Қырылдақ сұлуқұс (Qyryldaq sūluqūs)

Кіріспе

Соуыл түрі

Қабылдағыш соуыл (Ninox connivens), сонымен қатар жымырайтын соуыл деп те аталады, Австралияның негізгі бөлігінде, Жаңа Гвинеяның және Молукк аралдарының кейбір бөліктерінде табиғи түрде қоныстанған түнгі құс. Олар орташа мөлшердегі қоңыр түсті соуылдар және олардың ерекше дауысы бар, оның шақырулары қабылдаған иттің шуылынан бастап, адам сияқты күшті ұлығуға дейін жетеді.

Этимология

Құс өзінің ерекше қағатын даусынан атын алған. 2016 жылға дейін қысқа мерзім ішінде Қауіп астындағы түрлердің Қызыл тізімі бұл түрді "қағатын бүркіт" деп атады. Алайда, бұл атау Австралияда немесе осы түрдің таралған аймағындағы басқа ағылшын тілді аймақтарда қолданылмайды және қазір "қағатын сұлу" деп түзетілді. Яньюва тайпасы бұл құсты мулуррку деп атайды.

Сипаттама

Құсқұйрық қоңыр түсті, қанатында ақ дақтар бар және кеудесі тік жолақты. Оларда сары қабықты көздері, көзге көрінбейтін бет маскасы және аяқтарында сары тері бар. Олардың ішкі жағы қоңыр-сұр түсті және ірі ақ дақтармен өрнектелген, ал құйрығы мен ұшу қауырсындары күңгір және ақ түсті жолақтармен белгіленген. Олар мықты, орташа өлшемдегі сұңқарлар, қанаттарының ені [p20] арасында. Еркек және ұрғашы құстардың мөлшері шамалы ғана ерекшеленеді, еркек құсқұйрық 8-10% салмақтырақ болады. Олар – жыныстық диморфизмді көрсететін құсқұйрықтардың санаулы түрлерінің бірі. Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі Пиллига ормандарында жүргізілген сақиналау зерттеуінде еркектердің орташа салмағы ал эми ұрғашылардың орташа салмағы болды. Бұл нәтижелер солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльстің Пиллига ормандарында да байқалды, бірақ ондағы аумақтар көбінесе үлкен болды, көбінесе . Құсқұйрықтар қалалық аймақтарда сирек кездеседі, тіпті кейде жоқ болады, бірақ олар кейде адамдарға үйреніп, тіпті көшелерде немесе шаруашалық үйлердің жанында ұялай бастайды.

Диета

Сойғылаушы соу – Австралия соуларының ең көп түрлі тамақтанатындарының бірі. Бұл соулар ағаштар мен ашық кеңістіктерде аң аулайды, бірақ көбінесе аң ауыстыру үшін ағаштарды пайдаланады. Олардың рационына жерден, ағаштардан, су бетінен және тікелей ауадан ұсталған жемдер кіреді. Кейбір аймақтарда сүтқоректілер жемнің көп бөлігін құрайды, олардың мөлшері тышқандар мен кішкентай ет жейтін сүтқоректілерден бастап, қоян мен қылқантасты опоссумға дейін, салмағы шамамен бір килограмм немесе одан да көп болатын жануарларды қамтиды. Қант жоныштары (sugar gliders) жиі кездесетін жем. Барлық өлшемдегі жарықанаттар да көптеген жағдайларда жем болады. Кейбір аймақтарда құстар рационның маңызды бөлігін құрайды. Күкіртті тоқылдақтар (~800 грамм) және үйрек сияқты ірі құстар да ұсталады, бірақ көбінесе кішкентай құстар жем болады. Австралияның орманды және бұталы жерлерінде кездесетін қоңыр бақа (tawny frogmouth) да жиі жем болады. Көбінесе жәндіктер жемнің санын басып озады. Қабылдақтар мен көбелектер көбінесе ұшып тұрғанда ұсталады. Басқа да көптеген жәндіктер де жем болады. Сирек жағдайларда бақалар, бауырымен жорғалаушылар, балықтар немесе шаяндар желінеді. Қорыта айтқанда, егер сойғылаушы соу жануарды анықтай алса және ол оның мөлшерінен кіші немесе тең болса, оны әлеуетті жем деп санауға болады. Ұясы шіріген қалдықтардан жасалады, әдетте өзен жанындағы ескі эвкалипт ағашының іңірлігінде орналасады. 2 немесе 3 дөңгелек, ақшыл жұмыртқалар шайқалады, әрқайсысы белгілі бір мөлшерде болады, және аналығы шамамен 36 күндей күтіп бағады. Балапандар бастапқыда ақ түсті жұмсақ қауырсындармен жабылады және 5-6 аптада ұшып кетеді.

