Кіріспе

Орегонның оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Фримонт-Винема ұлттық орманы – геологиялық, экологиялық, археологиялық және тарихи тұрғыдан бай таулы аймақ. Фримонт ұлттық орманы 1908 жылы құрылған, ал 1906 жылы Гуз-көлі орман қорығы ретінде қорғауға алынған. Атауы тез арада Фримонт ұлттық орманы деп өзгертілді, ол 1843 жылы АҚШ Армиялық инженерлер корпусы үшін бұл аймақты зерттеген Джон С. Фремонттың құрметіне аталды. 1915 жылғы 19 шілдеде Паулина ұлттық орманының бір бөлігін қосып алды. 2002 жылы әкімшілік тұрғысынан Винема ұлттық орманымен біріктіріліп, Фримонт-Винема ұлттық ормандары болып қайта құрылды.

География

Фримонт ұлттық орманы – Фримонт Винема ұлттық орманының шығыс бөлігі, ол Оңтүстік-орталық Орегонның маңызды бөлігін құрайды. Ямсай тауы орман аймағының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Винема бөлігіне Кратер көлі және Каскад тауларының шығыс беткейлері кіреді. Фримонт бөлігі батыста Кламат батпағының жағалауынан басталып, солтүстікте Хаггер тауынан, шығыста Қысқы жиектен өтіп, Орегон штатының Лейквью қаласының жанындағы Калифорния шекарасына дейін созылатын аумақты қамтиды. Орегон аймағының бұл бөлігіне «пумице жазықтары» деген лақап ат қойылған, себебі бұл аймақ 7620 жыл бұрын Мазама тауының (Кратер көлі) жарылысы кезінде тефраның көп бөлігіне ұшыраған. Каскад тауларының шығыс жағында климат айтарлықтай құрғақ, нәтижесінде жаңбыр көлеңкесі әсері байқалады. Орманды аймақтардың төменгі және жоғары биіктіктеріндегі жауын-шашын мөлшерінің айырмашылығы екі Кёппен климаттық жіктелуіне сәйкес келеді. Фримонттың көп бөлігі Csb: жылы жазғы Жерорта теңізі климатына, ал 7000 футтан жоғары биіктіктер Dsc: құрғақ жазғы субарктикалық климатына жатады (Climate Data. org 2016). Жауын-шашын негізінен қысқы жаңбырлар мен қар түрінде болады, олар көпжылдық және біржылдық арналарды, шұңқырлы батпақтарды және кішкентай көлдерді сумен қамтамасыз етеді. Көпжылдық өзендерге Чевакан, Спраг, Уильямсон және Сикан кіреді. Жалпы, ландшафт салыстырмалы түрде тегіс және төбелі, бірақ Ямсай тауы (теңіз деңгейінен 8196 фут) және Геархарт тауы (8370 фут) сияқты биік шыңдар да бар. Екеуі де жанартаулық шығу тегіне ие, бірақ жақын маңдағы Каскад жотасын қалыптастырған оқиғалардан бөлек пайда болған.

Геология

Фримонт орманындағы жанартаулар әдетте Каскадтарға қарағанда ескірек және тектоникалық серпілістің нәтижесінде жер қыртысы жұқарып, мантиалық магма жер бетіне шығуына мүмкіндік болды. Жер қыртысының созылуы кейінгі миоцен дәуірінде де жалғасты, нәтижесінде жазық базальтты ландшафттардың жоғары көтеріліп, жарылуына себеп болды, бұл бір жағынан көлбеу беткейлі, екінші жағынан тік жарлы тауларды құрады. Форт-Рок үңгірі (қазіргі танымал «дүниедегі ең көне аяқ киім» – жусаннан жасалған сандалдар табылған орын) және соңғы кезде Конли үңгірлері (мұнда бизонның қалдықтары мен нәзік мұз дәуірінің сүйек инелері табылып, 10 мың жылдан астам екені анықталды) де осы аймақта орналасқан. Бұл екі орын да Фримонт орманының шекарасынан 10-20 шақырым қашықтықта жатыр. Карлон ауылы мен Пикчер-Рок өткелінде, сондай-ақ аймақ бойынша көптеген кішкентай үйлердің қалдықтары мен артефакттардың шашыраңқы орналасқан жерлерінде кейінгі адам қызметінің археологиялық дәлелдерін табуға болады. Артефакттардағы айқын мәдени байланыстар, сондай-ақ осы орынмен байланыстырылатын жырлар мен ауызша хабарлар арқылы осы ертедегі адамдардың ұрпақтары – кламаттар екені анықталды. Пайют және модок тайпаларының да Фримонт орманымен тығыз және бай мәдени байланысы бар. 1800 жылдардың соңынан 1900 жылдардың ортасына дейін жергілікті халықтар аймаққа келген еуропалық-американдық қоныс салушылардың орман ресурстарына және мал шаруашылығына деген қызығушылығына байланысты, дәстүрлі жерлерінен жылжуға мәжбүр болды. Бірақ Ямсей тауы 1911 жылға дейін 1901 жылғы Кламат резервациясының бір бөлігі болып қала берді, содан кейін ол Паулина ұлттық орманының құрамына еніп, 1913 жылы Фримонт ұлттық орманына берілді. Кламаттар бұрынғы жерлерін қайтаруға тырысты, бірақ 1954 жылы қабылданған Кламаттарды тарату туралы заңға сәйкес, тайпаның қалған 525 700 акр бұрынғы үнді резервациясының жері (олардың көп бөлігі Фримонт орманы аймағында орналасқан) 1953 жылғы 108 нөміріндегі Конгресс резолюциясы бойынша Ұлттық Орман басқармасына берілді. Кламат тайпасының мәртебесі 1986 жылы қайта жаңартылды.

