Кіріспе

Ирландия Республикасы мен Солтүстік Ирландия арасындағы шартты түрде қайта сызылған шекара Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстың мүмкін шешімі ретінде қарастырылды. 1922 жылы Ирландия әкімшілік-аумақтық бөліністер бойынша бөлінді, нәтижесінде Солтүстік Ирландияда Ұлыбритания құрамында қалуды қалайтын одақтастар мен Біріккен Ирландияға қосылуды қалайтын ұлтшылдардың араласып қалған тобы қалды. Екі қауым аймақтық сипатта болғандықтан, 20 ғасыр бойында екі топты жақсырақ бөлу үшін шекараны қайта сызу мүмкіндігі әртүрлі уақыттарда қарастырылды.

Саяси география

Қазіргі шекара бойынша Солтүстік Ирландияда католиктер аздаған басымдық құрайды, олар көбінесе оңтүстік және батыста орналасқан, бірақ Белфаст және басқа да қауымдастықтарда, әсіресе Антрим Глендерінде және Лауг Ниг көлінің жағалауында да көптеп кездеседі. Протестанттар – олар юнионистермен байланысты – солтүстік және шығыста халықтың көпшілігін құрайды, оңтүстік және батыста шағын қауымдастықтар бар. Юнионистердің көпшілік құрайтын географиялық аймағы Солтүстік Ирландияның жартысынан кем, бірақ шығыс аймақтарында халық тығыздығы әлдеқайда жоғары.

Ирландияның шекара комиссиясы (1920-шы жылдар)

1920 жылы Ирландия үкіметі актісі арқылы де-факто шекара белгіленді, онда британ үкіметі Ұлыбритания құрамында Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландия үшін екі өкілеттік әкімшілікті құрды (немесе құруға тырысты). Біріншісі Ольстердің тоғыз округінің солтүстік-шығысындағы алты округінен, екіншісі – қалған 26 округтен (соның ішінде Ольстердің үш округі) тұрды. 1925 жылы Ирландия шекаралық комиссиясы құрылды, оның мақсаты тиімдірек шекараны белгілеу мүмкіндігін қарастыру болды. 1925 жылдың 7 қарашасында ағылшын консервативті газеті «The Morning Post» келіссөздердің құпия жазбаларын, соның ішінде жоба картасын жариялады. Шекара комиссиясының ұсыныстарының жалпы нәтижесінде 286 шаршы мильді еркін мемлекетке, ал 77 шаршы мильді Солтүстік Ирландияға беру жоспарланған. Жарнаға ақпаратта шекара комиссиясының Донегал округінің шығыс бөлігін Солтүстік Ирландияға беру туралы ұсынысы және басқа да бірнеше шағын аумақтар (тізімді қараңыз) туралы нақты мәліметтер келтірілген. Солтүстік Ирландиядағы әрбір 25 католиктің тек біреуі ғана еркін мемлекеттің билігіне қарастырылатын болды. Алайда, үш үкімет 1925 жылдың 6 желтоқсанында (парламенттік бекітуге байланысты) Солтүстік Ирландияның қолданыстағы шегарасын және басқа да мәселелерді растайтын жаңа келісімге келді. Бұл жаңа келісім Dáil (еркін мемлекеттің төменгі палатасы) тарапынан 71 дауысқа 20 қарсы, ал Вестминстерде «Ирландия (келісімді растау) актісі» арқылы британ парламенты бірауыздан қабылдады (8-9 желтоқсан). Келісім 1926 жылдың 8 ақпанында Ұлттар Лигасында ресми тіркелді. 1937 жылғы Ирландия Конституциясы бүкіл Ирландия аралын «Ұлттық аумақ» деп жариялады, бірақ бұл талап 1998 жылғы Ұлы жұма келісімін ратификациялауға Ирландия үкіметіне рұқсат берген Он тоғызыншы түзету арқылы алынып тасталды.

