Швециядағы ядролық энергияның шолуы

Кіріспе

Швецияның электр энергетикасы секторында 6 жұмыс істейтін ядролық реакторы бар 3 ядролық электр станциясы бар, олар елдің электр энергиясының шамамен 29,8%-ын өндіреді. Елдегі ең ірі электр станциясы – Форсмарк ядролық электр станциясы, онда 3,3 ГВт және Швецияның электр қуатының 14%-ын өндіретін үш реактор орналасқан. Бұрын Швеция 2010 жылға дейін ядролық энергияны тоқтату саясатын жүргізген, мақсаты – Швецияда ядролық энергия өндіруді аяқтау. 2009 жылдың 5 ақпанында Швеция үкіметі қолданыстағы реакторларды жаңалауға рұқсат беретін келісім туралы хабарлады, бұл тоқтату саясатын тиімді түрде тоқтатты. 2023 жылдың маусым айында елдегі 2022 жылғы сайлаудан кейін құрылған жаңа Кристерссон кабинеті ұлттық энергия мақсатын 2045 жылға қарай 100% жаңартылатын электр энергиясынан 2045 жылға дейін 100% қазылған отынға тәуелсіз электр энергиясына өзгертуге дауыс берді, бұл елдегі ядролық энергияны қолдау және пайдалануды ұзарту ретінде қарастырылды. Ол кезде су, ядролық және жел энергиясы Швецияның электр энергиясының 98%-ын өндірді, ал үкімет 2040 жылға қарай ұлттық электр энергиясын тұтынудың шамамен екі есеге өсуіне жауап беру үшін көміртегі шығарылымсыз көздерден электр энергиясын өндіруді арттыруды көздеді.

Ерте тарих

Швеция 1947 жылы «AB Atomenergi» атом энергиясы компаниясын құру арқылы ядролық энергияны зерттеуді бастады, ол Қорғаныс институты FOA-да жүргізіліп жатқан әскери зерттеулер мен әзірлемелердің нәтижесінде құрылды. 1954 жылы ел алғашқы шағын зерттеу ауыр су реакторы – R1 ядролық реакторын салды. R1 1970 жылы демонтаждалды. Одан кейін екі ауыр су реакторы салынды: 1964 жылы шағын жылу және электр энергиясын өндіретін Ågesta немесе R3 ядролық реакторы, және Марвикен немесе R4 ядролық реакторы, ол аяқталғанмен бірде-бір ядролық отынмен жүктелмеді, себебі бірнеше қауіпсіздік мәселелері болды. R3 реакторы 1974 жылы жұмысын тоқтатты және 2020 жылы басталып, 2025 жылы аяқталуға тиіс демонтаждау жұмыстары жүргізілуде. R4 жобасы 1970 жылы тоқтатылды, содан бері ол ядролық емес мақсаттарда пайдаланылуда. Сондай-ақ, Швециядағы екінші ядролық реактор – R2 ядролық реакторы Нюкёпингтен шығысқа қарай орналасқан Стюдсвик қаласында салынды. Стюдсвик R2 0 ядролық реакторына да ие болды. R2 және R2 0 екеуі де шағын зерттеу реакторлары болды және 2005 жылы тоқтатылды. Бұдан өзге, Стюдсвикте FR 0 ядролық реакторы деп аталатын үшінші зерттеу реакторы болды, ол төмен қуаттылықпен жұмыс істейтін нөлдік қуатты жылдам реактор еді. Ол 1964–1971 жылдары жұмыс істеді, содан кейін демонтаждалды. 1969 жылдың 1 мамырында Ågestaverket (R3) прототипінде апат болды, нәтижесінде бұзылған клапан арқылы екіншілік салқындату суы ағып, электрлік проблемалар туындады және қондырғы 4 күнге тоқтатылды. R1, R3 және әсіресе Марвикендегі аяқталмаған R4 жобасы ауыр су реакторлары болды, олардың құрылуына изотоптық байытусыз швед уранын пайдалану мүмкіндігі және реакторларды швед ядролық қарулары үшін қару сапасындағы плутоний өндіруге пайдалану мүмкіндігі себеп болды. Алайда Швецияның ядролық қарулар бағдарламасы ақырында тоқтатылды және 1968 жылы Швеция ядролық қаруды таратпау шартына қол қойды. 1970 жылдары алты ядролық реактор коммерциялық режимде жұмыс істеді, ал тағы алтысы 1985 жылға дейін іске қосылды. Тоғыз реактор Allmänna Svenska Elektriska Aktiebolaget (ASEA) компаниясымен жобаланды, ал үш реактор Westinghouse компаниясымен жабдықталды.

