Поль Таннери: Француз математигі және математика тарихшысы

Кіріспе

Француз математигі (1843–1904)

Пол Таннери (20 желтоқсан 1843 – 27 қараша 1904) – француз математигі және математика тарихшысы. Ол математик Жюль Таннеридің ағасы болды және оның «Notions Mathématiques» еңбегіне тарихи тарау жазды. Таннери темекі өнеркәсібінде жұмыс істегенімен, өмірін математиктерді зерттеуге және математиканың дамуына арнады.

Өмір және мансап

Тэннери 1843 жылғы 20 желтоқсанда Мантес-ла-Жолиде терең католик отбасында дүниеге келді. Ол Мантедегі жеке мектепке, содан кейін Ле-Ман және Кан қалаларындағы лицейлерге оқыды. Осыдан кейін ол Эколь Политехникаға түсіп, кіреберіс емтиханында өте жақсы нәтиже көрсетті. Оның оқу бағдарламасына математика, ғылым және классикалық пәндер кірді, олардың барлығы оның болашақ академиялық еңбектерінде көрінетін еді. Тэннеридің қоғамдық қызметтегі жолы École d'Applications des Tabacs-қа инженер-жаттығушы ретінде түскеннен кейін басталды. Ол Лилльдегі мемлекеттік темекі фабрикасында екі жыл инженер көмекшісі болып жұмыс істеді. 1867 жылы Парижге көшіп келді, үш жылдан кейін Франко-пруссия соғысында артиллерия капитаны болып қызмет етті. Тэннеридің өмірбаяндары оны ынталы патриот деп сипаттайды және ол Франкфурт шартының ұятты екенін толық қабылдамағанын айтады. Эколь Политехниканы бітіргеннен кейін Тэннери Огюст Конт пен оның позитивистік философиясына қызығушылық танытты. Соғыстан кейін математикаға деген қызығушылығы жалғасты, ал Конттың идеялары ғылым тарихын зерттеуге деген көзқарасына әсер етті. Тэннери темекі өнеркәсібіндегі мансабымен бірнеше рет көшіп өтті: 1872 жылы Перигорға, 1874 жылы Бордоға, 1877 жылы Ле-Аврға және 1883 жылы Парижге. Бордода белгілі бір зияткерлік атмосфера болды, және Тэннери өзінің өтініші бойынша Ле-Аврға (Канда тұратын ата-анасына жақын) көшкенімен, зерттеулері мен академиялық ізденістерінің өркендеуі үшін Парижге көшуді тікелей сұрады. Парижде Тэннери өзінің алғашқы екі маңызды редакциялық жұмысын бастады. 1883 жылы ол Диофанттың қолжазбаларын басып шығаруға кірісті, ал 1885 жылы Шарль Генримен бірге Ферманың бір еңбегін басып шығара бастады. Бұл жұмыс Ұлттық кітапханаға қол жеткізу арқасында мүмкін болды, сондықтан Тэннери 1886 жылы Тонненге ауысқанда күш-жігерін азайтуға мәжбүр болды. Кітапханаға қол жеткізбесе де, Тэннери тығырықтан шығудың жолын тапты, өйткені ол Revue philosophique de la France et de l'étranger және Bulletin de sciences mathématiques журналдарында жариялаған мақалаларынан тұратын екі кітап шығарды. 1888 жылы Тэннери Бордоға оралды, онда грек астрономиясын зерттеді және темекі фабрикасын басқарды. Екі жылдан кейін ол Парижге қайта оралды және өмірінің соңына дейін Парижге жақын жерде тұрды. Ауыр кәсіби жүктемеге қарамастан, ғылым тарихындағы жұмысында өнімділігін сақтап қалды. Оның Диофант пен Ферманың басылымдары, сондай-ақ 250-ден астам мақалалары жарияланды. 1890 жылдан бастап Тэннеридің басқа да маңызды жұмыстары Декарттың еңбектері мен хат-хабарларының жаңа басылымына бағытталды, ол қазіргі философия тарихшысы Шарль Адаммен бірлесіп жұмыс істеді. 1903 жылы Collège de France ғылым тарихының жаңа профессорын іздестіруді бастаған кезде дау туды. Тэннериге үміткер ретінде қарады, тіпті өзінің тұсаукесерлік лекциясын жазуға кірісті. Бірақ, оның орнына Грегуар Вирубофф тағайындалды, ол Тэннеридің классикалық және XVII ғасырғы құдайларына емес, қазіргі заманғы математиктерге назар аударды. Вирубофф сонымен қатар дінсіз болды, бұл секуляристік Үшінші Республика үшін пайдалы еді, ал Тэннери католик болды. Тэннери осыдан кейін көп ұзамай, 1904 жылғы 27 қарашада Пантенде, Париждің сыртында қайтыс болды. Оның әйелі Мари 1945 жылға дейін өмір сүрді және оның бірнеше еңбектерін өлімнен кейін жариялады, оның мұрасының сақталуына көмектесті. 1904 жылы Гейдельбергте өткен Халықаралық математиктер конгресінде (ICM) шақырылған спикер болды.

