және олармен бірге қабірге апарылады, бір жағынан олардың Мәсіхтің жарығында әлі де тірі екендігін көрсетеді, екінші жағынан қараңғылық күштерін қорқыту үшін.

Жерлеу рәсімі

Қосымша жерлеу рәсімі кезінде, қайтыс болғанның шомылуға берген уәдесін, Исаның өлімі мен тірілуі арқылы сыйланған мәңгілік өмір және құтқарылу үмітін, сондай-ақ өлгендердің қайта тірілуіне сенімін еске салып, Пасхалық шам жанып тұрып, табыттың жанына қойылады.

Қауымнан шығару

Керісінше, жарықтарды сөндіру – экскоммуникация рәсімінің бір бөлігі (Pontificale Rom. pars iii.). Прум аббаты Реджино өз заманында, оның қорқынышы әлі де басылмаған кезде, осы рәсімді былай сипаттайды (De eccles. disciplina, Excom. ii. 409). Он екі дін қызметкері епископтың төңірегінде тұрып, қолдарында тұтанған шамдарды ұстауы керек, ал анафема немесе экскоммуникация аяқталған соң оларды жерге тастап, аяқтап тастауы тиіс. Экскоммуникация алынғанда, қайта оралудың символы – тәуір етушіге жалыны бар шамды ұсыну болып табылады.

Лютерандық қолданыс

Лютеран шіркеулерінде олар сақталды, ал евангелистік Германияда Реформация кезінде жойылмаған көптеген ортағасырлық рәсімдер мен салты (мысалы, діни киімдерді кию) тіпті бүгінге дейін сақталған. Өліктің денесінің төңірегіне шам жағу дәстүрі лютерандардың арасында әлі де бар.

Англикандық қолдану

Англия шіркеуінде бұл тәжірибе тұрақсыз болды. Алғашқы "Ортақ дұға" кітабы құрбандық алтаріна екі шам қоюды бұйырды. Бұл нұсқау екінші дұға кітабында алынып тасталды, бірақ Елизавета патшайымның дұға кітабындағы әшекейлерге қатысты ережелер оларды қайтадан міндетті етті. Бұл ереже қаншалықты орындалғаны күрделі мәселе болып қалады және ереженің мағынасы мен ауқымына байланысты. Реформациядан бері Англия шіркеуінің нақты тәжірибесіне қатысты белгісіздік күйінде. Елизавета патшайымның капелласында шамдар жанып тұрды, бұл протестанттық фанатизмнің наразылығын тудырды. Олар кейбір соборлар мен колледж шіркеулерінде де сақталған сияқты. Дегенмен, Уильям Харрисонның "Англия сипаттамасы" (1570) атты еңбегінде Англия шіркеуінің қызметтері туралы толық мәліметтерде салтанатты шамдар туралы ештеңе айтылмаған. Біркелкілік туралы актілер бойынша олар ешқашан заңсыз деп танылмаған. Балауыз шамдар мен шырағданды қолдану Питер Смарт, Дурхэмнің пуритандық пребендари, доктор Бургойн, Джон Козин және басқаларға қарсы, соборда біркелкілікке қарсы ырым-жырымдарды орнату туралы айыптамалардың бірі болды. 1628 жылы Честердің бас судьясы және Корольдің тақырыптық сотының судьясы сэр Джеймс Уайтлок, ал 1629 жылы жалпы сот судьясы және өзінің мықты пуританы болған сэр Генри Йелвертон айыптамаларды жоққа шығарды. Салтанатты шамдарды қолдану Лауд пен басқа да епископтарға қарсы парламенттің айыптамаларының бірі болды, бірақ олар біркелкілік актісіне негізделген жоқ. Реставрациядан бастап салтанатты шамдарды қолдану, әдетте соборлар мен колледждердегі шіркеулерде қайтадан кеңінен таралды. Дегенмен, 19 ғасырдың Оксфорд қозғалысына дейін олардың қолданысы приход шіркеулерінде кеңінен таралған жоқ. Өсіп келе жатқан бұл әдет-ғұрыпқа кейбір қарсылықтар болды, заңға шағымданылды және 1872 жылы Тайлық кеңес алтарь шамдарын заңсыз деп жариялады (Мартин Макконочиге қарсы). Бұл шешім, кейіннен жеткіліксіз білімге негізделгені мойындалған, ешқандай әсер етпеді. Кез келген ресми теріс мәлімдеме болмағандықтан, шіркеулер Рим-католик шіркеуіндегідей, шамдарды қолданудың барлық рәсімдік тәжірибесіне қайта оралды. Бұл мәселе тағы да "Рид және басқалар Линкольн епискобына қарсы" ісінде көтерілді, айыптамалардың бірі епископтың қасиетті тағайындалған кезінде, қажеттілік болмаған жағдайда, тағайындалған үстелдің артындағы сөреде немесе алтарьда екі шамды жандыруға рұқсат бергені болды. Іс қаралған Кантербери архиепискобы (1889) Эдуард VI-ның алғашқы дұға кітабы бойынша үстелдегі екі шамның болуы, қызмет кезінде жанған, бірақ ол басталғанға дейін жанған, заңды деп шешті және оларға ешқашан тыйым салынбаған. Іс Тайлық кеңеске шағымданған кезде, бұл айыптама епископ емес, викарий шамдардың болуына жауапты болғандықтан қабылданбады. Өлгендердің денелерінің айналасына шамдар қою, әсіресе күйде жатқан кезде, ағылшын қауымында толығымен жойылған жоқ. 18 ғасырда Англияда жерлеу рәсіміне шырағданды алып жүру әдеті болған. Сол кездегі бір суретте жерлеу процессиясы алдынан және ілесіп келе жатқан балалар бейнеленген, әрқайсысы тармақты шамдандауда төрттен жандырылған шамды ұстап тұрған. Бұл тұрғыда ағылшын-католик шіркеулеріндегі тәжірибе Рим-католик шіркеуінде кездесетін Реформацияға дейінгі рәсімдердің қайта жаңғыруы болып табылады.

