Кіріспе
Католиктік жалпыға ортақ құдайға табыну рәсімдерінің санаты (Ritual family) – латын тіліндегі құдайға табыну рәсімдерінің үлкен отбасы. Латын шіркеуі – Католик шіркеуінің ең ірі жеке шіркеуі. Оның тілі қазір Шіркеу латыны деп аталады. Ең көп қолданылатын рәсім – Римдік рәсім. Латын рәсімдері көп ғасырлар бойы қазіргі Шығыс Католик литургиялық рәсімдерінен кем емес еді. Латын рәсімдері мен қолданылуларының саны қазір көп қысқарды. Трент соборынан кейін, 1568 және 1570 жылдары Папа Пий V Римдік Миссаль және Римдік Бревиарийдің пайдасына кем дегенде екі ғасырлық тарихы бар екені дәлелденбеген бревиарийлер мен миссальдарды тоқтатты. Бұл жарлықтан кейін де заңды болып қалған көптеген жергілікті рәсімдер, әсіресе 19 ғасырда, өз еріктерімен Триденттік мисса және басқа Римдік рәсімдердің пайдасына тасталды. 20 ғасырдың екінші жартысында ерекше литургиялық рәсімдері бар діни ордендердің көпшілігі оның орнына Екінші Ватикан Кеңесінің шешімдеріне сәйкес қайта қараған Римдік рәсімді қабылдады (Пауль VI-ның миссасын қараңыз). Кейбір мұндай литургиялық рәсімдер бүгінге дейін жалғасып келеді, 1965–1970 жылдардан бастап қайта қараған түрінде, бірақ басқа қасиеттіліктерді тойлау үшін ерекше литургиялық рәсімдерге көбінесе толық жеңілдік берілді.
the [[Ritual family
Latin liturgical rites, or Western liturgical rites, is a large family of liturgical rites and uses of public worship employed by the Latin Church, the largest particular church sui iuris of the Catholic Church, that originated in Europe where the Latin language once dominated. Its language is now known as Ecclesiastical Latin. The most used rite is the Roman Rite. The Latin rites were for many centuries no less numerous than the modern Eastern Catholic liturgical rites. The number of Latin rites and uses is now much reduced. In the aftermath of the Council of Trent, in 1568 and 1570 Pope Pius V suppressed the breviaries and missals that could not be shown to have an antiquity of at least two centuries in favor of the Roman Missal and Roman Breviary. Many local rites that remained legitimate even after this decree were abandoned voluntarily, especially in the 19th century, in favor of the Tridentine Mass and other Roman Rite rituals. In the second half of the 20th century, most of the religious orders that had a distinct liturgical rite chose to adopt in its place the Roman Rite as revised in accordance with the decrees of the Second Vatican Council (see Mass of Paul VI). A few such liturgical rites persist today for the celebration of Mass, since 1965–1970 in revised forms, but the distinct liturgical rites for celebrating the other sacraments have been almost completely abandoned.
Римдік діни рәсім
Римдік ритуал ең көп таралған. Басқа литургиялық рәсімдер сияқты, ол уақыт өте дамып, ескі түрлері жаңаларымен алмастырылды. Ол өмір сүруінің жартысы болған бірінші мыңжылдықта көптеген өзгерістерге ұшырады (Триденттік мессаға дейінгісін қараңыз). Трент кеңесінің өтініші бойынша Папа Пьос V 1560 және 1570 жылдары белгілеген формалар, одан кейінгі ғасырларда бірнеше рет шағын өзгерістерге түсті. Римдік Миссальдың (Триденттік мессаны қараңыз) және басқа литургиялық кітаптардың әрбір жаңа стандартты басылымы (басқа басылымдарға үлгі болар басылым) алдыңғысын жойды. 20-шы ғасырда одан да терең өзгерістер болды. Папа Пьос X Бревиардың Псалмырын түбегейлі өзгертіп, Мессаның ережелерін өзгертті. Папа Пий XII 1955 жылы Қасиетті аптаның рәсімдерін және Римдік Миссалдың басқа да бірнеше аспектілерін маңызды түрде жаңартты.