Дауыс

Көптеген адамдар сұрқия құсты көруден гөрі оның даусынан таниды, себебі ол қатты және жарылысқа ұқсас дыбыс шығарады. Негізгі аумақтық дауысы – екі рет қайталанушы «ху» үні, ол басқа австралиялық сұрқия құстардың үлгісіне ұқсас. Бұл екі есе иттің қағуына ұқсайды, соншалықты кішкентай итке ұқсайды ki айырмашылығын анықтау қиын. Сұрқия құс аты осы дауыстардан шыққан. Еркектердің «қағуы» аналықтарға қарағанда төменгі тембрде болады, әсіресе жұп құстар бірге дауыс салғанда. Қағу дауысының биіктігі мен қарқындылығы оның мақсатына байланысты өзгеруі мүмкін. Биік дауыстағы қағулар аумақтық шақыру ретінде қолданылады және көршілес аумақтардағы жұптар арасындағы қақтығыстарда пайдаланылуы мүмкін. Еркек сұрқия құс ұясының немесе қыстау орнының маңында аналықты тамаққа шақыру үшін төменгі тембрдегі жұмсақ қағуды қолданады. Сұрқия құстардың тағы да бірнеше дауыстары бар. Оларды ырылдау, ұлығу, айғайлау, маңыздау және сайрау деп сипаттауға болады. Ырылдау мен ұлығу – қауіптің деңгейіне байланысты, әсіресе ұялау кезіндегі дауыстардың бір тізбегі. Қауіптің деңгейі әдетте дауыстың деңгейін анықтайды, ең төменгі деңгейі – төменгі және жұмсақ ырылдау. Бұл әдетте ұя құрған серігіне ескерту болып табылады. Бұл дауыс күшейе түсіп, биік және жылдам ұлығуларға айналады, көбінесе құс шабуыл жасаған кезде шығарылады. Ең жоғары деңгейде бұл айғайлау деп сипатталуы мүмкін. Сұрқия құстың айғайлауы әйел немесе баланың ауырсынудан айқайлағанына ұқсайды. «Айқайлайтын әйел» деп аталған бұл дауысты естігендер сирек, тіпті олар сұрқия құстың ұясының жанында тұрса да, көптеген адамдар оны өмірінде бір рет ғана естиді. Айғайлау әдетте ұяны қорғаумен байланысты болғанымен, кейбір сұрқия құстар ұяға қатысы жоқ жағдайларда да осы дауысты шығарады. Құстың бұл дыбыстарды неліктен «қайталайтынына» қатысты аңыздар бар. Жастардың тамақ сұраған кезде шығаратын дауысы жәндіктерге ұқсайды. Бұл басқа жас сұрқия құстардың дауысына ұқсас. Аналық сұрқия құс еркек сұрқия құстан тамақ алғанда, көбінесе жұмсақ маңыздау дыбысын шығарады. Бұл дыбыстың қоздырылған түрі жұптасу кезінде шығарылады.

Most people hear the barking owl rather than see it as it has a loud and explosive voice. The main territorial vocalisation is in the form of a double 'hoot', similar in pattern to the other Australian hawk owls. It sounds like a double dog bark, so closely resembling a small dog that it is difficult to tell the difference. The barking owl name is derived from these calls. Males 'bark' at a lower pitch than females, particularly when a pair perform the barking calls together. Barking calls can be varied in pitch and intensity depending on the purpose of the call. Loud barks are given as territorial calls and can be used in confrontations between pairs in adjacent territories. Lower pitched softer barks are often used around the nest or roost areas by the male to call the female for a meal. Barking owls also have a range of other vocalisations. These might be described as growls, howls or screams and bleating and twittering. Growls and howls are part of a continuum of calls relating to threats, particularly during nesting. The level of the threat, typically determines the level of the call, with the lowest level being a low pitched and soft growl. This is usually a warning note to the nesting partner. This climbs into a louder and higher pitched series of howls, often made while the owl dives at the intruder. At its most extreme, this might be described as a scream. The screaming of the barking owl is said to sound like a woman or child screaming in pain. Hearings of 'screaming lady,' as it is so nicknamed, are rare and many only hear the sound once in their life even if they live next to a barking owl nest. While screams are usually related to nest defence, some barking owls will make this call in non nest related situations. Myths surround the events that caused the owl to originally "mimic" the sounds. Juvenile barking owls have a twittering, insect like call when begging for food. It is similar to that of other juvenile hawk owls. Female barking owls will often make a gentle bleating sound when receiving food from the male owl. An excited variation of this sound is made during copulation.

Қорғау мәртебесі

Австралияның 1999 жылғы қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заңы бойынша, жырқаған соу құсы қауіп төндіретін түрлер тізіміне енбеген. Дегенмен, Австралия штатарында оның сақталу статусы әртүрлі. Мысалы: Виктория штатының 1988 жылғы Флора және фаунаны қорғау заңында жырқаған соу құсы "Қауіпті" деп тіркелген. Осы заңға сәйкес, осы түрді қалпына келтіру және оны басқару жөніндегі іс-шаралар жоспары жасалған. 2007 жылғы Виктория штатының құрып бара жатқан омыртқалы жануарлардың кеңесші тізімінде жырқаған соу құсы "Құрып бара жатқан" деп көрсетілген. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының 1995 жылғы Қауіп төндіретін түрлерді сақтау заңы бойынша жырқаған соу құсы "Кемтар" деп саналды. Бұл тізім 2017 жылдың тамызынан бастап Биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы 2016 жылғы заңның тиісті бөлімдеріне көшірілді. Австралия құстарына арналған 2010 жылғы іс-қимыл жоспарында оңтүстік жырқаған соу құсының тұқымы "Қауіпке жақын" деп көрсетілген.