1970 жылдардың құпия жоспарлары

Қиындықтар басталған кезде қайта бөлу мүмкін нұсқа ретінде қайта пайда болды. 1972 жылы консервативті депутат Джулиан Кричли «Боу» тобы үшін «Ирландия: жаңа бөлу» атты қайта бөлуді жақтаған памфлет жариялады. 1970 жылдардың ортасында Солтүстік Ирландия хатшысы Мерлин Рис IRA-ның Оңтүстік Армаг аймағын Республикаға беру мүмкіндігін қарастырды, бірақ Дублин билігі сол аймақта IRA қызметін тоқтатуға шамасы келмейтінін ескеріп, бұл мәселеге қарсы шешім қабылдады. 2003 жылы құпия жоспарлар алғаш рет жарияланды, 1972 жылы Лондондағы мемлекеттік қызметкерлер толыққанды азаматтық соғыс жағдайында қолдануға болатын «соңғы амал» жоспарын дайындады. Бұл жоспар солтүстік-шығыстағы рим-католик тұрғындарын Ферманаға, Оңтүстік Лондондерриге, Тайронға, Оңтүстік Армагқа және Оңтүстік Даунға күштеп көшіруді көздеді. Ал, сол аймақтардың протестант тұрғындары Солтүстік Даунға, Антримге, Солтүстік Лондондерриге және Солтүстік Армагқа көшірілмек. Ұлттық аймақтар Ирландия Республикасына берілмек. Басқа жоспар бойынша, «Солтүстік Ирландиядағы үйлерінен католиктерді Республикадағы жаңа үйлерге көшіру» қарастырылды. 1974 жылдың соңы мен 1975 жылдың басында Ирландия үкіметі британдықтардың кетуі қарастырылып жатыр деп сенді және бұл солтүстікте толыққанды азаматтық соғысқа әкелуі мүмкін деп қорқыды. Консервативті депутат Дэвид Джеймс премьер-министр Харольд Уилсоннан Республикаға жүгініп, Оңтүстік Армагты солтүстік Монаган округінің аймақтарына алмастыруға дайын екенін сұрады. Уилсон бұл идеяға қызығушылық танытқан көрінеді, бірақ Дублиндегі үкіметтің ынтасыз болады деп ойлады. Уилсон Солтүстік Ирландияға Тәуелді мемлекет мәртебесін беруді қолдады, бірақ 1975 жылдың қарашасында министрлер кабинеті бұл ұсынысты қабылдамады. 2023 жылы құпиясы ашылған 1976 жылғы Ирландия үкіметі үшін дайындалған талқылау құжаты, жергілікті референдумдар негізінде шекараны қайта жүргізу сценарийлерін қарастырды, содан кейін ерікті қайта оралуға Дублин мен Лондон бірлесіп қаржылай көмек көрсететін болар еді.

Тэтчердің бөліну құжаты (1984)

Сауалнама жүргізушілер Солтүстік Ирландия халқынан олардың қайта бөлуге қатысты пікірлерін сирек сұраған, бірақ 1980 жылдардың басында екі рет сұралған. 1981 жылдың маусым айында және 1982 жылдың ақпанында протестанттардың қайта бөлуге келіскен көрсеткіші 9% және 8% болды; католиктер үшін бұл көрсеткіш 22% және 24% құрады. Белфаст Король университетінің (QUB) Пол Комптон жүргізген зерттеулер сол кездегі премьер-министр Маргарет Тэтчерге Солтүстік Ирландия кеңсесі дайындаған 1984 жылғы құпия хаттамаға енгізілді. Хаттамада әртүрлі қайта бөлу схемалары қарастырылды, ең кең ауқымдысы Солтүстік Ирландияның аумағының жартысын және халқының үштен бірін Республикаға беруді көздеген, ал Батыс Белфаст "қоршалған гетто" анклавы ретінде қарастырылды. Бұл жоспарлар тез арада іс жүзінде мүмкін емес және саяси жағынан қабылдамайтындықтан тоқтатылды. Бұл жоспар британдық армия Солтүстік Ирландиядан шыққан жағдайда іске асырылуы тиіс еді. Көптеген ирландиялық католик және ұлтшыл аймақтар Республикаға беріліп, "протестанттық мемлекетте" қалғандар "қуылған, жойылған немесе түрмеге қамалған" болар еді. "Апокалипсис жоспары" Лиам Кеннедидің жұмысына негізделген, бірақ ол қуғын-сүргінді ұсынбаған. 2021 жылы Солтүстік Ирландия протоколының қолданысқа енгізілуі нәтижесінде қатты шекараның орнатылуынан сақталды.