Кіріспе
адам мтДНҚ гаплогруппасы
Адам митохондриялық генетикасында С гаплогруппасы – адам митохондриялық ДНҚ (мтДНҚ) гаплогруппасы болып табылады.
Шығу тегі
С гаплогруппасы Шығыс Азияда (оның ішінде Сібірде) және Америкада пайда болған деп саналады. Еуразияда С гаплогруппасы Арктикалық Сібірдің Нганасан, Долган, Якут, Эвенк, Евен, Юкагир және Коряк тайпаларында ерекше жиі кездеседі. С гаплогруппасы – Американың жергілікті халықтарында табылған бес мтДНК гаплогруппасының бірі.
2014 жылы жасалған зерттеуде Ресейдің солтүстік-батысынан табылған үш адамның қалдықтарынан 7500 жылға дейінгі жаңа мтДНК C1f субклады анықталды. Ол қазіргі заманғы халықтарда табылған жоқ. Зерттеу C1e және C1f субкладтары C1 кладының соңғы ортақ атасынан ерте бөлініп, дербес дамыған деген гипотезаны ұсынды. C1e субкладының тегі Солтүстік Еуропаға қатысты. Исландия 1130 жыл бұрын викингтермен мекенделген, және олар батыс Ресейге шабуыл жасаған, сол жерде C1f субкладының болғаны белгілі. Олар екі субкладтың да викингтер арқылы Исландияға әкелінгенін болжады, бірақ C1e континенттік Солтүстік Еуропада халық алмасу және оның аз санына байланысты жойылды, ал C1f субклады толығымен жоғалып кетті. 2015 жылы Аконкагуа мумиясында жүргізілген зерттеу оның мтДНК тегі C1bi субкладына жататындығын көрсетті, ол C1b-ден 10 ерекше мутацияны қамтиды.
Этностық топтар бойынша жиілік кестесі
ХалықТұрақтылығы саныКөздерінің түрлеріЕвенктер (Тас Тунгуска)0.76939C4a2=7, C4a1c=6, C4b1=5, C5d1=4, C4b=3, C4b3=3, C4a1c1a=1, C5b1b=1Евенк0.71871C(xC1, C5)=41, C5=10Юкагирлер0.670100C(xC1, C5)=54, C5=13Евенк (Шығыс)0.64445C(xC1, C5)=17, C5=12Тофаларлар0.62158C(xC1, C5)=31, C5=5Эвендер (Себян)0.55618C4b=6, C4a1c=3, C5b1b=1Юкагирлер0.55020C4a1c=4, C4b3a=2, C4b7=2, C4a2=1, C5a2=1, C5d1=1Юкагирлер (Якутия)0.54522C4b3a=5, C5d1=3, C4a1c=1, C4a2=1, C4b1=1, C5a2a=1Эвендер (Томпо)0.51927C4a1c=6, C4a2=3, C4b=2, C4b1=2, C5d1=1Нганасан0.51339C(xC1, C5)=12, C5=8Тожу тувалықтары0.47948C(xC1, C5)=16, C5=7Евенктер (Якутия)0.472125C4b1=13, C4a1c=11, C4b9=9, C4a2=8, C4b=5, C5b1b=4, C5a2=3, C5d1=2, C4a1=1, C4a1d=1, C4b3a=1, C5a1=1Тувалықтар0.472231C(xC1, C5)=88, C5=21Якуттар0.469254C(xC1, C5)=95, C5=24Эвендер (Березовка)0.46715C4b3a=4, C4b=1, C4b1=1, C4b7=1Евенк (Батыс)0.46673C(xC1, C5)=29, C5=5Евенктер (Таймыр)0.45824C4a1c=5, C4b1=4, C4a1c1a=1, C4a2=1Якуттар (Орталық)0.457164C4a1c=16, C4a2=14, C5b1b=13, C4b1=8, C4a1d=7, C4b=4, C4b1a=3, C5a1=3, C4a1=2, C5b1a=2, C4b3a=1, C5a2=1, C7a1c=1Эвендер (Якутия)0.457105C4a1c=15, C5d1=11, C4a2=4, C4b3a=3, C4b1=2, C4b7=2, C4b9=2, C4b=2, C5a1=2, C7a1c=2, C4b1a=1, C4b2=1, C5a2a=1Евенктер (Нюкжа)0.41346C4a2=10, C4b1=3, C4a1c=2, C4a1d=1, C4b1a=1, C5a2=1, C7a1c=1Якуттар (Солтүстік)0.405148C4a1c=17, C4b1=16, C4a2=11, C5b1a=4, C5b1b=4, C4b9=3, C4b=2, C5a1=2, C5d1=1Коряктар0.40015C4b=3, C5a2=3Долғандар0.390154C4a1c=33, C4b1=9, C5b1b=5, C4b3a=3, C4a2=2, C4b1a=2, C5b1a=2, C4b8=1, C4b=1, C5d1=1, C7a1c=1Эвен0.377191C(xC1, C5)=50, C5=22Коряк0.368182C(xC1, C5)=39, C5=28Якуттар (Вилюй)0.360111C4a1c=14, C4a2=10, C4b=5, C4b1=4, C4b1a=2, C5a2=2, C5b1b=2, C4a1=1Эвендер (Камчатка)0.33339C4b1=6, C4b3a=3, C4a1c=2, C5a2=1, C5d1=1Алтай кіжі0.32290C(xC1, C5)=21, C5=8Чувантси0.31332C(xC1, C5)=10Орокен0.29544C(xC1, C5)=9, C5=4Телеут0.28353C(xC1, C5)=11, C5=4Эвендер (Саккырыыр)0.26123C4a1c=2, C4b=2, C4a1d=1, C4b1=1Удегей0.22631C4b1=6, C4a1d=1Моңғол (Уланбатор)0.21347C=10Бурят0.212419C(xC1, C5)=66, C1=3, C5=20Хакас0.208110C(xC1, C5)=28, C5=2Барғут0.201149C4a1a1=6, C4a1a2=3, C4a1b2=3, C4a2a1=2, C4b1a=2, C4b1=2, C4=2, C5b=2, C4a1a=1, C4a1a1a2=1, C4a1a2a2=1, C4a2a2=1, C5a1=1, C5a2=1, C5b1a=1, C7=1Тубалар0.19472C(xC1, C5)=12, C5=2Алтайлық0.191110C(xC1, C5)=21Евенктер (Иенгра)0.19021C4a2=2, C4b1=1, C5a2=1Удеге0.17446C(xC1, C5)=8Моңғол (Уланбатор)0.17047C4=4, C*(xC1,C4,C5)=3, C5=1Теленгит0.16971C(xC1, C5)=10, C5=2Моңғол0.153150C(xC1, C5)=18, C1=2, C5=3Негидал0.15233C(xC1, C5)=3, C5=2Қырғыз (Қызылсу)0.145138C=20Қырғыз0.140200C(xC1, C5)=18, C1=1, C5=9Улч0.13887C(xC1, C5)=6, C1=1, C5=5Түркімен0.135178C(xC1, C5)=14, C5=10Чукчи0.132417C(xC1, C5)=27 C5=28Қазақ (Синьцзян)0.13253C(xC1, C5)=5 C5=2Ительмен0.13046C5=6Шор0.12282C(xC1, C5)=9 C5=1Орок0.11561C1=7Қырғыз (Таскорган)0.10368C4=6, C5=1Тай0.10040C=4Нанай0.09485C(xC1, C5)=5, C1=1, C5=2Қазақ0.086511C(xC1, C5)=32, C1=4, C5=8Моңғол (Ішкі Моңғолия)0.08397C(xC1, C5)=5Алтайлық (Қазақстан)0.08298C(xC1, C5)=8Қырғыз (Артұс)0.07454C4=4Тажик0.07382C(xC1, C5)=6Сариколи0.07086C4a1a+A14878G=2, C4a1=2, C4b1=1, C4+T152C!+T4742C+T8602C=1Даур0.06645C(xC1, C5)=2, C1=1Ұйғыр (Синьцзян)0.06447C(xC1, C5)=3Өзбек0.061130C(xC1, C5)=6, C5=2Вьетнамдық0.04842C=2Хань қытайы0.0451930C(xC1, C5)=72, C5=15Тай0.034552C(xC1, C5)=19Корей (көбінесе Ульсан)0.0301094C=33Манчжу0.02540C=1Корей0.024694C=17Корей (Қытай)0.02051C=1Корей (Корея)0.016185C=3Корей0.015537C5=4, C(xC1,C5)=4Корей0.010103C(xC1,C4,C5)=1Эскимо0.008254C(xC1, C5)=2Жапон0.0051312C1=4, C5=1, C(xC1,C5)=1Жапон (Токио)0.000118 Айну0.00051 Нивх0.00038 Хань (Бейжің)0.00040 Нивх0.00056