Еуро-американдықтар

Еуро-американдық саудагерлер 1825-1827 жылдар аралығында Кламат аймағына кіре бастады, онда олар Гудзон шығанағы компаниясы үшін аң аулаушылар ретінде жұмыс істеді. Фримонт ұлттық орманы 1908 жылы құрылды және 1843 жылы аймақты зерттеуге жіберілген капитан Джон С. Фримонттың құрметіне аталды. 1846 жылы ішкі аймақтарға және Тынық мұхитына сауда жолдары ашылғаннан кейін, 1863 жылы Форт-Кламат салынды және Кламат резервациясы құрылды. Алғашқыда кламаттар Ямсай тауын өз территорияларында сақтап қалды, бірақ аймақтағы зор экономикалық мүмкіндіктерге федералдық үкімет қарсы тұра алмады. Аң аулаушылар еуропалық-американдықтардың аймаққа алғашқы қозғалысын бастаған болуы мүмкін, бірақ XIX ғасырдың соңында ескі өсекен қарағайларды кесу шын мәнінде басты себеп болды. Қабылданылған шамадан тыс ағаш кесудің экологиялық зияны қой және мал шаруашылығының енгізілуімен, толыққанды өрт сөндіру және басқа да іс-шаралармен күшейді, олардың салдары бүгінгі күнге дейін ландшафтта көрініп тұр.

Экология

Фримонт орман аймағы Мазама экорегионының бір бөлігі ретінде тіркелген, себебі 7620 жыл бұрын болған оның күшті жарылысы нәтижесінде пайда болған Кратер көлінен кейін, ландшафтты жабатын Мазама тефрасының көп мөлшері бар. Фримонт экологиясы бір жағынан нәзік, екінші жағынан берік, басым ағаштарға ие: ponderosa және lodgepole қарағайлары, жужуп, ылғалды жерлерде күрке, ал кейбір биік жерлерде сирек қайраңдар, сондай-ақ 925-тен астам қантамырлы өсімдік түрлері кездеседі. Шөптесін өсімдіктер мен бұталардың мысалдары: Нотка раушаны, бисквит тамыры, аққөкшөп, ипос (жабайы сәбіз), жусан, қызғылт жидек, жабайы жеміс, лалагүлдің түйнектері, ал ылғалды жерлерде камас, вокус (сары көл лилиясы) және қамыс. Алтын және ақбас бүркіттер тұрақты түрде кездеседі, сондай-ақ, бүркіттер, балықшылдар, аққулар және Тынық мұхитының бойымен көшіп жүретін көптеген көшпелі құстар да бар.

