Кіріспе
Кейбір күнтізбелерде қолданылатын күн. Грегориан күнтізбесінде (не оның алдыңғысы, Юлиан күнтізбесі) жылдарды санау үшін қолданылатын Anno Domini (AD) күнтізбесінде нөл жылы жоқ; осы жүйеде б.з.б. 1 жылдан кейін бірден AD 1 жыл келеді. Алайда, астрономиялық жыл санау жүйесінде (онда ол Юлиан күнтізбесінің б.з.б. 1 жылымен сәйкес келеді) және ISO 8601:2004 жүйесінде, барлық күнтізбе санау жүйелері үшін алмасу стандартында нөл жылы бар (онда нөл жылы григориан күнтізбесінің б.з.б. 1 жылымен сәйкес келеді; түрлендіру кестесін қараңыз). Сондай-ақ, көптеген будда және индуист күнтізбелерінде де нөл жылы бар.
A year zero does not exist in the Anno Domini (AD) calendar year system commonly used to number years in the Gregorian calendar (nor in its predecessor, the Julian calendar); in this system, the year 1 BC is followed directly by year AD 1. However, there is a year zero in both the astronomical year numbering system (where it coincides with the Julian year 1 BC), and the ISO 8601:2004 system, the interchange standard for all calendar numbering systems (where year zero coincides with the Gregorian year 1 BC; see conversion table). There is also a year zero in most Buddhist and Hindu calendars.
Тарих
Anno Domini дәуірін 525 жылы скиф монахы Дионисий Экзигус (шамамен 470 – 544 жж.) енгізді, ол оны өзінің Пасха кестесінде жылдарды анықтау үшін пайдаланды. Ол Диоклетиан дәуірін қолданудан аулақ болу үшін жаңа дәуірді енгізді, себебі ол христиандарды қудалаушының есімін жалғастыруды қаламады. Дионисий өзінің Пасха кестесінің алғы сөзінде «қазіргі жыл» «Проб кішінің консулдығы» деп атап өтті, бұл сонымен қатар 525 жыл болды «Иеміз Иса Мәсіхтің дүниеге келгенінен бері». Ол бұл санға қалай келгені белгісіз. Дионисий Экзигус тарихи оқиғаларды даталау үшін «Б.з.» жылдарын қолданған жоқ. Бұл практика ағылшын дін қызметкері Бедадан (шамамен 672–735) басталды, ол өзінің «Англия халқының тарихы» (731) еңбегінде біздің заманымыздың жылдарын пайдаланып, осы дәуірді танымал етті. Беда сонымен қатар қазіргі ағылшын терминінің «Христосқа дейін» дегенге ұқсас терминді бір рет қана қолданған, бірақ бұл практика Дионисий Петавийдің күнтізбе ғылымын зерттеу жөніндегі кітаптары танымал болғаннан кейін мың жылға жуық уақыт бойы қолданылмады. Беда айдың күндерін, жылдың апталарын, жылдың айларын рет-ретімен санамаған. Алайда ол аптаның көптеген күндерін шіркеулік латын тіліндегі бірден санау тәсілін қолдана отырып санады. Бұрынғы христиандық тарихтар оқиғаларды санау үшін бірнеше атауларды қолданған: *anno mundi* («дүние жылында»), жаратылыстың алғашқы күні басталған; немесе *anno Adami* («Адам жылында»), Адамның жаратылуынан бес күннен кейін басталған (немесе Жаратылыс туралы айғақ бойынша жаратылыстың алтыншы күні), Африкан қолданған; немесе *anno Abrahami* («Абырайым жылында»), Септуагинта бойынша Жаратылыстан кейін 3412 жылдан кейін басталған, Евсевий Кесариялық қолданған; олардың барлығы Жаратылыс басталған, немесе Адамның жаратылуы, немесе Ыбырайымның тууына «бір» деп тағайындады. Беда осы ерте дәстүрді біздің заманымызға қатысты жалғастырды. «Шіркеу тарихының» I кітабының II тарауында Беда Юлий Цезарь Британияға «Рим қаласын салғаннан кейін 693 жылы, бірақ Иеміздің дүниеге келгеніне алпысыншы жыл» шабуыл жасағанын, ал III тарауында «Рим 798 жылы Клавдий» де Британияға шабуыл жасап, «Иеміздің дүниеге келгенінен кейін қырық алтыншы жылда соғысты бітіргенін» айтады. Екі күні де дұрыс болмаса да, олар Беданың б.