Кіріспе

Үндістан экономисі және Үндістанның Резервтік банкінің бұрынғы губернаторы Рагхурам Говинд Ражан (3 ақпан 1963 жылы туған) – Үндістан экономисі және Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінің қаржы профессоры. 2003-2006 жылдары Халықаралық валюта қорының бас экономисі және зерттеулер директоры қызметін атқарды. 2005 жылы Джексон-Холде өткен Федералдық резерв жүйесінің жылдық конференциясында, 2008 жылғы құлдыраудан үш жыл бұрын Ражан қаржы жүйесіндегі өсіп келе жатқан тәуекелдер туралы ескертті, қаржы дағдарысының туындауы мүмкін екенін айтты және мұндай тәуекелдерді азайтуға бағытталған саясатты ұсынды. Бұрынғы АҚШ Қаржы министрі Лоренс Саммерс бұл ескертулерді «қате» деп атады, ал Ражанды өзі «луддит» деп сипаттады. Алайда, 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін Ражанның көзқарастары көрегендік ретінде танылды және ол «Inside Job» (2010) Академия сыйлығын жеңіп алған деректі фильмге кеңінен сұхбат берді. 2003 жылы Ражан Америка Қаржы қауымдастығының екі жылда бір рет қаржы теориясы мен тәжірибесіне ең маңызды үлес қосқан 40 жасқа дейінгі қаржы экономисіне табыс ететін Фишер Блэк сыйлығының иегері атанды. Оның «Жаралған жарықтар: әлемдік экономикаға әлі де қауіп төндіретін жасырын сынықтар» атты кітабы 2010 жылы Financial Times/Goldman Sachs Business Book of the Year сыйлығын жеңіп алды. 2016 жылы Time журналы оны «Әлемдегі ең ықпалды 100 адам» тізіміне енгізді.

Ерте өмір және білім

Рагхурам Ражан 1963 жылғы 3 ақпанда Мадхья-Прадеш штатының Бхопал қаласында дүниеге келген. Әкесі Р. Говиндаражан 1966 жылы Индонезияға тағайындалды. 1968 жылы ол жаңадан құрылған сыртқы барлау бөліміне, Зерттеу және талдау қанатына (R&AW) қосылды, онда Р.Н. Каоның жеке кеңсе меңгерушісі болып қызмет етті және "Каобойлер" тобының мүшесі атанды. 1970 жылы ол Шри-Ланкаға жіберілді, онда саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты Ражан бір жыл мектепке бара алмады. Шри-Ланкадан кейін Р. Говиндаражан Бельгияға тағайындалды, онда балалар француз мектебінде білім алды. 1974 жылы отбасы Үндістанға оралды. Бала кезінде Ражан әкесінің дипломат екенін ойлады, себебі отбасы дипломатиялық паспорттармен саяхаттаған. Ол 1974 жылға дейін Бхопалдағы Campion мектебінің жарты семестрілік студенті болды. 1974 жылдан 1981 жылға дейін Ражан Делидегі Р.К. Пурам атындағы мемлекеттік мектебінде оқыды. 1981 жылы ол Делидегі Үндістан Технология институтына электр инженериясы мамандығы бойынша бакалаврлық білім алуға түсті. Төрт жылдық оқуының соңғы жылында студенттік істер жөніндегі кеңеске жетекшілік етті. Өзінің дипломдық жұмысында Ражан мұның міндетті түрде солай болуы керек емес деп мәлімдеді. Бірінші эссе фирмалардың ашық несие беру мен қарым-қатынас негізінде несие беру арасындағы таңдауына арналған. Екінші эссе Гласс-Стигалл заңына және коммерциялық несие беру банкі инвестициялық банк саласына енген кезде туындайтын мүдделердің қақтығысына назар аударды. Соңғы эсседе елдің қарызын индекстеудің әлеуетті артықшылықтарына қарамастан, қарызды азайту жоспарларында неліктен сирек қолданылатыны зерттелді. 2015 жылы Гонконг ғылым және технология университеті, ал 2019 жылы Ловен католик университеті.