Қалыпты нысан
Екінші Ватикандық собор (1962–1965 жж.) Рим тәртібінің барлық кие сакраменттерінің, оның ішінде Евхаристияның ғұрыптарын толық қайта қараумен аяқталды. Бұрынғысын сияқты, әрбір жаңа стандартты басылым алдыңғысын жоққа шығарады. Осылайша, 1962 жылғы басылымды алмастырған 1970 жылғы Рим Миссалы 1975 жылғы басылыммен алмастырылды. 2002 жылғы басылым латын тілінде де, сондай-ақ әр тілге ресми аудармалар пайда болғанда, халық тілінде де 1975 жылғы басылымды жоққа шығарады. Папа Бенедикт XVI-ның Summorum Pontificum жарлығына сәйкес, Ватикан II-ден кейін Павел VI өткізген Месса Рим тәртібінің қалыпты түрі деп танылады.
Ерекше нысан
1962 жылғы Римдік Миссалдағы сияқты Триденттік месса және Ватикан II-ге дейінгі басқа да рәсімдер Римдік рәсімде Traditionis Custodes жарлығында көрсетілген шарттар бойынша қолдануға рұқсат етіледі. Бұл тәжірибелер Трент соборының литургиялық реформаларынан туындайды, содан "Триденттік" атауы шыққан. Рим папасы Бенедикт XVI-ның Summorum Pontificum құжатында берген сипаттамасына сәйкес, Ватикан II-ге дейін жарияланған литургиялық кітаптарды рәсімдік тұрғыда қолдану көбінесе "Ерекше форма" деп аталады.
Англикандықтар (құдайға құлшылық ету)
Англикандық қолдану – бұл жеке ырым емес, Римдік ырымның қолданылуы. Евхаристиялық литургия кезінде, әсіресе Евхаристиялық дұғада, ол Римдік ырымның басқа түрлеріне жақын, ал Сөз литургиясы мен Өкініш рәсімі кезінде көбірек ерекшеленеді. Римдік ритуалдың ICEL аудармасынан өзгеше тіл қолданылады, ол түпнұсқасы 16 ғасырда жазылған Book of Common Prayer негізінде құрылған. Жеке ординариаттар құрылғанға дейін АҚШ-тағы приходтар «Англикандық қолдану» деп аталып, Book of Common Prayer-дің бейімделуін – Book of Divine Worship кітабын қолданды. Book of Divine Worship кітабы бүкіл әлемдегі ординариаттарда қолдануға арналған Divine Worship: The Missal кітабымен алмастырылды, соның нәтижесінде «Англикандық қолдану» ресми атауы «Divine Worship» деп өзгертілді. Англикандық литургиялық рәсімдер, католик шіркеуінің ординариаттарында болсын, әртүрлі дұға кітаптарында және англикандық қауымның және басқа конфессиялардың миссалдарында болсын, олардың бастауы Сарумдық қолдануға саяды. Сарумдық қолдану – бұл Англияда 1549 жылғы Book of Common Prayer енгізілгенге дейін қолданылған Римдік ырымның нұсқасы, бұл Генрих VIII билігінен кейін Рим шіркеуінен үзіліс жасағаннан кейін болды. 1980 жылы АҚШ-та Пасторальдық ережеге сәйкес жеке приходтар құрылды, олар католиктерге бұрынғы епископтық приходтардан англикандық дәстүрлерді енгізді. Бұл ереже сонымен қатар, кейбір жағдайларда, бұрынғы епископтық пасторлардың католик дін қызметкерлері ретінде тағайындалуына рұқсат берді, тіпті олар үйленген болса да. Бұл приходтар жеке приходтар ретінде жергілікті католик епархиясының құрамына кіргенімен, бұл ережеден пайдалануды қалаған кез келген бұрынғы англиканды мүше ретінде қабылдады. 