з.д. мен б.з. аралығында нөлдік жылды қамтымағанын қорытындылауға жеткілікті: 798 – 693 + 1 (себебі жылдар инклюзивті) = 106, бірақ 60 + 46 = 106, бұл нөлдік жыл үшін орын қалдырмайды. Қазіргі ағылшын тіліндегі «Христосқа дейін» (BC) термині Беданың латын тіліндегі *ante incarnationis dominicae tempus* («Иеміздің дүниеге келген уақытына дейін») сөз тіркесінің шамамен баламасы болып табылады, ол ешқашан қысқартылмаған. Беданың «BC» деген сөзді бір рет қолдануы орта ғасырларда да сирек кездесе берді. Рим цифрлары жүйесінде нөлдің түсінігі де, символы да болған жоқ. Вавилондықтар б.з.д. дәуірінде «бос» деген ұғымды сан деп санамай-ақ қолданған, ал римдіктер де оны дәл осылай санаған. Қазіргі кезде нөлдің қолданылуы мүмкін болған жерде Беда мен Дионисий Экзигус латын сандарын немесе римдік сандармен қатар *nulla* сөзін (мәні «ешнәрсе») қолданған. Нөл Үндістанда 6-ғасырда ойлап табылды, оны шамамен 8-ғасырда арабтар көшірді немесе қайта ойлап тапты. 0 араб цифры Еуропаға тек 13-ғасырда ғана келген. Ол кезде де оны өте аз адамдар білетін, ал тек 17-ғасырда Еуропада кеңінен қолданылған. *Anno Domini* номенклатурасы Батыс Еуропада 9-ғасырға дейін кеңінен қолданылған жоқ, ал 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі тарихи жыл 1752 жылға дейін бүкіл Батыс Еуропада біркелкі болмаған. «BC» сөзін алғаш рет (жүздеген рет) 1474 жылы Вернер Ролевинктің «Fasciculus Temporum» еңбегінде дүниежүзі жылдарымен (*anno mundi*) қатар қолданған. *Anno Domini*, Дионисий дәуірі, христиан дәуірі, вульгарлық дәуірі және жалпы дәуірі терминдері қайта өрлеу дәуірі мен 19-ғасырдың арасында бір-бірін алмастыра отырып қолданылды, кем дегенде латын тілінде. Бірақ «вульгарлық дәуір» термині ағылшын тілінде 20-ғасырдың басында «вульгарлық» сөзі «жағымсыз, өрескел» деген мағынасын алып, «жалпы» немесе «әдеттегі» деген бастапқы мағынасын алмастырғаннан кейін қолданылмай қалды. Сондықтан да тарихшылар осы дәуірлердің барлығын тең деп санайды. Тарихшылар нөлдік жылды ешқашан енгізбеген. Бұл дегеніміз, мысалы, б.з.д. 500 жылдың 1 қаңтары мен б.з. 500 жылдың 1 қаңтары арасында 999 жыл бар: 500 жыл б.з.д., және 499 жыл б.з. 500 жылға дейін. Жалпы қолданыста *anno Domini* 1 жылдың алдында 1 жыл б.з.д., аралықта нөл жыл жоқ. Күнтізбе жүйесін таңдау (Жулиан немесе Григориан) немесе дәуірдің атауы (*Anno Domini* немесе Жалпы дәуір) нөлдік жылды пайдалануды анықтамайды. Егер жазушылар өз тобының (тарихшылар немесе астрономдар) конвенциясын қолданбаса, олар жылдарды санауда 0 жылды қосқандарын нақты айтуы керек, әйтпесе олардың тарихи күндері дұрыс түсінілмейді.
Астрономия
Астрономияда, 1-ші жылдан бастап және одан кейінгі жылдарға қатысты Anno Domini нотациясындағыдай сандарды қолдану қалыпты, ол өзі сандық жағынан Ортақ Эра нотациясына тең. Бірақ, біздің заманымыздан бұрынғы 1-ші жыл мен біздің заманымыздың 1-ші жылы арасындағы үзіліс көне және қазіргі даталарды салыстыруды қиындатады. Сондықтан, 1-ші жылға дейінгі жыл 0 деп, 0-ға дейінгі жыл -1 деп, және т.с.с. белгіленеді. "AD", "BC", "CE" немесе "BCE" әріптері қолданылмайды. Демек, тарихи нотациядағы 1 BC астрономиялық нотацияда 0-ге, 2 BC -1-ге тең болады, және т.с.с. Кейде оң жылдардың басында + таңбасы қойылады. Бұл жыл санау жүйесін 1740 жылы астроном Жак Кассини енгізген.