Академиялық мансап

1991 жылы Раджан Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінде қаржы саласының ассистент-профессоры болып жұмысқа орналасты, ал 1995 жылы толық профессор атанды. Ол Стокгольм экономика мектебінде, Келлог менеджмент мектебінде, MIT Слоан менеджмент мектебінде және Үнді бизнес мектебінде қонақ профессор ретінде дәріс берді. Раджан банк ісі, корпоративтік қаржы, халықаралық қаржы, өсім және даму, сондай-ақ ұйымдық құрылымдар туралы көптеген еңбектер жазған. Ол Project Syndicate жобасына тұрақты үлес қосады. Ол Дуглас Даймондпен бірлесіп банктер және олардың макроэкономикалық құбылыстармен байланысы туралы көп сілтеме жасалған жұмыстар жасады. Луиджи Зингалеспен бірге институттардың экономикалық өсуге тигізетін әсерін зерттеді. Олардың зерттеулері еркін қаржы нарықтарын дамыту экономикалық жаңғырудың негізгі факторы екенін көрсетті. Раджанның 2010 жылғы «Fault Lines: How Hidden Fractures Still Threaten the World Economy» атты кітабы 2007–2008 жылдарғы қаржы дағдарысына әкелген американдық және жаһандық экономикадағы негізгі кернеулерді талдады. Ол АҚШ-тағы табыс арасындағы теңсіздіктің өсуі, жаһандық экономикадағы сауда дисбалансы және қашықтықтағы қаржы жүйелері арасындағы қақтығыстар дағдарыстың туындауына себеп болды деп мәлімдеді. Бұл кітап Financial Times және Goldman Sachs жүйзеге асырған жылдық үздік бизнес-кітап сыйлығына ие болды. Research Papers in Economics жобасы оны әлемдегі ең ықпалды экономистердің қатарына қосып, авторлардың алдыңғы 5% -ына кіргізеді. Ол 2003 жылғы тұңғыш Fischer Black жүлдесімен марапатталды, бұл жүлде Америка қаржы қауымдастығы тарапынан 40 жасқа дейінгі ең үздік қаржы зерттеушісіне екі жылда бір рет беріледі. Ол «қаржы институттары туралы білімімізге, қазіргі заманғы корпорацияның жұмысына, сондай-ақ елдерде қаржы секторының дамуының себептері мен салдарына жасаған өте маңызды үлесі» үшін марапатталды. 2009 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, ал 2011 жылы Америка қаржы қауымдастығының президенті болды. 1998 жылдан бері Үнді бизнес мектебінің академиялық кеңесінің негіздеуші мүшесі болып табылады.

Халықаралық валюта қоры

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) дамушы елдерге қатаң бюджеттік саясатты және ақша-кредиттік саясатты күшейтуді талап еткені үшін сынға ұшырады. Сыншылардың ішінде Нобель сыйлығының лауреаты және Дүниежүзілік банктың бұрынғы бас экономисі Джозеф Стиглиц болды, ол ХВҚ саясатын экономикалық құнсыздану мен тұрақсыздықтың күшеюіне жауапты деп есептеді. Бас экономист лауазымын бұрын әрдайым макроэкономика саласындағы жетекші ғалымдар атқарған болатын, бірақ ХВҚ қаржылық сарапшылығын күшейткісі келді. Американ экономисі Энн Крюгер, сол кездегі ХВҚ директорының орынбасары, Раджанның «Капитализмді капиталистерден құтқару» атты кітабын оқып, оның қызығушылығын білу үшін оған хабарласты. Раджан бастапқыда күмәнмен қарады, тіпті оған «Анн, мен макроэкономиканы білмеймін» деді деп хабарланды, бірақ оған сұхбатқа шақырды және кейін тағайындалды. 40 жасында ол ХВҚ-ның бас экономисі лауазымына тағайындалған ең жас адам және дамушы нарық елінде туған бірінші адам болды. ХВҚ-да Раджан қаржы секторын талдауды ХВҚ-ның елдерге қатысты экономикалық модельдеріне енгізуге негіз салды. Ол сонымен қатар бірнеше ірі экономикаға төлем балансының бұзылуын азайтуға көмектесетін команданы басқарды. Ол көбінесе қатаң бюджеттік саясатты сақтап тұрса да, кейде ХВҚ-дағы басым идеологияға қарсы зерттеулер жариялады. 2006 жылы Эсуар Прасад пен Арвинд Субраманянмен бірлесе жарияланған мақаласында өнеркәсіптік елдерде өсім мен шетелдік қаржыландыру арасында оң байланыс бар екені, бірақ шетелдік қаржыландыруға тәуелді болған өнеркәсіптік емес елдердің өсімі олардан тәуелсіз болған елдерге қарағанда баяу болғаны туралы қорытынды жасалды. Оған бас экономист лауазымында екінші мерзімге қалу ұсынылғанмен, Раджан Чикаго университеті оның демалысын ұзартуға мүмкіндік бермейтінін мәлімдеген соң бір мерзімнен кейін кетіп қалды. 2008 жылдың қараша айында Үндістанның премьер-министрі доктор Манмохан Сингх Раджанды құрметті экономикалық кеңесші етіп тағайындады, бұл лауазым Сингхтің сұрауы бойынша саяси ұсыныстарды дайындауды қамтыды. Ол 2012–2013 жылдарға арналған Үндістанның экономикалық шолуын дайындады. Жылдық шолуда ол үкіметке шығындарды және субсидияларды азайтуға шақырды және үндістерді ауыл шаруашылығынан қызмет көрсету және білікті өндіріс секторына бағыттауды ұсынды. Ол сондай-ақ, өсіп келе жатқан бюджеттік тапшылықтарға байланысты Азық-түлік қауіпсіздігі туралы заңға күмәнді қарады.