Sweden began research into nuclear energy in 1947 with the establishment of the Atomic Energy Company, AB Atomenergi, which originated in the ongoing military research and development at the Defence Institute FOA. In 1954, the country built its first small research heavy water reactor, the R1 nuclear reactor. The R1 was dismantled in 1970. It was followed by two heavy water reactors: Ågesta or R3 nuclear reactor, a small heat and power reactor in 1964, and Marviken or R4 nuclear reactor which was finished but never operated (was never loaded with nuclear fuel), due to several safety issues. The R3 reactor stopped operations in 1974 and is to be demolished with work beginning in 2020 and ending 2025. The R4 project was cancelled in 1970, with the site being used in non nuclear capacity since. Also a reactor named the R2 nuclear reactor, the second nuclear reactor in Sweden, was built in Studsvik, east of Nyköping. Studsvik also hosted a reactor named R2 0 nuclear reactor. Both R2 and R2 0 were small research reactors, and both were decommissioned in 2005. Furthermore there was also a third research reactor in Studsvik called FR 0 nuclear reactor which was a zero power fast reactor with low power output. It was operated 1964–1971 and was then dismantled. On 1 May 1969, the prototype nuclear cogeneration plant Ågestaverket (R3) suffered an incident in which secondary cooling water flooded through a broken valve and caused a number of electrical problems in the plant, resulting in a 4 day shutdown. R1, R3, and particularly the never finished R4 project at Marviken were heavy water reactors, motivated by the option to use Swedish uranium without isotope enrichment and by the possibility to use the reactors to produce weapons grade plutonium for Swedish nuclear warheads. The Swedish nuclear weapons program was eventually shut down, however, and Sweden signed the nuclear non proliferation treaty in 1968. Six nuclear reactors began commercial service in the 1970s, and another six through 1985. Nine of the reactors were designed by Allmänna Svenska Elektriska Aktiebolaget (ASEA), and three supplied by Westinghouse.

