Кіріспе
Түрік Курдистаны немесе Солтүстік Курдистан – Түркияның оңтүстік-шығыс бөлігі, онда күрдтер басым этникалық топты құрайды. Париждегі Күрд институты Түркияда 20 миллион күрдтің тұратынын, олардың көпшілігі оңтүстік-шығыста екенін есептейді. Түркияның оңтүстік-шығысы (Солтүстік Курдистан) – Курдистанның төрт бөлігінің бірі, сонымен қатар Солтүстік Сирияның (Батыс Курдистан), Солтүстік Ирактың (Оңтүстік Курдистан) және Солтүстік-батыс Иранның (Шығыс Курдистан) аймақтары да кіреді. «Түрік Курдистаны» термині көбінесе күрд ұлтшылдығы контекстінде қолданылады, бұл оны түрік ұлтшылдығын жақтаушылар үшін даулы етеді. Бұл терминнің мағынасы контекстке байланысты өзгереді.
Turkish Kurdistan or Northern Kurdistan is the southeastern part of Turkey where Kurds form the predominant ethnic group. The Kurdish Institute of Paris estimates that there are 20 million Kurds living in Turkey, the majority of them in the southeast. Southeastern Turkey (Northern Kurdistan) is considered to be one of the four parts of Kurdistan, which also includes parts of northern Syria (Western Kurdistan), northern Iraq (Southern Kurdistan) and northwestern Iran (Eastern Kurdistan). The term Turkish Kurdistan is often used in the context of Kurdish nationalism, which makes it a controversial term among proponents of Turkish nationalism. The term has different meaning depending on context.
Демография
Түркияның 1927 жылғы алғашқы халық санауында күрд тілі Агры, Битлис, Диярбакыр, Елазыг, Хаккари, Мардин, Сирт (қазіргі Батманды қосады) және Ван провинцияларындағы ең көп таралған ана тіл болды. Сонымен қатар, Шанлыурфа провинциясында күрд тілі көпшілікті құрады, ал Муш провинциясының халық санауында (1935 жылғы, провинция Битлистен бөлінгеннен кейін алғаш рет өткізілген) халықтың бір бөлігі күрд тілін ана тілі деп атады. Биңгел провинциясы 1935 жылы Муштан, ал Тунчели провинциясы 1936 жылы Елазыгтан бөлінді. Күрд тілі осы жаңа құрылған провинцияларда 1945 жылғы алғашқы халық санауында да бірінші тіл болып тіркелді. Сонымен қатар, түрік Курдистанында арабтар, ассириялықтар, черкестер, осетиндер және түріктер сияқты басқа этникалық топтар да бар. Бұрын түрік Курдистанында 11 еврей қауымы болған.
Ресурстар
Бұл аймақтың көп бөлігі құнарлы және дәстүрлі түрде жазық далалардағы қалаларға астық пен мал экспортталып келген. Жергілікті экономика мал шаруашылығы және шағын ауыл шаруашылығымен басым, ал Ирак Түркия шекара аймағында Ирак Курдистанымен (әсіресе мұнай) шекарадан тыс контрабанда маңызды табыс көзі болып табылады. Диярбақыр маңындағы төмен жатқан аймақтың экономикалық өмірінде ірі ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптік қызмет үстемдік етеді. Дегенмен, өзге аймақтардағы әскери қақтығыстар мен жоғары жұмыссыздық деңгейі, аймақтан Түркияның басқа өңірлеріне және шетелге кең көші-қонға алып келді.
Тарих
Ежелгі Таяу Шығыстың құнарлы жарты айының бір бөлігі болған Солтүстік Күрдістан, ауыл шаруашылығының таралуына себеп болған неолиттік революцияның әсеріне тез түсті. Қола дәуірінде оны арамейлер, ал темір дәуірінде Неоассирия империясы биледі. Классикалық антикалық дәуірде алдымен Ұлы Армения, содан кейін Рим империясы келді. Алғашқы мұсылман жаулап алулары ислам дінінің таралуымен бірге аймақты шарлады. Орта ғасырларда аймақ жергілікті басшылардың билігінде болды. 10 және 11 ғасырларда күрдтердің Маруанид әулеті билік етті. 14 ғасырдан бастап аймақ көбінесе Осман империясының құрамына кірді.