Үндістанның Резервтік банкі

2013 жылдың 6 тамызында Ражан Дувари Суббараоның орнын басып, 3 жыл мерзімге Үндістанның Резервтік банкінің губернаторы болып тағайындалатыны туралы хабарланды. 2013 жылдың 5 қыркүйегінде ол 23-ші губернатор болып қызметке кірісті, содан кейін Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінен демалысқа шықты. RBI губернаторы ретіндегі алғашқы сөзінде Ражан банк реформаларын жүзеге асыруға және шетелдік банктерге қойылған шектеулерді жеңілдетуге уәде берді, осыдан кейін BSE SENSEX 333 ұпайға немесе 1,83%-ға өсті. Бірінші жұмыс күнінен кейін рупия АҚШ долларына шаққанда 2,1%-ға нығайды. RBI губернаторы ретінде Ражан инфляцияны басуды басты мақсаты етіп қойды, нәтижесінде 2013 жылдың қыркүйегіндегі 9,8%-дан 2015 жылдың шілдесінде 3,78%-ға дейін бөлшек саудадағы инфляция төмендеді – бұл 1990 жылдардан бергі ең төмен көрсеткіш. Көтерме бағадағы инфляция 2013 жылдың қыркүйегіндегі 6,1%-дан 2015 жылдың шілдесіндегі тарихи төмендікке – 4,05%-қа дейін төмендеді. 2014 жылғы сұхбатында Ражан Үндістанның Резервтік банкінің губернаторы ретіндегі басты мақсаттарын инфляцияны төмендету, жинақтарды арттыру және қаржы нарықтарын дамыту деп атады, соның ішінде инфляцияны төмендету ең маңызды деп санайтын. Ол тағайындаған комиссия 2016 жылдың қаңтарына 6% инфляциялық мақсатты, ал одан кейін 4% (+ 2%) деңгейін ұсынды. БАҚ Ражанды Кристин Лагардтың 2016 жылы өкілеттігі аяқталғаннан кейін Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) басшысы болуға ықтимал кандидат ретінде көрсетті, бірақ Ражан өзі мұндай болжамдарға қарсы шықты. Алайда, бұл орындалмады, өйткені Лагард өкілеттігі бітісімен екінші мерзімге тағайындалды. 2015 жылдың 9 қарашасында Ражан Халықаралық есептесулер банкінің (ХЕБ) вице-президенті болып тағайындалды. 2016 жылдың мамырында премьер-министр Нарендра Модиге жолдаған хатында Rajya Sabha депутаты Субраманян Свами Ражанға бірнеше айып тақты. Ол Ражанды шағын және орта бизнестің мүддесіне зиян келтіретіндей етіп, пайыздық ставкаларды көтеруде айыптады. Сондай-ақ, Ражан Чикаго университетінің қауіпсіз емес жеке электрондық пошта арқылы құпия және сезімтал қаржылық ақпаратты жіберіп отырғанын мәлімдеді. 2016 жылдың 18 маусымында Ражан RBI губернаторы лауазымына екінші мерзімге қайта тағайындалмағанын және академиялық ортаға оралуды жоспарлап отырғанын хабарлады. 2017 жылдың қыркүйегінде Ражан екінші мерзімге RBI губернаторы болуға дайын екенін, бірақ үкімет оған тиісті ұсыныс жасамағанын, сондықтан Чикаго университетіне оралудан басқа амалы қалмағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Чикаго университеті екінші мерзімге қызмет етуі үшін оның демалысын қабылдаудан бас тартты деген мәлімдемелерді жоққа шығарды.