Ядролық энергияны кезең-кезеңмен жою жоспарлары

1979 жылы Үш Миль аралындағы апаттан кейін Швецияда ядролық энергияның болашағы туралы ұлттық референдум өтті. Нәтижесінде 1980 жылы Риксдаг ядролық электр станцияларын салуға тыйым салып, 2010 жылға дейін ядролық энергияны кезең-кезеңмен жоюды шешті. Кейбір бақылаушылар референдумды кемшіліктері бар деп сынады, себебі халық тек "ядролық энергияға ЖОҚ" деп дауыс бере алатын, бірақ үш нұсқаның барлығы дерлік "ЖОҚ" деп айтудың әлсіз немесе күшті жолы болды. 1986 жылы КСРО-дағы Чернобыль апатынан кейін ядролық энергияның қауіпсіздігі мәселесі қайта көтерілді. 1992 жылдың шілдесінде Барсебек-2 АЭС-інде болған оқиға бес ескі қайнаған су реакторының іске қосылғаннан бері авариялық жүйелерінің тиімділігі төмендеуі мүмкін екенін көрсетті. Минералды жүн бөлініп, суды салқындату бассейніне түсіп, сору сүзгілерін бітеп тастады. Оқиға қорғаныс жүйесінің нашарлауына байланысты МАГАТЭ INES шкаласында 2-ші дәрежелі деп саналды. Ядролық инспекция барлық бес реакторды жөндеу жұмыстары үшін тоқтатты, оның аясында кері жуу және қосымша сүзгілер орнатылды. Көптеген реакторлар келесі көктемге дейін қайта іске қосылды, бірақ Оскаршамн-1 реакторы басқа жұмыстардың жүргізілуіне байланысты 1996 жылдың қаңтарына дейін тоқтатылды. 1990 жылдардың соңында ядролық энергияға арналған ерекше қуат салығы (effektskatten) енгізілді. Ол бастапқыда айына 1 МВт-қа 5514 швед кроны мөлшерінде белгіленді және тек атом электр станцияларына ғана қатысты, бұл оларды басқа энергия көздерімен салыстырғанда кемсіртті. 2006 жылдың қаңтарында салық шамамен екі есеге артты (айына 1 МВт-қа 10 200 SEK). 2016 жылдың маусымында жасалған келісім бойынша, қуат салығы 2019 жылға дейін кезең-кезеңмен жойылатын болды. Ол кезде салық ядролық реакторды пайдалану құнының шамамен үштен бір бөлігін құрады. 1997 жылы Риксдаг Барсебек АЭС-індегі реакторлардың бірін 1998 жылдың 1 шілдесіне дейін, ал екіншісін 2001 жылдың 1 шілдесіне дейін жабу туралы шешім қабылдады, бірақ олардың энергия өндірісінің орны толтырылатын болды. Келесі консервативті үкімет бұл шектеуді тоқтатуға тырысты, бірақ наразылықтардан кейін оны 2010 жылға дейін ұзартуға шешім қабылдады. Барсебекте 1-ші блок 1999 жылдың 30 қарашасында, ал 2-ші блок 2005 жылдың 1 маусымында жабылды. 2006 жылдың тамызында Форсмарк АЭС-інде болған оқиғадан кейін Швецияның он ядролық реакторының үшеуі қауіпсіздік алаңдауларына байланысты тоқтатылды, онда төрт авариялық генератордың екеуі істен шығып, қуат тапшылығына әкелді. Оқиға INES шкаласында қорғаныс жүйесінің нашарлауына байланысты 2-ші дәрежелі деп саналды. 2006 жылы Швецияның Орталық партиясы, соған дейін ядролық энергияны кезең-кезеңмен жоюды қолдаған оппозициялық партия, уақытша ядролық энергияға қарсылығын тоқтататынын мәлімдеді, өйткені қысқа мерзімде ядролық энергияны кезең-кезеңмен жоюдың орындалуы күмәнді екенін айтты. Ол енді Швеция үшін Альянс құрамындағы басқа оппозициялық партиялардың ұстанымын қолдайтынын мәлімдеді, олар сол кездегі социал-демократиялық үкіметке қарағанда ядролық энергияны көбірек қолдады.

