Кіріспе

Ирактағы азшылықтар түрлі этникалық және діни топтардан тұрады.

Күрдтер

Ирак күрдтерінің басым көпшілігі – суннит мұсылмандар, ал шииттер мен христиандар азшылықты құрайды. Ирак патшалығы тұсында күрд көшбасшысы Мұстафа Барзани 1945 жылы Бағдадтағы орталық үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Барзани және оның жақтастары Кеңес Одағына қашып кетті. 1960 жылдары Ирак бригадирі Абдул Карим Касем Мысыр президенті Гамаль Абдель Насерден алшақтағанда, Ирак армиясының Насерді қолдайтын офицерлерінен қарсылық көріп, күшті оппозицияға тап болды. Мосулдағы гарнизон Касемнің саясатына қарсы бүлік шығарғанда, ол Барзаниге Насерді жақтаған көтерілісшілерді басуға көмектесу үшін туған жеріне оралуға рұқсат берді. 1961 жылға қарай Барзани және күрдтер толыққанды көтеріліске кірісті. Баас партиясы Иракта билікке келгеннен кейін, жаңа үкімет күрдтердің көтерілісін тоқтату мақсатында оларға шектеулі автономия берді. Алайда, түрлі себептерге байланысты, соның ішінде 1980 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезіндегі кейбір күрдтердің Иранға деген симпатиясы, режим күрдтерге қарсы саясатты жүзеге асырып, де-факто азаматтық соғыс басталды. 1987 жылдың 29 наурызынан 1989 жылдың 23 сәуіріне дейін Ирактағы күрд халқына қарсы жүйелі геноцид жасалған, атышулы Әл-Анфал науқаны жүргізілді. Осының салдарынан Ирак халықаралық қауымдастық тарапынан кеңінен айыпталды, бірақ күрдтерге қарсы химиялық қару қолдану сияқты, мыңдаған адамның өліміне әкеп соққан қатыгездік шаралары үшін тиісті жаза алмады. Парсы шығанағындағы соғыстан кейін күрдтер баасшыларға қарсы жаңадан көтеріліс ұйымдастырып, Ирактың солтүгіндегі автономиялы Күрдістан аймағын құрды, бірақ оны Ирак үкіметі 2005 жылға дейін мойындамады. Сол жылы Түркия, өзінің аумағында күрдтермен күресіп, Солтүстік Ирактағы күрд аймақтарын бомбалады, бұл аймақта террористік Күрд жұмысшы партиясының базалары орналасқан деп мәлімдеді. Алайда, 2003 жылы Иракқа жасалған шабуыл және Саддамның құлауы күрдтерге жаңа үміт сыйлады. Күрдтер сол кезде аймақты дамыту және елде демократияны нығайту жөнінде жұмыс істеп келеді. Дегенмен, күрдтердің көпшілігі толық тәуелсіздікке ұмтылады. "2005 жылғы қаңтарда өткен Ирак сайлауында күрдтердің 98,7 пайызы Иракпен келісудің орнына толық тәуелсіздікті жақтады". Аймақтағы басқа саяси және әлеуметтік топтар күрдтердің тәуелсіздік идеясын қолдамайды. Ирактың көршілес елдері, әсіресе Түркия, бұл қозғалысқа қарсы, өйткені тәуелсіз Ирак Күрдістанының өз аумақтарындағы күрд тәуелсіздік қозғалысын күшейтеді деп қорқады. Нұри әл-Малики күрд этносының көшбасшысымен келіспеушілікке түсті, ол күрд автономиялық солтүгіндегі үкіметтік ғимараттарда Ирактың ұлттық туын көтерудің символдық мәселесіне байланысты бөліну қаупін тудырды. Малики басқаратын араб шииттері үкіметі, Ирак мемлекеттік туын қоғамдық ғимараттарда пайдалануға тыйым салған күрд автономиялық аймақтық үкіметімен қақтығысқа түсті. Премьер-министр жексенбі күні жасаған мәлімдемесінде: "Ирактың әрбір шаршы сантиметрінде тек Ирак туы көтерілуі керек" деді. Бірақ Ирак Күрдістан аймағының президенті Месуд Барзани күрд парламентіне ұлттық басшылықтың "жетіспеушілігін" айтып, Ирак туының Бағдадтың өзінің халқына жасаған қысым-сүргінінің символы екенін мәлімдеді: "Егер біз, күрд халқы мен парламенті, тәуелсіздік жариялаудың біздің мүддемізге жататынын санасақ, біз оны жасаймыз және ешкімнен қорқамаймыз". Бұл дау арабтар мен күрдтер арасындағы араздықтың күшеюін көрсетеді, бұл араб сунниттері мен шииттері арасындағы қақтығыстан кейін Ирактың мемлекеттік бірлігіне екінші үлкен қауіпті құрайды.