Өрт экологиясы

Өрт – мезоксерлік ландшафт орман құрылымының саулығы мен тұрақтылығының қажетті компоненті. Мемлекеттік, федералдық және тайпалық жер басқарушылар мұны мойындайды және орманға, су ресурстарына, адам денсаулығына және мүліктеріне болашақтағы қауіптерді азайту мақсатында өрттік режимдерді зерттеу мен енгізуді жеделдетуде. Орманның тарихи құрамын бағалау, климаттың өзгеруі орман құрылымына қалай әсер ететінін түсінуге және осылайша, басқаруды жақсартуға көмектеседі. Төменде сипатталған туыстар Фримонт орманының негізгі құрамын құрайтын ағаштар тізімі бойынша негізгі орман құрылымдық ағаштар болып табылады. Бұл тізім академиялық зерттеулерді, сондай-ақ орман шаруашылығы есептерін және туыстарды зерттеуді қамтитын негізгі әдебиеттер жиынтығынан құрастырылған. Каскад тауларының шығысындағы орман аймақтары әдетте Роки тауларының орман типтері ретінде анықталады. Фримонт флористикалық Ұлы Аймақтың шекарасында орналасқан және бұл Үлкен Аймақ флорасының болуымен, оның ішінде шалфей (Artemisia sp.) және ащы жусан (Purshia sp.) арқылы көрініс береді. Басым конус ағаш түрі – ponderosa қарағайы (Pinus ponderosa). Қазіргі экологиялық құрылымдардың қалыптасуына 100 жылдық өрт сөндіру шаралары әсер еткен. Аймақ пен таулы аймақтың бұталы дала флорасы ponderosa қарағайларының қоғамдастықтарымен үйлеседі. Өрт – бұл аймақтағы табиғи және үнемі қайталанатын құбылыс, ол флора мен фаунаның циклдық өрттік режимдерді пайдалануға бейімделуінде және түрлердің таралуы өрт циклдарының болуына немесе болмауына байланысты тез өзгеретінінде көрінеді.