9 қараша 2009 жылы Рим папасы Бенедикт XVI шіркеуге қосылған англикандықтар үшін жаһандық ереже енгізді. Бұл процесте бұрынғы англикандықтар және католик шіркеуімен толық бірлікке енген басқа адамдар үшін жеке ординариаттар құрылды. Бұл ординариаттар епархияларға ұқсас, бірақ бүкіл аймақтарды немесе елдерді қамтиды. Ординариатқа қарасты приходтар жергілікті епархияның құрамына кірмейді. Бұл ординариаттар англикандық литургиялық, рухани және пасторлық дәстүрлерді сақтауға жауапты және олар Киелі Тақ бекіткен өзгертулермен англикандық дәстүрге тән литургиялық кітаптарға сәйкес Евхаристияны және басқа да қасиетті рәсімдерді, Сағаттық литургияны және басқа литургиялық қызметтерді толық құқықпен өткізе алады. Бұл Римдік ырымға сәйкес литургиялық тойлауға кедері келтірмейді. Уолсингхэмдікі Әйелдің жеке ординарияты 2011 жылдың 15 қаңтарында Англия мен Уэльсте құрылды; Санкт-Петердің тағы орналасқан жеке ординарияты 2012 жылдың 1 қаңтарында АҚШ және Канадада құрылды; және Оңтүстік Крест Әйелдің жеке ординарияты 2012 жылдың 15 маусымында Австралияда құрылды. 2017 жылы АҚШ-та Пасторальдық ереже бойынша құрылған барлық приходтар Ординариатқа берілуі туралы шешім қабылданды. Санкт-Петердің тағы орналасқан жеке ординариятының епископы Стивен Лопес «Англикандық қолдану» және «Англикандық ординариат» сияқты терминдерді қолданудан аулақ болуды өтінді, себебі «Біздің дін қызметкерлері мен жамағаттары өздерін «Англикан» деп атауды ұнатпайды, себебі бұл нағыз англикандықтарға тиісіз, сонымен қатар олардың толық бірлікке енуінің толық емес екенін ұғындыратын сырттай әрекет». Біз барлық жағынан католикпіз.
Алгонкиан және ирокеандық қолдану
"Индиялық месса" деп те аталатын, Римдік ғұрыптың бірнеше нұсқалары Канада мен АҚШ-тың үнді миссияларында дамыды. Бұл нұсқалар 17 ғасырда пайда болды, ал кейбіреулері Екінші Ватикан соборына дейін қолданылып келді. Пастордың бөліктері латын тілінде сақталды, ал хор орындаған әндер жергілікті тілдерге аударылды (мысалы, могавк, алгонкин, микмак және гурон тілдеріне). Олар, әдетте, ана тіліндегі дұғалар мен гимндердің қысқартылған тізбесін де қамтыды.
Заирде қолдану
Заирдік қалыптасу – Рим католик шіркеуінің Римдік ғұрыптың қалыпты түрінің мәдени жағдайға бейімделген нұсқасы. Ол 1970 жылдардың соңынан 1980 жылдардың басына дейін кейбір Африка елдерінде өте шектеулі көлемде қолданылып келді.
Сарумды қолдану
Сарумды қолдану – Солсбери епархиясынан бастау алған Рим ритінің бір түрі. Англия мен Шотландияда Англия реформациясы кезінде тыйым салынғанға дейін кеңінен таралған. Бұл риттің ықпалымен жазылған «Ортақ дұға кітабы» (Book of Common Prayer) сол кездегі бөлінген Англия шіркеуінде оның орнын басты. Ал қалған католиктер арасында Сарумды қолдану бірте-бірте Триденттік миссамен ысталды.
Амброзиялық рәсім
Амвросиандық рәсім көбінесе Италияның Милан архиепископтығында және Италия мен Швейцарияның кейбір көршілес епархияларында тойланады. Қазіргі таңда латын тілінің орнына итальян тілі қолданылады. Бірқатар өзгертілген мәтіндері мен оқулардың ретіндегі шағын айырмашылықтары бар болғанымен, формасы жағынан Рим рәсіміне ұқсас. Оның галликандық екендігі туралы жіктелуі күмәнді.
