Кіріспе
Оклахома штатындағы түпкілікті американдық тайпа – Чикасау ұлты, АҚШ-тың Оклахома штатындағы Ада қаласындағы бас кеңсесі орналасқан, федералды деңгейде мойындалған түпкілікті американдық тайпа. Олар Оңтүстік-Шығыс орманды аймақтарының жергілікті халқы, бастапқыда солтүстік Миссисипи, солтүстік-батыс Алабама, оңтүстік-батыс Кентукки және батыс Теннессиден шыққан. Бүгінде Чикасау ұлты АҚШ-тағы ең ірі 13 тайпаның қатарында. Ұлттың құзыреттілігіндегі аумақ және резервациясы Оклахоманың оңтүстік-орталық бөлігіндегі 7 648 шаршы мильді, соның ішінде Брайан, Картер, Көмір, Гарвин, Грейди, Джефферсон, Джонстон, Лав, Макклейн, Маршалл, Мюррей, Понтоток және Стивенс округтерін қамтиды. Бұл округтер төрт ауданға бөлінген: Понтоток, Пикенс, Тишоминго және Панола, олардың халық саны шамамен бірдей. Қазіргі таңдағы халық саны 70 000-нан асып, көпшілігі Оклахома штатында тұрады. 17 және 18 ғасырларда еуропалық американдықтар Чикасауды чероки, чоктау, мускоги және семинол тайпаларымен бірге тарихи Бес өркениетті тайпалардың бірі деп санаған, себебі олардың егісшілдік мәдениеті және кейіннен жазбаша конституциялары бар орталықтандырылған үкіметтерді қабылдауы, ақтармен некелесуі, сауаттылығы, христиан дінін қабылдауы, нарыққа қатысуы және құлдарды ұстауы себеп болды. Чикасау тілі, Чикашшаномпа, мускоги тілдер отбасының құрамына кіреді. Бұл негізінен ауызша тіл, тарихи жазбалары жоқ. Олардың мәдениетінің маңызды бөлігі әр буынға ауызша тарих арқылы беріледі, ол тайпаның мұрасы мен чоктау тайпасымен тығыз байланысы туралы әңгімелерден тұрады. Чикасау және чоктау тілдерінің ұқсастығы антропологтарды Чикасау ұлтының шығу тегіне қатысты түрлі теориялар ұсынуға итермеледі, бірақ оның нақты шығуы әлі де белгісіз. Чикасау ұлтының кландары екі топқа бөлінеді: Имосак ча'а' және Инчокка' Липа', әр кланның өз жетекшілері бар. Олардың аналық шежіре дәстүрі ұлттың негізгі әлеуметтік құрылымын құрайды, балалар анасының кланының мүшесі болып, оның қамқорлығында өседі.
The Chickasaw Nation is a federally recognized Native American tribe with headquarters in Ada, Oklahoma, in the United States. They are an Indigenous people of the Southeastern Woodlands, originally from northern Mississippi, northwestern Alabama, southwestern Kentucky, and western Tennessee. Today, the Chickasaw Nation is the 13th largest tribe in the United States. The nation's jurisdictional territory and reservation includes about 7,648 square miles of south central Oklahoma, including Bryan, Carter, Coal, Garvin, Grady, Jefferson, Johnston, Love, McClain, Marshall, Murray, Pontotoc, and Stephens counties. These counties are separated into four districts, the Pontotoc, Pickens, Tishomingo, and Panola, with relatively equal populations. Their population today is estimated to be over 70,000, with the majority residing in the state of Oklahoma. In the 17th and 18th centuries, European Americans considered the Chickasaw one of the historic Five Civilized Tribes, along with the Cherokee, Choctaw, Muscogee, and Seminole nations, due to their agrarian culture and later adoption of centralized governments with written constitutions, intermarriages with white settlers, literacy, Christianity, market participation, and slave holding. The Chickasaw language, Chikashshanompa’, belongs to the Muskogean language family. This is primarily an oral language, with no historic written component. A significant part of their culture is passed on to each generation through their oral history, consisting of intergenerational stories that speak to the tribe’s legacy and close relationship with the Choctaw. The similarities in the language of the Chickasaw and the Choctaw have prompted anthropologists to propose a number of theories regarding the origins of the Chickasaw Nation, as it continues to remain uncertain. Clans within the Chickasaw Nation are separated into two moieties: the Imosak chá'a' and the Inchokka' Lhipa', with each clan having their own leaders. Their tradition of matrilineal descent provides the basic societal structure of the nation, with children becoming members of and under the care of their mother’s clan.