Қайта қолданылу

Реформация нәтижесінде, реформаттық шіркеулерде рәсімдік жарықтарды пайдалану күрт өзгертілді немесе толығымен жойылды. Шамдар мен лампалар тек қажетті жарық беру үшін ғана қолданылды. Он тоғызыншы ғасырдан бері, реформаттық дәстүрдегі көптеген шіркеулер, әсіресе Америка Құрама Штаттарында, литургиялық қозғалыстың ықпалымен, қасиетті дастарқанда екі немесе одан көп шам жағады. Адвенттік гүл шоғы пайдалануға дерлік барлық шіркеулерде, тіпті Шотландия шіркеуі сияқты дәстүрлі түрде рәсімдік жарықтарға қарсы болған шіркеулерде де кең қабылдау алды.

Индуизмдегі қолданысы

Үндістердің көбісінің үйлерінде күн сайын шамдар жағылады, кейде олар алдыңғы қатардағы құрбандық орнының алдында. Кейбір үйлерде май шамдары немесе шамдар таңертең жағылады, ал кейбіреулерінде таңертең де, кешке де жағылады, ал аздаған үйлерде шамдар үздіксіз жанып тұрады. Дия, яғни саз балшықтан жасалған шам, индуисттік мерекелерде жиі қолданылады және көптеген әлеуметтік ғұрыптардың маңызды бөлігі болып табылады. Бұл – рухани жарық, үміт және берекенің берік символы. Дивали – дхармик діндердің жақтастары тойлайтын жарық фестивалі. Оның дәстүрлі және ең қарапайым түрінде дия қуырылған саз немесе терракотадан жасалады және мақта фитилі арқылы май немесе тоңмай жандырылады. Қазіргі дәстүрлі диялар майдың орнына балауыз қолданылатын формаға айналды.

Сикхизмде қолдану

Сикх дінінде Дивали, жарық мерекесінде шамдар жағылады, сонымен қатар Дхармикалық діндердің жақтастары күнделікті жағып тұрады.

Буддизм

Шамдар буддалық рәсімдердің дәстүрлі бөлігі болып табылады. Дәмдеуіш пен гүлдермен қатар, құрмет көрсету мақсатында шамдар (немесе май шамдары сияқты басқа да жарық көздері) буддалық киелі орындарына немесе Будданың суреттеріне қойылады. Оларға тағам мен сусын сияқты құрбандықтар да ұсынылуы мүмкін. Шамдардың жарығы Будданың үйретістерінің нұрын символдайды, бұл түрлі буддалық кітаптарда қолданылатын жарық метафорасын қайталайды. Шамдарды кеңінен пайдаланатын буддалық мерекелердің мысалы ретінде Лой Кратонг және Убон Ратчатани Шамдар фестивальін қараңыз.