Экономикалық және саяси көзқарастар

Ражанның экономикалық және саяси көзқарастарына Үндістан экономикасындағы Төтенше жағдай кезіндегі тәжірибесі әсер етті. Экономист ретінде ол қажетсіз мемлекеттік араласудың да, реттелмеген қаржы нарықтарының да қаупінен сақтанды, сонымен қатар капитализмді қолдаушы болды. 2023 жылдың мамыр айында «Бридж Индия» ұйымдастырған «Үндістан үшін идеялар» конференциясында сөйлеген сөзінде ол Үндістанның демократиясы оның экономикалық өсуіне жол ашады деген пікірін айтты, бұл көптеген БАҚ назарын аударды.

Қаржы нарықтары

Раджан экономикада қаржы нарықтарына үлкен рөл беруді жақтады. Луиджи Зингалеспен бірге жазған «Капитализмді капиталистерден құтқару: қаржы нарықтарының байлықты құру және мүмкіндіктерді тарату үшін күшін ашу» атты кітабында екі автор кедейлердің қаржыға қол жеткізуін жеңілдету үшін қаржы нарықтарын либерализациялауды қолдайды: «Капитализм, немесе дәлірек айтқанда, еркін нарық жүйесі – адамзат таба алған өндіріс пен таратуды ұйымдастырудың ең тиімді жолы. Сау және бәсекеге қабілетті қаржы нарықтары мүмкіндіктерді тарату және кедейлікпен күресте өте тиімді құрал болып табылады. Белсенді, инновациялық қаржы нарықтары болмаса, экономикалар тоқырап, құлдырайды» (1-бет).

2005 жылы АҚШ Федералды резервінің төрағасы лауазымынан зейнетке шығуға дайын тұрған Алан Гринспанды құрметтеу кешінде Раджан қаржы секторын сынаған даулы баяндама жасады. «Қаржылық даму әлемді тәуекелге толы етті ме?» деген мақаласында Раджан «апаттың қаупі бар екенін» айтты. Раджан қаржы секторының менеджерлері «шағын ықтималдықпен, бірақ ауыр салдарларға әкелетін тәуекелге баруға, ал қалған уақытта жомарт сыйақы алуға» ынталандырылатынын мәлімдеді. Бұл тәуекелдер «құйрық тәуекелдері» деп аталады. Бірақ ең маңызды мәселе – банктер қаржы нарықтарына ликвидтілік ұсына ала ма, егер құйрық тәуекелі орын алса, қаржылық позицияларды таратуға және нақты экономикаға тигізетін зиянды азайтуға болады ма? Раджанның мақаласына сол кездегі реакция жағымсыз болды. Мысалы, АҚШ-тың бұрынғы қаржы министрі және Гарвардтың бұрынғы президенті Лоуренс Саммерс ескертулерді «қате» деп атады, ал Раджанды өзі «луддит» деп сипаттады. Алайда, 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін Раджанның көзқарастары көрегендік ретінде қарастырыла бастады; 2009 жылдың қаңтарында The Wall Street Journal «қазір оның идеяларын жоққа шығаратын адамдар азайды» деп жариялады.

Қаттылық пен ынталандыру

2012 жылдың мамыр айында Раджан мен Пол Кругман АҚШ және Еуропа экономикасын қайта жандандыру жолдары туралы әртүрлі пікірлер білдірді, ал Кругман пікір мақаласында Раджанның атын атады. Бұл пікірталас сол кездегі маңызды «қаржылық шектеулерге қарсы ынталандыру» пікірталасы аясында болды, онда кейбір экономистер осы стратегиялардың бірін, екіншісін немесе олардың комбинациясын қолдады. Foreign Affairs журналында жарияланған мақаласында Раджан жаһандануға жақсы бейімделу үшін жұмыс күшінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылымдық немесе ұсыныс тарапынан реформаларды жақтады, сонымен қатар қазыналық үнемдеу шараларын (мысалы, салықтарды көтеру және шығыстарды қысқарту) қолдады, бірақ ол мұндай шаралар экономиканы қысқа мерзімде баяулатып, белгілі бір топтар үшін елеулі қиындықтар тудыруы мүмкін екенін мойындады. Кругман бұл құрылымдық реформаларды қазыналық үнемдеумен біріктіруге қарсы болды. Оның орнына ол дәстүрлі кейнсиандық қазыналық (мемлекеттік шығыстар мен инвестициялар) және ақша-кредиттік ынталандыруды жақтады, оның пікірінше, дамыған экономикаларды сол кезде тежеп тұрған негізгі фактор – экономиканың барлық секторларындағы сұраныстың жетіспеушілігі болды, ал жекелеген секторларға әсер ететін құрылымдық немесе ұсыныс тарапынан туындаған мәселелер емес. Үндістанға қатысты ұстанымында Раджан Бхагавати мен Сен арасындағы пікірталастан қалыс қалды және «өсуге қарсы әл-ауқат» деп аталатын тартыстың екі жағына да симпатия танытты. Раджанның жалпы көзқарастары Бхагаватидің көзқарастарымен (өсуді дамудың басты көзі ретінде қарастыру тұрғысынан) сәйкес келеді, бірақ ол Сен сияқты денсаулық сақтау және білім беру саласында мемлекеттік араласуды қолдайды және олигархияның немесе кедейлердің мүддесінен шеттетілу қаупіне назар салады.