Шығу тегі
Миссисипи мәдениеттері 800 жылға қарай Миссисипи өзені бойында және Шығыс орманды аймақтарында, кейбір аймақтық ерекшеліктермен дамыды. Бұл әлеуметтік-саяси күрделіліктің күшею, егіншіліктің дамуы, ірі қалалар мен басшылықтардың құрылуы, сондай-ақ байланысты жеңілдету үшін стратегиялық одақтар жасау кезеңі болды. Еңбек ұйымдастырылғанын дөңгелектер көрсетсе, шеберлердің дағдысы мен өнері әсем және күрделі жерлеу қалдықтарында көрінеді. Сонымен қатар, Чикасо тайпасы аймағында және Оңтүстік-Шығыста басшылықтардың пайда болуымен бірге, әлеуметтік күрделіліктің және халықтың өсуін тиімді және кең таралған шаруашылық тәжірибелері қамтамасыз етті. Чикасо тайпасының шығу тегі әлі де нақты белгілі болмаса да, антропологтар мен тарихшылар бірнеше теория ұсынды. Бір теория бойынша, Чикасо тайпасы бұрын Чокто тайпасының бір бөлігі болған, бірақ кейіннен тілдік және географиялық жақындықтарына байланысты одан бөлініп шыққан. Тағы бір теорияға сәйкес, олар Миссисипи мәдениетінің ежелгі тайпаларының ұрпақтары болып табылады және ауызша тарихтарына сүйене отырып, батыстан көшіп келген. Ауызша әңгімелерде айтылғандай, Чикасо тайпасы алғаш рет Чикасо ескі даласына, қазіргі Алабама штатының солтүстігіне қоныстанған, кейін Томбигби өзені маңында қайтадан орналасқан.
Еуропалық байланыс, 16-17 ғасырлар
Эрнандо де Сото 1540 жылғы саяхаты барысында Чикасо тайпасымен алғашқы байланыс жасаған еуропалық ретінде танылады. Ол әскерімен бірге Миссисиппи мәдениеттерімен және Оңтүстік-Шығыс елдерімен байланысқа түскен алғашқы және кейінгі еуропалық саяхатшылардың бірі болды. Ол олардың егіншілікпен айналысатын халық екенін, саяси құрылымы басшылық үкімет жүйесіне негізделгенін білді. Бас басшы тайпаның ең ірі және басты ғибадатхана төбесінде тұратын болса, қалған туысқандары мен қара халық ауылдарға тарап өмір сүрген. Испандық әскердің қыста лагерьде қалуына және тайпаның азық-түлігіне тәуелді болуына келісім берген шартты бітімге бірнеше ай өткен соң, Чикасолар Де Сото мен оның серіктеріне қарсы түнгі шабуыл жоспарлады. Осылайша, олар еуропалық жауларына өз жерлеріне қайта оралмау туралы шешімді жеткізді. Соның салдарынан, 150 жыл өткен соң ғана Чикасолар тағы бір еуропалық экспедицияны күтіп алды. Чикасо тайпасының еуропалық қоныс салушылармен келесі кездесуі француз саяхатшылары Рене Роберт де Ла Салль және Анри де Тонтимен болды. Көп ұзамай, 17 ғасырдың соңына қарай Чикасо тайпасы Американың оңтүстік-батысындағы еуропалық қоныс салушылармен табысты сауда қатынастарын орнатты. Чикасолар тері мен құлдарға алмастырып, қоныс салушылардан металл құралдар, қару-жарақ және басқа да қажетті заттарды алды. Шамамен 3500-4000 халқы бар Чикасолар, 20000 халқы бар Чоктау тайпасынан кішірек болды. Колониялық дәуірде Чикасо тайпасының кейбір қалалары Ла Луизианадан келген француз отарлаушыларымен, соның ішінде Билокси және Мобил қалаларында сауда жасады.
ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін
1907 жылы Оклахома Одаққа 46-шы штат ретінде қосылғанда, Үндістан аумақтарындағы тайпалық үкіметтердің қызметі тоқтатылды, нәтижесінде Чикасо халқына АҚШ азаматтығы берілді. 1971 жылға дейін ондаған жылдар бойы АҚШ Чикасо ұлтының өкілдерін тағайындады. Дуглас Х. Джонстон осы лауазымда қызмет еткен алғашқы адам болды. Джонстон губернаторы 1906 жылдан 1939 жылы 83 жасында қайтыс болғанға дейін Чикасо ұлтына қызмет етті. Федералдық үкімет Чикасо ұлтын американдық өмірге толыққанды сіңіру мақсатына жеткендей көрінсе де, Чикасо халқы дәстүрлі іс-шараларын жалғастырып, әлеуметтік жиналыстар өткізіп тұрды. Олар қоғамдық қатысу мәдениетін, тілін, негізгі сенімдерін және құндылықтарын сақтайтынына сенді. Бұл Чикасолардың өздерін-өз басқаруға ұмтылған қозғалысына бастап әкелді. 1960 жылдары және азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде американдық үндістердің белсенділігі күшейді. Чикасолардың бір тобы Оклахома штатының Коннервилл қаласының жанындағы шағын ауылдық шіркеуде, Сили шіркеуінде өз үкіметін қайта құру үшін жұмыс істеді. 91-495 заңы қабылданғаннан кейін, олардың тайпалық үкіметі АҚШ тарапынан мойындалды. 1971 жылы 1904 жылдан бері алғашқы тайпалық сайлау өтті. Олар Овертон Джеймсті Чикасо ұлтының губернаторы етіп сайлады, бұл ортақ қолдау мен ұлттық сананы одан әрі нығайтты. 1980 жылдардан бері тайпалық үкімет үнді халқына арналған бағдарламалар мен қызметтерді қаржыландыру үшін экономикалық түрлендірілген базаны құруға бағытталды.
Тіл
Чикашаномпа – Чикасау халқының дәстүрлі ауызша тілі, сонымен қатар олардың негізгі және ресми тілі. 3000 жылдан астам тарихы бар Чикашаномпа мускоги тілдер отбасының бір бөлігі және шоктау тіліне өте ұқсас. Жылдар бойы тілді білетін адамдардың саны азайып, бүгінде оны екі жүзден аз адам қолданады, олардың көпшілігі – Чикасау ақсақалдары. Чикасау тілі мектепке баратын оқушылардың арасында жиі қолданудан тыйылып келді (кейде тіпті тайпалық мектептерде де). 2007 жылы Оклахома штатының Чикасау ұлты Чикасау тілін жаңғырту бағдарламасын қабылдап, іске қосты. Бағдарламаның негізгі бағыты – «Шебер-оқушы» бағдарламасы, онда тіл үйренуші студентті Чикашаномпа тілінде еркін сөйлейтін адаммен жұптастырып, оның тілді еркін қолдануын қамтамасыз етуге тырысады. Тілді жаңғыртуға жасалған басқа да әрекеттерге университеттерде тіл курстарын ашу, тіл үйренуге арналған қосымша жасау және жастар тіл клубтарын ұйымдастыру кіреді.
Дін және мәдени тәжірибе
Чикасо тайпасының діни сенімдері мен дәстүрлерінің ядросында – оттың рухы және өмір, жарық пен жылу сыйлайтын ең жоғарғы құдай [[Абабинили]]. Аба Бинили бұлттардың үстінде, аспан мен бұлттардың рухтары және зұлым рухтар сияқты көптеген кіші құдайлармен бірге тұрады деп сендіріледі. Келіннің ата-анасының батасын алғаннан кейін күйеу жігіт жақын арада қарапайым тойға түседі. Неке тойларын әйелдер ұйымдастырған. Зинақорлық – отбасының абыройын түсіріп, ұятқа қалдыратындықтан, жеке және қоғамдық жазаға тартылатын ауыр қылмыс саналады. Мерекеде екі күндік ораза, тазару рәсімі, шағын күнәлардың кешірілуі, Чикасо тайпасының ең танымал дәстүрлі биі – Stomp Dance және ірі доп ойындары сияқты маңызды шаралар өткізіледі.