Төмендеу және көлемі

Виктория штатында, FFG Act бойынша шығарылған Action Statement 116 бойынша: "Барқыраған соу Викториядағы ең қорғалуға тиіс соу болып табылады. Оның популяциясы 50 жұптауға қабілетті жұптан кем деп есептелген (Silveira et al. 1997), бірақ солтүстік-шығыс Викториядағы жұмыстар (Taylor et al. 1999) бұл бағалау 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында консервативті болуы мүмкін екенін көрсетеді. Викторияның жабайы табиғатының атласы (NRE 2001) дерекқорындағы барқыраған соу туралы ағымдағы жазбалар түрдің қазіргі таралуын және санының молдығын дәл көрсетпейді. Осы жазбалардың көпшілігі ескі, бұрын қолайлы ортасы жоғалған немесе нашарлаған аудандарда жасалған. Виктория ормандарындағы кең ауқымды зерттеулер түрдің сирек кездесетінін, жергілікті және негізінен Викторияның солтүстік-шығысында таралғанын көрсетті (Loyn et al. 2001). Жаңа Оңтүстік Уэльсте де осындай төмендеу байқалады, 1998, 2004 және 2008 жылдарғы зерттеулер барқыраған соудың бұрынғы бекіністер саналған аймақтарда сирек кездесетінін көрсетті. Ірі популяциялық аймақтар бір-бірінен оқшауланған болып табылады. Оңтүстік-батыс Австралияда (1990 жылдардың соңында) 100 орман участағы зерттеулерде барқыраған соу табылмады. Керісінше, (2012 жылғы мәліметтер бойынша) Квинсленд пен Солтүстік Территорияның көптеген орманды аймақтарында барқыраған соудың дауысы әлі де жиі естіледі, бірақ осы аймақтарда жақында жарияланған популяциялық зерттеулер/сараптамалар аз.

Қауіп төндіретін процестер

Виктория штатында жасалған № 116 әрекет туралы мәлімдемеге сәйкес, сұрқия сойғыға ең басты қауіп – тіршілік ортасының жоғалуы, әсіресе түрдің ұя салу үшін тәуелді үлкен, іші қуыс ағаштардың нашарлауы немесе жоғалуы. Сойғылардың ұя салуға қолайлы қуыстары эвкалипт ағаштарында кем дегенде 150-200 жылға толған соң ғана пайда болады. Мұндай ағаштар келесі ғасырда күтілетін шығындардан асып түсетіндей жылдамдықпен қайта өсірілмейді. Отын үшін өлген, тік тұрған ағаштар мен бұғыларды жою да түрдің ұялау орындарын жоюы мүмкін. Ағаш үстінде тіршілік ететін сүтқоректілер және іші қуыс ағаштарда ұялайтын құстар сияқты жергілікті жемдік түрлер кейбір аймақтарда жергілікті өсімдіктердің жойылуы, қуыстардың жоғалуы және жаңадан келген жыртқыштардың әсерінен азайды. Бұл төмендеулер де сұрқия сойғының азаюына себеп болуы мүмкін, бірақ кейбір аймақтарда еуропалық қояндар жемнің орнына келді, ал сұрқия сойғының жергілікті популяциялары оларға күшті тәуелді болды. Климаттың өзгеруіне, бақылау бағдарламаларына немесе калицивирус сияқты ауруларға байланысты қоян популяциясының төмендеу кезеңінде сойғылардың қалай өмір сүретіні белгісіз. Қояндарды жою үшін у қолданған жағдайда, сойғылардың қосалқы улануы мүмкін.

Мифология

Австралияның алғашқы қоныстану кезеңінде, аулаушы соудың сипаттамасына ұқсас айқайлы дыбысты австралиялық аборигендер немесе аборигендер қоныс салушыларға бунип деп айтқан. Бунип – батпақтарда, өзендерде және бильбаонгтарда мекендейтін қауіпті жаратылыс. Буниптің көптеген түрлі сипаттамалары болған, бірақ көбінесе ол адам әйелдерін сүйіп жейтін қандай да бір жануар еді. Түнде батпақтар мен арналардан естілетін айқайлар мен шулар құрбандардың дауысы емес, бунип шығарған дыбыс деп есептелді. Көптеген адамдар бұл дыбысты түнгі аулаушы соудың дауысы деп санайды, бұл оның мекендейтін жерін, шуларды және буниптің сирек кездесетін дауысын түсіндіреді. Дегенмен, аулаушы соудың бунип туралы әңгіме бастағаны әлі дәлелденбеді, себебі басқа да себептер болуы мүмкін. Бірақ аулаушы соудың ең мүмкін түсінік екені көрініп тұр. Осы құстың бастапқыда айқайлы дыбыстарды "қайталауына" себеп болған оқиғалар туралы әңгімелер бар.