Үндістанда ақшаны жою

2017 жылдың қыркүйек айында берген сұхбатында Раджан өзінің басшылығы кезінде Үндістан Үкіметінің ақша тоқтату мәселесі бойынша Ұлттық Банкімен (RBI) кеңескенін, бірақ шешім қабылдауды сұрамағанын айтты. Ол RBI бұл қадамға қарсы болғанын және үкіметті оның салдарынан туындауы мүмкін теріс әсерлер туралы ескерткенін мәлімдеді. Раджан сондай-ақ, ақша белгілерін қолдану тоқтату шарасын "экономикалық сәттілік деп айтуға болмайды" деп бағалады. Чикаго университеті мен RBI-дегі жұмысынан өзге, Рагхурам Берггрюен институтының 21 ғасырлық кеңесінің мүшесі болып табылады.

"Бхарат Жодо Ятра"

Моди үкіметін ұзақ жылдар бойы сынап келген Раджан, Рахул Ганди басқаратын "Бхарат Жодо Ятраға" қатысқаннан кейін БХДП жетекшілерінің сынына ұшырады.

Марапаттар

2003 жылы Раджан 40 жасқа толмаған экономисттің қаржы теориясы мен тәжірибесіне қосқан үлесі үшін Америка қаржы қауымдастығы тағайындаған алғашқы Фишер Блэк сыйлығын жеңіп алды. 2010 жылдың ақпан айында NASSCOM оны 7-ші жылдық жаһандық басшылық сыйлықтарының ішінде «Global Indian» деп атады. 2010 жылы Financial Times және McKinsey Business Book of the Year сыйлығын «Жарақтар: әлемдік экономикаға әлі де қауіп төндіретін жасырын сынықтар» кітабы үшін алды. 2011 жылдың қараша айында ол қаржы дамуының экономикалық өсуге қосқан үлесін, сондай-ақ артық тәуекелге алып келетін бұрыс ынталандырулардың зиянды әсерін талдағаны үшін әлеуметтік ғылымдар – экономика саласындағы Infosys сыйлығымен марапатталды. 2013 жылы ол «әлемдік қаржы және макроэкономикалық саясатқа әсер еткен маңызды ғылыми-зерттеу жұмыстары» үшін бесінші Deutsche Bank қаржы экономикасы сыйлығын алды. 2014 жылы ол Лондондық Central Banking қаржы журналынан «2014 жылдың банкінің басшысы» сыйлығын алды. 2019 жылдың наурыз айында ол экономикалық дамуға қосқан үлесі үшін «Yashwantrao Chavan National Award 2018» сыйлығына ие болды. 2023 жылдың мамырында Лондон экономика мектебі оған құрметті доктор дәрежесін берді.

Жеке өмір

Рагхурам Ражан – Үндістан азаматы және АҚШ-тың «Грин-картасы» бар. Ол Радика Пури Ражанға үйленген, оны екеуі IIM Ахмедабадта студент болып оқығанда танысқан. Радхика Чикаго университетінің құқық мектебінде сабақ береді. Ол сонымен қатар Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінде мінез-құлық ғылымдарының қосымша доценті. Олардың бір қызы мен ұлы бар. Ражан – вегетариан. Ол табиғатта уақыт өткізуді жақсы көреді және теннис пен сквош ойнайды. Ражан 1985 жылы Сиддхарт Басудың «Quiz Time» телешоуына қатысып, ұлттық телеарна Doordarshan арқылы көрсетілді, онда ол IIT Дели атынан өнер көрсету үшін сыныптасы Жаянт Синхамен бірге команда құрды. Ол сондай-ақ 2015 жылғы Standard Chartered Mumbai Marathon сияқты түрлі марафондарға қатысқан.