Түрікмен

Ирак түрікмендері – арабтар мен күрдтерден кейін елдің үшінші ірі этникалық тобы. Бұл себебі, көптеген ирак түрікмендері/түркімендер Осман империясы кезінде Анатолиядан Иракқа әкелінген Осман әскерлерінің, саудагерлерінің және мемлекеттік қызметкерлерінің ұрпақтары. Осман империясы құлағаннан бері ирак түрікмендері/түркімендер 1923, 1947, 1959 және 1979 жылдардағы Киркук қырғыны сияқты, бірінен кейін бірі келген үкіметтердің саясатынан кемсітіліп келеді. Түркілер 1925 жылғы Конституцияда Ирактың құрамдас бөлігі (арабтар мен күрдтермен бірге) ретінде танылса да, кейіннен ирак түрікмендері/түркімендер бұл мәртебеден айырылды. 2013 жылы Ирактың жоспарлау министрлігінің мәліметінше, 34,7 миллион халқының 8,65%-ын құрайтын 3 миллион түрікмен/түркімен бар. Түрікмендер Түркіменнің астанасы Киркук екенін санайды, ал оның шекарасына Тал-Афар, Мосул, Эрбиль, Мандали және Туз-Хурмату кіреді. Лиам Андерсон мен Гарет Стенсфилдтің сөзіне сүйенсек, «Түркімания» термині – «Түркімен» сөзінің ағылшынша нұсқасы – 1785 жылы Уильям Гатри жариялаған аймақ картасында кездеседі, бірақ Түркіменге ХХ ғасырдың соңына дейін нақты сілтеме жоқ. Халил Османның айтуынша, түрлі түрікмен/түркімен саяси партиялары «федералистік жоспарлардың қатарын» ұсынған. Олардың көпшілігі мұсылмандар, олардың басым бөлігі сүнниттер (шамамен 60-70%), бірақ шииттік ислам дінін ұстанатын түрікмендер/түркімендер де бар (шамамен 30-40%). Дегенмен, түрікмендер көбінесе зайырлы, Түркия Республикасында қабылданған зайырлылық қағидаларын қабылдаған. Кейбір тіл білімі мамандары түрікмендер/түркімендердің сөйлеген диалектісі Балқан және Анатолиядағы түрік Йөрүк тайпалары қолданатын Оңтүстік Әзербайжан диалектісіне ұқсас деп санайды. Алайда, түрікмен/түркімен диалектісі Түркияның оңтүстік-шығысындағы Диярбакыр және Урфаның түрік диалектілеріне ерекше жақын, ал Стамбул түрікшесі олардың диалектісіне терең тарихи әсер еткен беделді диалект болып табылады. Сонымен қатар, ирак түрікмендері/түркімендердің грамматикасы Иран түркі тілдерінен, мысалы Оңтүстік Әзербайжан және Афшар тілдерінен едәуір өзгеше. 2005 жылы қауым басшылары ирак мектептерінде араб әліпбиін түрік тілімен алмастыру туралы шешім қабылдады. Түркиядан келетін спутниктік теледидар мен медианың кең таралуы түрік тілінің түрік тіліне стандартталуына және түрік мәдениетімен байланысты жасөспірімдер үшін балама тілге айналуына ықпал еткен болуы мүмкін.

Мәсіхшілер

Христиан діні Ирак территориясында бірінші ғасырдан бері бар. Ирактағы христиан қауымы салыстырмалы түрде шағын, ал Ирак соғысы салдарынан одан да азайып, бірнеше мың адамға дейін жетті. Ирактағы христиандардың көпшілігі дәстүрлі түрде Сирия православие шіркеуіне, Халдей католик шіркеуіне және Шығыс Ассирия шіркеуіне жатады және Ниневия жазығындағы Алкош, Тель-Кеппе, Анкава және Бартелла сияқты шағын қалаларда шоғырланған.

Армяндықтар

Армениялықтар - православие христиандары. Армениялықтардың Месопотамиямен байланысы христиан діні туғанға дейінгі заманға дейін жетеді. Армениялықтар Иракта футбол клубтарымен (Нади Армени) және басқа да мекемелерімен дамыған қауым болған. Армения халық музыкасы мен биі Иракта жоғары бағаланады. Ирактағы армениялықтардың көп бөлігі Бағдад, Мосул және Басра қалаларында тұрады, олардың саны шамамен 10 мың адамды құрайды, бұл 2003 жылғы Иракқа басып кіруге дейін 70 мыңнан астам болған.

Фейлис

Фейлилер – Ирак пен Иран шекарасына жақын, Уасит, Дияла, Майсан аймақтарында тұратын қазақ-күрд этникалық тобы. Бағдадта да ірі Фейли қауымы бар. 1970 жылдардың ортасында Ирак, Бағдад пен Ханакин маңында ұрпақтап өмір сүрген шамамен 40 мың Фейлиді Иран азаматы деп жала жапты және елден қуды. Бірақ 2003 жылдан бері көптеген Фейли күрдтері Иракқа қайтып келді және Ирак азаматтығын алды.

Яһудилер

Тарихи маңызы бар болғанымен, бүгінгі Ирактағы еврей қауымы өте шағын. 1950 жылдардың басында «Езра мен Нехемия» операциясы барысында Ирактың барлық еврей халқы Израильге көшірілді.