Tannery was born in Mantes la Jolie on 20 December 1843, to a deeply Catholic family. He attended private school in Mantes, followed by the Lycées in Le Mans and Caen. He then entered the École Polytechnique, on whose entrance exam he excelled. His curriculum included mathematics, the sciences, and the classics, all of which would be represented in his future academic work. Tannery's life of public service began as he then entered the École d'Applications des Tabacs as an apprentice engineer. As an assistant engineer, Tannery spent two years in the state tobacco factory at Lille. In 1867, he moved to Paris; three years later, he served as an artillery captain in the Franco Prussian War. Biographies of Tannery describe him as an ardent patriot and claim that he never fully accepted the humiliating Treaty of Frankfurt. After his graduation from the École Polytechnique, Tannery had become interested in Auguste Comte and his positivist philosophy. After the war, his interest in mathematics continued, and Comte's ideas would influence his approach to the study of the history of science. Tannery moved several times with his career in the tobacco industry: to Périgord in 1872, to Bordeaux in 1874, to Le Havre in 1877, and to Paris in 1883. Bordeaux had something of an intellectual atmosphere, and though Tannery moved to Le Havre (near his parents, who lived at Caen) at his own request, he would also directly request the move to Paris, where his research and academic pursuits would be able to flourish. It was in Paris that Tannery took on his first two major editorial works. In 1883, he began an edition of Diophantus's manuscripts, and in 1885, he and Charles Henry began an edition of one of Fermat's works. This work was made possible by access to the Bibliothèque Nationale, and so Tannery had to reduce his efforts in 1886 when he was transferred to Tonneins. Even without access to the Bibliothèque, Tannery remained hard at work, however, as he published two books composed of articles he had been writing for the Revue philosophique de la France et de l'étranger and for the Bulletin de sciences mathematiques. In 1888, Tannery moved back to Bordeaux, where he studied Greek astronomy and directed the tobacco factory. Two years later, he was back in Paris; he would remain near Paris until his death. Despite a heavy professional workload, he continued to be productive in his work in the history of science. His editions of Diophantus and Fermat were published, along with over 250 articles. From 1890 forward, Tannery's other major work focused on a new edition of Descartes's works and correspondence, on which he collaborated with Charles Adam, an historian of modern philosophy. Scandal arose in 1903 when the Collège de France began a search for a new professor of the history of science. Tannery was considered something of a shoo in; he even began writing his inaugural lecture. Instead, the position went to Grégoire Wyrouboff, who concentrated on modern mathematicians instead of Tannery's classical and seventeenth century idols. Wyrouboff was also a freethinker, an asset to the secularist Third Republic, while Tannery was Catholic. Tannery died soon thereafter, on 27 November 1904, in Pantin, just outside Paris. His wife, Marie, would survive until 1945, and she published several of his works posthumously, helping to ensure that his legacy would live on. He was an Invited Speaker of the ICM in 1904 in Heidelberg.