Христиандық

Христиан дінінде шам әдетте құлшылық ету кезінде әсемдеу және атмосфера үшін, сондай-ақ Құдайдың жарығын немесе, әсіресе, Мәсіхтің жарығын көрсететін символ ретінде қолданылады. Алтар шамдары көбінесе алтардың үстіне, әдетте жұптап қойылады. Шамдар процессияларда да көтеріледі, әсіресе процессиялық кресттің екі жағында. Дұғаға қосатын шам немесе жіңішке шам жағылуы мүмкін. Шығыс православие, шығыс католик және басқа да шіркеулердегі иконалардың алдында жағылған шамдар – құдайға сыйынған адамның өзін құрбан етуінің белгісі (шамды сатудан түскен кіріс – шіркеуге көмектесу үшін сенушілердің садақасы). Шығыс православиелік қауымда, тұтас жиын тұрып, жақылған шамдарды ұстайтын кездер болады, мысалы, Ұлы жұма күні таңғы Інжіл оқылысы, қасиетті сенбі күні жоқтау айту, жаназа, еске алу рәсімдері және т.б. Православие дін қызметкерлері қолданатын арнайы шамдар да бар. Епископ дикирион және трикирион (екі және үш шамды ұстайтын шамдықтар) арқылы бата береді. Пасхада (көктемгі мереке) діни қызметкер арнайы Пасхалық трикирионды ұстайды, ал диякон – Пасхалық шамды. Діни қызметкер Ұлы ораза кезінде ғана өткізілетін қасиетті сыйлықтар литургиясы кезінде сенушілерге бір шаммен бата береді. Рим-католик шіркеуінде литургиялық шамның кемінде 51% ара шамынан жасалуы керек, ал қалғаны парафин немесе басқа материалдан болуы мүмкін. Православие шіркеуінде, егер жағдай мүмкін болмаса, ұсынылатын шамдар 100% ара шамынан жасалуы тиіс. Көмірленген шамдардың қалдықтарын сақтап, жаңа шамдар жасау үшін балқытуға болады. Кейбір батыс шіркеулерінде қайта тірілген Мәсіхті бейнелейтін Пасхалық шам деп аталатын арнайы шам тек Пасха, жаназа және крещение рәсімдерінде жағылады. Шығыс православие шіркеуінде Жарық аптасында (көктемгі мереке аптасы) діни қызметкер арнайы Пасхалық трикирионды (үштік шамдық) ұстайды, ал диякон барлық қызметтер кезінде үлкен шамды ұстайды. Швецияда (және басқа да Скандинавия елдерінде) 13 желтоқсанда Сент-Люсия күні жас қызға шамдардан жасалған тәж кигізіліп тойланады. Көптеген батыс шіркеулерінде Рождествоға дейінгі жексенбілерде шіркеу қызметтерінде Адвенттік гүл шоғыры деп аталатын шамдардан жасалған дөңгелек қолданылады. Кейбір Батыс Еуропа елдерінің үйлерінде желтоқсан айының күндерімен белгіленген бір шам күнінен-күніне жанып, Адвенттің өтуін көрсетеді; бұл Адвенттік шам деп аталады.

Иудаизм

Яһуди дінінде апталық демалыс күні басталар алдында, жұма күні кешке екі шам жағылады. Сенбі күні кешке, демалыс күнінің аяқталуын және жаңа аптаның басталуын белгілейтін Хавдала рәсімінде бірнеше қысқа шамнан тұратын, көбінесе тоқылған арнайы шам жағылады. Еврей күнтізбесі бойынша, жақынының қайтыс болған күні – Яртцитте, еске алу шамы жағылады. Шам 24 сағат бойы жанып тұрады. Холокост құрбандарын еске алу күні – Йом ХаШоада да еске алу шамы жағылады. Жұбайы, ата-анасы, бауыры немесе баласының жерленгенінен кейін жеті күндік еске алу шамы жағылады. Шамдар Үш мереке (Суккот, Пасха және Шавуот) басталар алдында, сондай-ақ Йом Кипур мен Рош Хашана қарсаңында да жағылады. Пасха алдындағы түні, шам хамец, яғни ашытқылы нан іздеу рәсімі үшін символдық түрде қолданылады, оны Пасхада жеуге болмайды.

Басқа дәстүрлер

Шам 26 желтоқсаннан 1 қаңтарға дейін жалғасатын африкалық-америкалық мереке Кванзаа тойлау кезінде де қолданылады. Бұл тойларда шамдарды ұстау үшін кинара пайдаланылады. Ол жеті шамға арналған: үш қызыл шам афроамерикалықтардың күресін, бір қара шам афроамерикалық халқын, ал үш жасыл шам афроамерикалықтардың үмітін көрсетеді. Шайтандық ритуалдар кезінде қара шамдар ғана жарық көзі болып табылады, тек алтарьда бір ақ шам болады. Аз жарық мистикалық атмосфера құру үшін қолданылады, ал шамдардың түсі символдық мағынаға ие.