Астрономиялық қолданылу тарихы
1627 жылы неміс астрономы Иоганн Кеплер өзінің «Рудольф кестелерінде» алғаш рет астрономиялық жылды нөлдік жыл ретінде пайдаланды. Ол оны «Christi» деп атады және «Ante Christum» және «Post Christum» деп белгіленген жылдардың арасына енгізді, бұл бүгінде «б.з.д.» және «б.з.» деп қысқартылады, тиісінше Күн, Ай және планеталардың «орташа қозғалысы» беттерінде. 1702 жылы француз астрономы Филипп де ла Хир бір жылды «анте Христом» (б.з.д.) деп белгілеп, оны «пост Христом» (б.з.) деп белгіленген жылдардың алдында, өзінің «Астрономиялық кестелерінде» орташа қозғалыс беттерінде орналастырды, осылайша Кеплердің «Christi» белгісіне 0 санын қосты. Соңында 1740 жылы француз астрономы Жак Кассини (Кассини II) бұл ауысуды аяқтады. Кассини өзінің «Астрономиялық кестелерінде» жылды жай ғана 0 деп белгілеп, оны «avant Jesus Christ» (б.з.д.) деп белгіленген жылдардың соңында және «après Jesus Christ» (б.з.) деп белгіленген жылдардың алдында орналастырды.
ISO 8601 стандарты бойынша
ISO 8601:2004 (және бұған дейін ISO 8601:2000, бірақ ISO 8601:1988) даталық анықтама жүйелерінде астрономиялық жыл санауын нақты қолданады. (Себебі ол 1582 жылға дейінгі барлық жылдар үшін пролептикалық Григориан күнтізбесін пайдалануды белгілейді, сондықтан кейбір оқырмандар нөл жылы да сол пролептикалық күнтізбеге кіреді деп жаңылысады, бірақ ол б.з.д./б.з. дәуірінде қолданылмайды.) 0 жыл үшін "негізгі" формат – төрт таңбалы 0000 түрі, ол тарихи 1 б.з.д. жылға тең. Бірнеше "көлемді" форматтар мүмкін: -0000 және +0000, сондай-ақ бес және алты таңбалы нұсқалар. Алдыңғы жылдар да төрт, бес немесе алты таңбалы теріс жылдар болып табылады, олардың абсолюттік мәні б.з.д. жылдан бірге кем, сондықтан 0001 = 2 б.з.д. ISO 8601 тек ISO 646 (7 биттік ASCII) таңбаларын ғана рұқсат ететіндіктен, теріс белгісі дефиспен белгіленеді.
Есептеу
Бағдарламалау кітапханалары нөлдік жылды қолдануы мүмкін, мысалы, Perl CPAN модулі DateTime.
Үнді күнтізбесі
Сака дәуірі немесе Кали-Юга сияқты индуист және буддалық күнтізбелерде қолданылатын көптеген дәуірлер 0 жылдан басталады. Бұл күнтізбелер көбінесе өткен, аяқталған немесе толық жылдарды есептейді, ал әлемнің басқа бөліктеріндегі күнтізбелердің көпшілігі ағымдағы жылдарды пайдаланады. Эпоханың бастапқы жылындағы кез келген күніне дейін толық жыл өткен жоқ, сондықтан 1 санын қолдану мүмкін емес. Оның орнына, бірінші жылда 0 жыл (өткен) көрсетіледі, осылайша эпоха 1 жылдан кіші екені білдіріледі. Бұл, адам жасын есептеудегі батыстық тәсілге ұқсас – адам туылғаннан кейін бір жыл өткен соң ғана бір жасқа жетеді (бірақ туылғаннан бастапғы жыл ішіндегі жасы айларда немесе жылдың үлесімен көрсетіледі, 0 жас деп емес). Дегенмен, жас жылдар мен айлармен көрсетілсе, онда мұндай адам, мысалы, 0 жыл 6 ай немесе 0,5 жылға толыпты деп айтылады. Бұл 24 сағаттық сағаттағы уақытты көрсетуге ұқсас: күнің алғашқы сағатында өткен уақыт 0 сағат, n минут болады.