Мандейлер

Мандалықтар, сондай-ақ сабиандар (бірнеше діни топтар тарихи түрде алған Құрандық епітет) және (араб тілінде) Ṣubba ретінде белгілі, әлемдегі ең кішкентай этно-діндік топтардың бірі, бүкіл әлемде шамамен 75 000 ізбасары бар. Мандалардың аймақта өмір сүргенін растайтын ең көне тәуелсіз жазба - Ка'ба-и Зартоштағы Картир жазуы. Мұнда исламға дейінгі Иракта мандалардың болғанын растайтын археологиялық дәлелдер бар. Мандалықтар бастапқыда мандай тілінде, шығыс арамей тілінде, сөйлеген, ал кейбіреулері араб тілінде сөйлеген. 1990 жылғы Перс шығанағындағы соғыс алдындағы кезеңде Ирактағы Мандее қауымы әлемдегі ең маңызды болды. Мандалықтар этникалық және діни азшылыққа жатса да, өздерін ирактықтар деп санайды және ирактық ұлтты патриоттық қолдау көрсетті. Олар экономикалық жағынан табысты қауым болып саналды және ирак қоғамында жоғары деңгейге жетті және күміс, алтын шеберлері, академиктер мен ақындар ретінде жоғары бағаланады.

Саздық арабтары

Саз арабтары немесе Мадан – Оңтүстік Ирактағы Месопотамия батпақтарында өмір сүретін 125 000 – 150 000 араптан тұратын топ.

Какаи

Какаилер – Ирактың солтүстігінде, негізінен Киркук және оның төңірегінде қоныстанған күрдтердің кішкентай діни тобы.

Шабактар

Иракта шамамен 60,000-нан 400,000-ға жуық шабақтар бар. Олар өздерінің ерекше исламға дейінгі дінін сақтап қалған этникалық және діни азшылық. Олар индоевропалық (арий) халық және түрік және араб тілдерінің элементтері енген индоевропалық тілде сөйлейді. Шабақтардың шығу тегі толыққанды белгісіз, көптеген белгілі тұлғалар, мысалы, Анастас Әл-Кармали, шабақ халқының күрдтік текті болғанын айтқан. "Ислам энциклопедиясының" 1913-1936 жылдарғы "Бірінші басылымында" шабақтар "Маусил вилайетіндегі күрдтік дін қауымы" деп көрсетілген. Өздеріне тән тілі мен мәдениетіне қарамастан, күрд билігі шабақтарды курдтандыруға тырысып, шабақ ауылдарын басып алып, оларды "күрд шабақтары" деп атаған. 2005 жылы Демократиялық Шабақ коалициясы ұйымдастырған наразылық акциясы барысында екі ассириялық қаза тауып, төрт шабақ жараланған.

Рома (сиған)

Баас партиясының билігі тұсында Ирактағы рома (Кавлия) этникалық азшылығы екінші сортты азаматтар деп есептелді.

Езидтер

Бүгінде Иракта шамамен 650 мың езид тұрады, олар Ирактың солтүстік бөлігінде қоныстанған. Мосул қаласының жанындағы Башика және Бахзани ауылдарын қоспағанда, барлығы күрд тілінде сөйлейді. Езидтердің көпшілігі Оңтүстік Күрдістанда (Солтүстік Ирак, Мосул маңындағы Шейхан аймағы, Синжар таулары), Оңтүстік-Батыс Күрдістанда (Солтүстік Сирия), Солтүстік-Батыс Күрдістанда (Оңтүстік-Шығыс Түркия), сондай-ақ Армения, Грузия, Ресей, Украина, АҚШ, Германия және Батыс Еуропаның басқа елдерінде де тұрады. Көптеген езидтер өздерін этникалық жағынан күрдтер деп есептейді, бірақ олар Ирактағы басым көпшілікті құрайтын суннит күрд халқынан діни сенімдерімен ерекшеленеді. Езидизмнің тамыры Зороастризмге дейінгі батыс дініне дейін жетеді.

Африкалықтар

Африка тегінен шыққан ирактықтар көбінесе Басра қаласының төңірегінде тұрады, олар осыдан мың жыл бұрын аймаққа құл ретінде әкелінді, сол кезде болған қант қамысы плантацияларында жұмыс істеу үшін. Мұсылман және араб тілінде сөйлейтін болғанымен, афро-ирактықтар өз ата-бабаларының туған жерінен сақталған мәдени және діни дәстүрлерін де сақтап қалды. Олар нәсіліне байланысты үлкен кемсітушілікке ұшырайды, осының салдарынан көңіл көтеруші немесе еңбекші жұмыстармен шектеледі. Сонымен қатар, басқа ирактықтар оларды 'абд, яғни "құл" деп атайды. 9 ғасырдың ортасында Басра маңындағы қара құлдар көтеріліс ұйымдастырып, бұрынғы билеушілерін жеңіп, Бағдаттағы халифа жіберген әскерлермен басылғанша 15 жыл бойы қаламен басқарды. Саддам Хусейн режимі құлағаннан кейін афро-ирактықтар өз жағдайларын жақсарту үшін күресті қайтадан бастады.