Күрд княздіктері
1527 жылға дейінгі салық тіркелімі (немесе дефтер) Вилает-и Курдистан деп аталатын аймақты көрсетеді, оған жеті ірі және 11 кіші эмират (немесе княздық) кірген. Құжат күрд эмираттарын eyalet (мемлекет) деп атап, олардың автономия деңгейін көрсетеді. 1533 жыл шамасында Сүлеймен I шығарған Ферман (императорлық жарлық) Күрдістан билері, яғни күрд аристократиясы арасындағы мұрагерлік және билікке өту ережелерін баяндайды. Осман империясына адал күрд эмираттарына мұрагерлікке құқық берілді, ал күрд князьдары империя шегінде автономия алды. Бұл эмираттардың автономиясы олардың геосаяси маңыздылығына қарай өзгерді. Әлсіз күрд тайпалары күштірек тайпаларға қосылуға немесе Османдық санджақтардың құрамына енуге мәжбүр болды. Дегенмен, күшті және қол жеткізу қиын тайпалар, әсіресе Парсымен шекараға жақын орналасқандар, жоғары дәрежеде автономияға ие болды. Евлия Челеби еске салған канунамеде (заң жинағы) екі әкімшілік бірлік кәдімгі санджақтардан өзгешеленеді: 1) Күрд санджақтары (Экрад Бейлігі), күрд аристократиясының мұрагерлік билігімен ерекшеленеді және 2) Күрд үкіметтері (hükümet). Күрд санджақтары, қалыпты санджақтар сияқты, әскери міндеттемелерді орындап, салық төлеуге міндетті болды. Ал күрд hükümet салық төлемеді және Осман армиясына әскер бермеді, сонымен қатар Османдықтар олардың билікке өту мәселесіне және ішкі істеріне араласпауға тырысты. Челебидің мәліметінше, 17 ғасырдың ортасына қарай күрд эмираттарының автономиясы төмендеді. Осы кезде Диярбекир ейалетының 19 санджағының 12-сі Осман империясының тұрақты санджақтары болса, қалғандары күрд санджақтары деп аталды. Күрд санджақтары: Сагман, Кулп, Михрание, Терциль, Атак, Пертек, Чапакчур және Чермик. Челеби күрд мемлекеттері немесе hükümets ретінде Сезире, Эгил, Генч, Палу және Хазоны тізімдейді. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Осман империясының әлсіреуімен күрд княздықтары дербес мемлекеттерге айналды.
Курдтану
Кавказдан келген босқындар Осман империясына жеткенде, Константинополь оларды Күрдістанға орналастыруға бармады, себебі босқындардың өте кедей болуы және материалдық ресурстардың жетіспеуіне байланысты. Бірақ, кейбір уақыттан соң Осман империясы босқындарды күрдтердің аймаққа деген құқығын әлсірету мүмкіндігі ретінде көріп, оларға аймақта қоныстануға рұқсат берді. Бастапқы кезеңдердің өзінде кейбір кавказдақтар ерікті түрде күрдтену процесінен өтіп, күрд тілін ана тілі ретінде қабылдады.
ХХ-ХХІ ғасыр және ПКК
Түркияда күрд мәселесі көтерілгенде, бұл олардың Кавказ көршілеріне де әсер етті. Бүгінгі күнге дейін түрік мемлекетіне қарсы күрдтердің күресіне қосылуға қарсылық бар, бірақ кейбір кавказдық текті адамдар Күрдістан жұмысшы партиясына қосылды. Халықтық демократиялық партиясы (ХДП) өздерінің сайлау науқаны барысында Түркия Күрдістанындағы көптеген кавказдық ауылдарында сайлауда жеңіске жетті.