Кіріспе

Кениядағы қоғамдық көлік микроавтобустары

Кенияда матуту немесе матутулар (шенг тілінде маттри деп аталады) – жеке меншік микроавтобустар, олар ұсынылған ақыға жолаушыларды тасымалдау үшін пайдаланылады. Көбінесе әсем безендірілген матутулар танымал адамдардың суреттерімен немесе ұрандармен көршіленген. Сондай-ақ, олардың ойнатқан музыкасы да жолаушыларды қысқа мерзімде тартуға бағытталған. Найроби сияқты қалаларда жолаушылардың 70% астамы матуту арқылы саяхаттайды. Матуту мәдениеті 1980-90 жылдары Кенияда дамыды, ал 1980 жылдардағы афроамерикандық хип-хоп музыкасы мен мәдениетінің кең таралуы оның пайда болуына ықпал етті. 2000 жылдардың басында стандартты түрі – (көңілді безендірілген) жапондық микрован болды. Кенияда бұл сала реттелген, сондықтан заң бойынша мұндай микроавтобустарда қауіпсіздік белдіктері мен жылдамдық шектегіштері болуы міндетті, тіпті безендіруге де тыйым салынуы мүмкін. Матуту қызметкерін тым жарқын көйлек кигені үшін көшеден алып кетуі де мүмкін. Олар белгілі бір бағыттар бойынша жүріп, осы бағытты көрсетеді, қала ішінде де, қала сыртында да қатынайды және жолаушылардан ақы алу немесе оларға қызмет көрсету үшін бағыт бойында тоқтай алады. Жүргізушіден басқа, матутуда жергілікті жерде маканга, манамба немесе донда деп аталатын кондуктор да болуы мүмкін. 1999 жылға дейін Найробиде (Кения) қолжетімді жалғыз қоғамдық көлік түрі осы болды, бірақ 2006 және 2008 жылдары жағдай өзгерді. Соңғы жылдары SWVL сияқты автобустарды бірлесіп пайдалану қолданбаларынан күшті бәсекелестік байқалуда.

Этимология

Атауы суахили немесе кикуйу тілінен алынған, "үш" деген сөзбен байланысты. Бір түсіндірме бойынша, 1970 жылдары 30 центтік жол ақысын үш 10 центтік монетадан төлеген. Дегенмен, атаудың шығу тегі туралы бір пікірге келгендер жоқ, алайда бір жаңалық көзі оның кикуйу тілінде, нақтырақ айтқанда, "mang’otore matatu" фразасынан шыққандығын айтады, ол "30 цент" дегенді білдіреді.

Қоғамның пікірі

Кейде Кенияда матату қылмыстық әрекеттермен немесе бейсақтық жүргізумен байланысты болған. Бір ғалым былай деп жазады: "1990 жылдардың соңына қарай, кениялықтардың барлық топтары матату операторларын жолаушыларды қанаушы, оларға жамандық жасайтын, сондай-ақ бандиттік және мафиялық сияқты зорлық-зомбылыққа қатысатын қарақшылар деп қарады". Ал 1999 жылғы бір жарияланымда "қауіпті матату құбылысын тоқтату қажет" делінген. Матату индустриясындағы сыбайлас жемқорлық пара берудің кең таралғандығымен күшейеді, себебі матату операторлары көліктерін тәркілеуден және айыппұлдан сақтау үшін кениялық полицейлерге үнемі пара төлеуге мәжбүр.

Кениялық ереже

Матату 1973 жылы заңды деп танылды, бірақ 1984 жылы ғана матату үшін ең негізгі реттеуші құрылым құрылды, онда лицензия беру және тексерулер міндетті болды. Бүгінде Кенияда кең ауқымды реттеуші бақылаулар бар деп айтылады, және матату қызметкері тым жарқын көйлек кигені үшін көшеден тоқтатылуы мүмкін. Бұл шағын автобустар қауіпсіздік белбеулерімен және жылдамдық шектегіштерімен жабдықталуы керек. Алайда, мұндай заңдардың қаншалықты орындалатыны белгісіз. Қазіргі заңнама шағын бұзушылықтарды тоқтатуға жеткілікті емес болуы мүмкін, себебі тіпті безендіруге де тыйым салынуы мүмкін. 2015 жылы жарқыраған бояулар мен көзді жарып тұрған түстерге тыйым салатын заңдар алынып тасталды, және 2016 жылдан бастап Кениядағы матату шағын автобустары әдемі безендіріледі, кейбір операторлар арнайы безендірілген бояуға 2000 АҚШ долларынан астам төлейді. 1990-шы және 2000-шы жылдары маршруттарды басқаратын және матату жүргізушілерінен төлем талап ететін бейресми топтар пайда болды. Кейде маршруттарды бақылау үшін бәсекелестік зорлыққа ұласты. 2010 жылдың соңынан бастап Кения үкіметінің саясаты – елорда Найробидегі матату шағын автобустарын 25 немесе одан көп орындық үлкен автобустардың пайдасына кезең-кезеңмен жою болып табылады. Қазіргі уақытта Найробиде жаңа матату шағын автобустары жұмыс істей алмайды, ал бар болғандары толыққанды істен шыққанға дейін жолаушыларға қызмет көрсетуді жалғастыра береді. Дегенмен, көлік қадауын азайту үшін он жыл немесе одан да көп уақыт қажет болуы мүмкін.

Қоршаған ортаға және денсаулыққа әсері

Көбінесе дизельдік көліктер болып табылатын "Матату" көліктері қалаларда жиі тоқтағанда қозғалмай тұрып, ауа мен шудың ластануын арттырады. Кейбір аймақтарда "матату" жүргізушілері көлік тоқтағанда оны бос жүргізуден тыйылады, бұл көлік қозғалмағанда жанармайды ысыраптап, газ шығаруға себеп болады.

Халықтық ақпарат құралдарында

Netflix-тің Sense8 сериалында Найробиде тұратын басты кейіпкер Кафеус, Кафеустың сүйікті әрекет фильмдеріндегі жұлдызы Жан-Клод Ван Даммға құрмет ретінде аталған "Ван Дамм" атты матутуды жүргізеді. Матуту сондай-ақ Netflix сериалы Big Mouth-тың жетінші маусымының бір бөлімінде де көрсетіледі.