After the Three Mile Island accident in 1979, there was a national referendum in Sweden about the future of nuclear power. As a result of this, the Riksdag decided in 1980 that no further nuclear power plants should be built, and that a nuclear power phase out should be completed by 2010. Some observers have condemned the referendum as flawed because people could only vote "NO to nuclear", although three options were basically a harder or a softer "NO". After the 1986 Chernobyl accident in USSR, the question of security of nuclear energy was again raised. In July 1992 an incident at Barsebäck 2 showed that the five older boiling water reactors had had potentially reduced capacity in their emergency core cooling systems since they started operation. Mineral wool was dislodged and ended up in the suppression pool where it clogged the suction strainers. It was classified as a grade 2 incident in the IAEA INES scale, due to the degradation of defence in depth. All five reactors were ordered down by the Nuclear Inspectorate for remedial action where backwash and additional strainers were installed. Most of the reactors were back in operation by next Spring, but Oskarshamn 1 remained down until January 1996 due to other work being carried out. During the late 1990s a unique capacity tax on nuclear power (effektskatten) was introduced. It was initially set at 5514 SEK per MWth per month, and only applied to nuclear power plants, thus penalizing them relative to other energy sources. In January 2006 it was almost doubled (at 10,200 SEK per MWth per month). An agreement struck in June 2016 among other things meant the capacity tax would be phased out by 2019. By then the tax constituted about one third of the cost of operating a nuclear reactor. In 1997 the Riksdag decided to shut down one of the reactors at Barsebäck nuclear power plant by 1 July 1998 and the second before 1 July 2001, although under the condition that their energy production would be compensated. The next conservative government tried to cancel the phase out, but, after protests, decided instead to extend the time limit to 2010. At Barsebäck, block 1 was shut down on 30 November 1999 and block 2 on 1 June 2005. In August 2006 three of Sweden's ten nuclear reactors were shut down due to safety concerns following an incident at Forsmark Nuclear Power Plant, in which two out of four emergency power generators failed causing a power shortage. It was classified as a grade 2 incident in the INES scale, due to the degradation of defence in depth. In 2006 the Centre Party of Sweden, an opposition party that until then had supported the phase out, announced that it was dropping its opposition to nuclear power, at least for the time being, claiming that it is unrealistic to expect the phase out in the short term. It said it would now support the stance of the other opposition parties in Alliance for Sweden, which were considerably more pro nuclear than the then Social Democratic government.

Кезеңнен тоқтату тоқтатылды

2010 жылғы 17 маусымда Риксдаг 2011 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданыстағы реакторларды жаңа ядролық реакторлармен алмастыруға рұқсат беретін шешім қабылдады. 2016 жылдың маусым айында коалициялық үкімет 2019 жылы ядролық энергияға салынатын салықты жоюға және қолданыстағы реакторларды жаңаларымен кезең-кезеңімен алмастыруға шешім қабылдады. 2022 жылдың қазанында жаңа швед үкіметі Рингхалс-1 және Рингхалс-2 реакторларын қайта іске қосуды және одан әрі реакторлар салу мүмкіндігін қарастыруды шешті.

Ядролық жаңғыру

2023 жылдың маусым айында 2022 жылғы сайлаудан кейін құрылған жаңа Кристерсон кабинеті ұлттық энергия мақсатын 2045 жылға қарай 100% жаңартылатын электр энергиясынан 100% қазылған отыннан азат электр энергиясына өзгертуге дауыс берді. Бұл қадам елдегі ядролық энергияны қолдау және пайдалануды ұзарту ретінде қарастырылады. Ол кезде Швецияның электр энергиясының 98%-ын су, ядролық және жел энергиясы өндірді, ал үкімет 2040 жылға қарай ұлттық электр энергиясын тұтынудың шамамен екі есеге өсуіне жауап беру үшін көміртегі шығаратын емес көздерден электр энергиясын өндіруді арттыруды мақсат етті. 2023 жылдың қараша айында 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енетін жаңа ядролық саясат туралы толыққанды мәліметтер жарияланды. Қазіргі 10 реакторлық лимит алынып тасталады, рұқсат беру процесі жеңілдетіледі және жаңа ядролық реакторларға ескі орналасқан жерлер ғана емес, жаңа жерлерде де рұқсат беріледі. 2035 жылға қарай ядролық энергияны 2500 МВт-қа жеткізу мақсаты жарияланды, себебі электр энергиясын тұтыну 2045 жылға қарай 300 ТВт-сағатқа дейін өседі деп күтілуде.