Браганың ырысы немесе қолданылуы
Брага ритуалы қолданылады, бірақ 1971 жылдың 18 қарашасынан бастап Португалияның солтүстігіндегі Брага архиепископтығында тек қана қалау бойынша қолданылады. Паптық комиссия Ecclesia Dei (PCED) оны дербес ритуал емес, Рим ритуалының жергілікті қолданылуы деп есептейді.
Pontifical Commission Ecclesia Dei (PCED) considers it a local Use of the Roman Rite, rather than an independent rite.
Мозарабик ырысы
Визиготтар дәуірінде Испанияның барлық аймақтарында кең таралған мосарабтық рәсім қазір тек шектеулі жерлерде, бастысы Толедо соборында ғана тойланады.
Картуздық рәсім
Картуздық рәсім 1981 жылы қайта қаралып дамытылған нұсқада қолданылады. Бұл қайта қараудың жаңа элементтерінен басқа, ол негізінен 12 ғасырдағы Гренобль рәсімі, бірақ басқа көздерден алынған қосымша элементтері де бар. Римдік миссаның тәртібінен айырмашылығы, онда диакон жаңа Елуіс оқылып жатқанда сыйлықтарды дайындайды, бағыштаушы дін қызметкері бағыштау кезінде екі рет қол жуып, қолдарын айқыш түрінде жайып, белгілі бір амал жасамайынша, сондай-ақ Елуіс дұғасын оқиды, ал мисса соңында бата беру болмайды.
Бенедиктиндер дәстүрі
Қасиетті Бенедикт ордені ешқашан өзіне ғана тән мисса рәсімі болған емес, бірақ ол өте ежелгі Бенедикт литургиясының сағаттық тізімін сақтайды.
Африкалық ырым
Африка Проконсуларында, қазіргі Тунисте (астанасы Карфаген болған), 7 ғасырғы арабтар басып алуына дейін Африка ритуалы қолданылған. Ол Рим ритуалына өте жақын болған, сондықтан Батыс литургиялық дәстүрлері екі бағытқа бөлінеді: Солтүстік Африка Рим дәстүрі және Ғаликан (жалпы мағынада) дәстүрі, ол Батыс Рим империясының қалған бөлігін, Солтүстік Италияны да қамтиды.
Кельт дәстүрі
Көне кельт ритуалы – Римдік емес ғұрыптық құрылымдардың (мүмкін, Антиохиялық) және Римдік ықпалдан толық құтылмаған мәтіндердің жиынтығы болған. Ол көп жағынан Мозарабилік ритуалына ұқсас және Ирландия, Шотландия, Англияның солтүстік бөлігі, тіпті Уэльс, Корнуолл және Сомерсет аймақтарында қолданылған болуы мүмкін. Кейіннен ерте орта ғасырларда Римдік ритуалымен ресми түрде алмастырылған. "Кельт" термині шартты, ол 6 ғасырда Августинның Британ аралдарын қайта дінге шақыруымен байланысты болуы мүмкін. Бұл ритуал туралы көп мәлімет жоқ, бірақ бірнеше мәтіндер мен литургиялар сақталған. Кейбір христиандар – әдетте Рим-католик шіркеуімен бірлікте болмайтын топтар, әсіресе Шығыс православиелік шіркеулермен байланыстағы Батыс православиелік христиан қауымдары, мысалы, Кельт православиесі – кельт ритуалын қайта жаңғыртуға тырысып келеді, оның тарихи дәлдігі күмәнді. Осы ритуалдың тарихи куәлігі Стоу (Лорра) миссалының қалдықтарында табылады.
Галликандық рәсім
Галликандық ырым – бұл Францияда бірінші мыңжылдықтың соңында қолданыстан шығып қалған, кельт ырымы (жоғарыда) және Мозарабик ырымы сияқты, жергілікті түрлердің жиынтығын білдіретін кейіннен қолданылатын термин. Оны Трент соборынан кейін Францияның түрлі дін аймақтарында жарық көрген неогалликандық құлшыныс кітаптарымен шатастыруға болмайды, себебі олардың арасында ешқандай байланыс жоқ.