Фримонт ұлттық орманындағы ағаш түрлері

Түрлер аутекологиясы Пондероза қарағайы (Pinus ponderosa) Каскад тау жотасының шығысындағы басым қылқан жапырақты түр. Пондероза қарағайларының ересектерінің биіктігі 232 футқа дейін жетеді, діңінің диаметрі 30-дан 50 дюймға дейін, ал өмір сүру ұзақтығы 300-600 жылды құрайды. Өрт – ponderosa қарағайының тіршілік циклының маңызды бөлігі. Пондероза қарағайының қабығы қалың болып келеді, бұл төмен қарқынды өрттің ішкі камбиумға зақым келтірмей өтуіне мүмкіндік береді, діңінің бетінде лишайдың аз мөлшерде өсуі отынды азайтады, ересектегенде төменгі бұтақтары түсіп, оттың ашық қаптамаға жету мүмкіндігін төмендетеді, ал жапырақтарында ылғалдың жоғары құрамы бар. Пондероза қарағайының терең тамыр жүйесі өрттен зардап шегуден сақтайды. Өрттен кейін қалған минералға бай топырақта көшеттер жақсы өсіп, тез дамиды. Пондероза қарағайы көлеңкелі жерлерде жақсы өспейді, сондықтан тез өсетін, көлеңкеге төзімді түрлермен бәсекелесе алады. Оның конустары тұқымдарды тарату үшін ашылуға байланысты серотиндік емес. Өрт ponderosa қарағайлы орманның құрамын қалыптастырады. 1800 жылдарығы еуропалықтардың баяндамаларында ашық жазықтар және астыңғы қабатта аз отын (кішкентай ағаштар, бұталар) болғандығы көрсетілген. Алайда, 1800 жылдардан бастап өртке қарсы күрес шаралары күшейгеннен кейін, өртке қабілетті отынның мөлшері күрт өсті, нәтижесінде жоғары қарқынды, орманды толығымен жабатын өрттердің қаупі артты. Өрт, өртке қарсы қорғанысын дамытуға үлкермеген ponderosa қарағайының көшеттерін өлтіреді, дәстүрлі түрде жақсы арақашықтықта орналасқан ересектеріне әкеледі, олардың өртке бейімделуінен өмір сүру деңгейі жоғарылайды. Ересекті ponderosa қарағайы үшін өрттің басты қаупі – қаптаманың күйіп кетуі. Lodgepole pine (Pinus contorta) Бұл түр Фримонт орман аймағының әртүрлі бөліктерінде, әсіресе биіктеп орналасқан жерлерде және Мазама тефрасының қалың қабаттары бар аймақтарда кездеседі. P. contorta – бірінен соң бірі өсетін қылқан жапырақты түр, яғни бұзылған жерлерді тез мекендейді, бірақ көлеңкеге және отқа төзімді емес. Олардың биіктігі 40–150 фут, діңінің диаметрі 30 дюймнан аспайды және 150–200 жылға дейін өмір сүре алады. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, олар ұзақ өмір сүру мен отқа төзімділіктен гөрі өсу және жаңару жылдамдығын қалайды. Lodgepole pine бұзылған жерлерге тез енуі мүмкін, бұл терең немесе беткей топырақтарды пайдалана алатын өзгермелі тамыр жүйесімен байланысты болуы мүмкін. Олардың тамыр жүйесі арқылы азотты бекіте алатынына дәлелдер бар. Lodgepole pine отқа сезімтал болғанымен, оның конустары көбінесе серотиндік болып келеді және өрттен кейін тұқым шығарады. Олар сонымен қатар жәндіктердің және аурулардың, әсіресе lodgepole pine dwarf mistletoe (Arceuthobium americanum) жұқтыруына бейім. Бұлардың барлығы lodgepole pine ормандық жағдайында отынның мөлшерін және кеңістіктік таралуын өзгертіп, орманды толығымен жабатын өрттерге әкелуі мүмкін. Джеффри қарағайы (Pinus jeffreyi) Бұл түр Фримонт бөлігі мен Винема бөлігін бөлетін аумақтың көп бөлігінде кездеседі. Бұл аймақтарда ол көбінесе басым түр болып табылады. Алайда, қоректік заттарға бай топырақтары бар жерлерде және аралас қылқан жапырақты ормандарда Джеффри қарағайының үстемдігі қайталанатын өртке байланысты. Өрт немесе басқа да бұзылулар болмаған жағдайда, Джеффри қарағайы көбінесе көлеңкеге төзімді қылқан жапырақты түрлермен, мысалы ақ шыршамен (Abies concolor) ауыстырылады. Шығыс Каскадтың төменгі биіктіктеріндегі көптеген ақ шыршалар өртке қарсы күрес шараларының нәтижесінде Джеффри қарағайының орнын басып алған болуы мүмкін. Батпақ қайыңы (Juniperus occidentalis) Батпақ қайыңы осы аймаққа тән, бірақ өртке төзімді емес. Өртке қарсы күрес шараларының нәтижесінде батпақ қайыңы Фримонт орманы мен Ұлы Аймақтың басқа аймақтарында көптеген жерлерде бәсекелесіп, үстемдікке ие болып келеді. Өрт батыс батпақ қайыңын өлтіреді және уақытша шөптесін немесе бұталы қоғамдастықтарды құрайды, бірақ олар әдетте қайтадан батпақ қайыңдарымен толықтырылады. Батпақ қайыңы да сирегірек орналасқан ағаш, ол жаңа өсімдіктердің өсуіне мүмкіндік бермейтін жапырақтарды түсіру арқылы басқа өсімдіктермен, тіпті басқа батпақ қайыңдарымен де бәсекелеседі. Агрессивті инвазивті алдаушы шөп (Bromus tectorum) әдетте батпақ қайыңдары жасаған жауыз ортамен күресе алады, сондықтан жергілікті шөптер мен шөптерден де асып түседі және өрт таралу қаупін арттырады.

Өрт сөндіру мен белгіленген күйдіру арасындағы тепе-теңдік

Фримонт аймағында соңғы 100 жылдағы өрттерді тоқтату нәтижесінде отын мөлшері артып, тым қызу орман өрттеріне себеп болды. Бұл өрттер, қайталама өртке бейімделген өсімдіктерді құртады немесе көлеңкеге төзімді ағаштардың көлеңкеге төзбейтін түрлерді ығыстыруына алып келіп, экожүйенің құрылымын өзгертеді. Мұндай ағаш жапырақтарының құрылысы, қолайлы отын ылғалдылығы мен жел жағдайларында, астыңғы қабаттағы және кіші ағаштардың тығыз өсуіне байланысты өрттің күшеюіне әкелуі мүмкін. Бұл, сондай-ақ, аурулар мен жәндіктердің таралуына осалдықты арттырады. Бұл жағдайлар табиғи түрлердің алуандығының жоғалуына және үйлер мен адам өміріне қауіп төндіретін күшті өрттердің қаупінің артуына әкеп соқты. Белгіленген өрттер, ескі ponderosa қарағайларының астындағы отын мөлшерін азайту арқылы, орман өрттерінің қаупін азайтуда тиімді болып табылды, сонымен қатар көптеген жерлерде серальды түрлердің табиғи жаңаруына көмектеседі. Дегенмен, белгіленген өрттер өртенген жерден құрамында азот сияқты ұшпалы қоректік заттардың жоғалуына әкелуі мүмкін.