Қоғамдық пікір

Швецияда ядролық энергияны кезең-кезеңмен тоқтату мәселесі даулы. Барсебекк станциясының жабылуын өтеу үшін соңғы жылдары қалған атом электр станцияларының энергия өндірісі едәуір артты. 2005 жылдың мамыр айында Барсебекк маңында тұратын тұрғындар арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, 94% оның жұмыс істеуін қалады. Форсмарк ядролық қалдықтарын сақтау орталығынан радиоактивті судың ағуы қоғамдық пікірде елеулі өзгеріске әкелмеді. 2008 жылдың қаңтар айындағы сауалнамаға сәйкес, шведтердің 48% жаңа ядролық реакторлар салуға жақтады, 39% қарсы болды, ал 13% шешімін қабылдамады. Дегенмен, 2011 жылы Жапониядағы Фукусима Дайичи ядролық апаты ядролық энергияға бұрынғы қолдауды кері қайтарды, сауалнамалар шведтердің 64% жаңа реакторларға қарсы екенін, ал 27% қолдайтынын көрсетті. Алайда, 2019 жылдың қараша айындағы сауалнама нәтижесінде халық пікірі өзгеріп, 78% ядролық энергияны қолдап, тек 11% қарсы болды. Бұрынғы халықтың қолдауы Швециядағы ірі саяси партиялардың ұстанымдарына қайшы келгенімен, 2019 жылдың соңындағы сауалнамалардан кейін жағдай өзгерді. Жаңа ядролық электр станцияларын салуды қалайтын партиялар (SD, M, KD, L) үкіметтегі жетекші партия – әлеуметтік демократтарға нақты талап қойды: олар алға басу жолын таңдауы керек, әйтпесе ағымдағы энергетикалық келісімді бұзып, ядролық энергия саясатын өзгерту үшін үкіметтің ықпалына тәуелсіз жұмыс істеуге дайын екендерін білдірді.

Ядролық қалдықтар

Швеция жақсы дамыған ядролық қалдықтарды басқару саясатына ие. Аз деңгейдегі қалдықтар қазіргі уақытта реакторлар орналасқан жерлерде сақталады немесе Studsvik-те жойылды. Ел электр станцияларынан қалдықтарды қоймаларға тасымалдау үшін M/S Sigyn кемесін бөліп берді. Швеция сондай-ақ қысқа өмірлі радиоактивті қалдықтарды сақтауға арналған тұрақты жер асты қоймасын, SFR, салған, оның сыйымдылығы аралық және аз деңгейдегі қалдықтар үшін 63 000 текше метрді құрайды. Оскаршамн қаласының жанында пайдаланылған ядролық отынды уақытша сақтауға арналған орталық Clab орналасқан. Үкімет сондай-ақ қосымша қалдықтарды (жоғары деңгейлі) жерлеуге екі мүмкін үміткерді анықтады: Оскаршамн және Эстхаммар.

Ядролық қаруға қарсы белсенділер

2010 жылдың маусым айында Greenpeace ұйымының ядролық энергияға қарсы белсенділері Форсмарк атом электр стансасына басып кіріп, жаңа атом электр стансаларын салуға қойылған үкіметтік тыйымды алып тастау жоспарына наразылық танытты. 2012 жылдың қазан айында Greenpeace-тің 20 белсендісі Рингхалс атом электр стансасының сыртқы қоршауын басып өтті, ал Форсмарк стансасына 50 белсенді кірді. Greenpeace өкілдері зорлыққа жол бермейтін бұл әрекеттердің мақсаты – Еуропалық стресс-тесттерде қауіпсіз деп танылмаған реакторлардың жұмысын тоқтатуға наразылық білдіру және стресс-тесттер стансаға сырттан туындайтын қауіптерге қарсы дайындық шараларын қабылдауға көмектеспегенін көрсету екенін мәлімдеді. Швецияның ядролық қадағалау органы «саботажға қарсы қорғаудың қазіргі деңгейі жеткіліксіз» екенін айтты. Швецияның атом электр стансаларында күзетшілер болғанымен, төтенше жағдайларға жауап беру полицияның құзырында. Бұл есепте ядролық объектілердің қызметкерлері мен полиция арасындағы саботаж немесе шабуыл жағдайындағы ынтымақтастық деңгейі сынға алынды.