Женеалогиялық зерттеулер: Y хромосомасының Q тобы және оның таралуы

Кіріспе

Адамның Y хромосомасы ДНК-сының түзілуі, солтүстік американдықтар арасында кең таралған.
Адамның Y ДНК-сының гаплогруппасы – Q гаплогруппасы немесе Q M242 – Y хромосомасы ДНК-сының гаплогруппасы болып табылады. Оның негізгі бір тармағы – Q1 (L232/S432) гаплогруппасы, оған қазіргі заманғы халықтардың еркектерінен алынған көптеген тармақтар кіреді. Q M242 солтүстік американдықтардың және Орталық Азия мен Солтүстік Сібірдің бірнеше халықтарының арасында ең көп кездесетін Y ДНК гаплогруппасы.

Ішкі кладтар

Y хромосомалық филогенетикада субкладтар – гаплогруппаның тармақтары болып табылады. Бұл субкладтар да бір нуклеотидтік полиморфизмдер (СНП) немесе бірегей оқиға полиморфизмдері (СЕП) арқылы анықталады. Ең соңғы қолжетімді филогенетикаға сәйкес, Q M242 гаплогруппасы 15-тен 21-ге дейін субкладтарды қамтиды. Осы субкладтар туралы ғылыми түсінік қарқынды түрде өзгеріп келеді. Басылым жасалған кезде көптеген маңызды СНП-лер мен сәйкес субкладтар зерттеушілерге белгісіз болғандықтан, тіпті соңғы зерттеулерде де олар қарастырылмайды. Бұл жеке көші-қон жолдарының мәнін түсінуді қиындатады.

Филогенетикалық ағаштар

Q M242 гаплогруппасы үшін бірнеше расталған және ұсынылған филогенетикалық ағаштар бар. Ғылыми тұрғыдан қабылданған нұсқасы – 2008 жылы Karafet жариялаған және кейіннен жаңартылған Y хромосома консорциумының (YCC) ағашы. Томас Кран (Thomas Krahn) Техас штатының Хьюстон қаласындағы Геномдық зерттеу орталығында жаңа ғылыми деректерге негізделген ағаш жобасын ұсынады. Халықаралық генетикалық генеалогия қоғамы (ISOGG) сондай-ақ әуесқойларға арналған ағаш ұсынады.

Филогенетикалық варианттар

Шарманың (2007) ұсынған субклады (Q MEH2 ішінде), адам арилсульфатаза D псевдогенінің 72,314 позициясында полиморфизм (ss4bp, rs41352448) көрсетеді, бұл Q MEH2 бойынша ешбір қазіргі ағаштарда кездеспейді. Мүмкін ең сенімді түсіндірмесі – Q MEH2 тасымалдаушыларының ата-бабаларының Үнді субконтинентіне қоныс аударуы, одан кейін Q ss4bp-ге жергілікті дифференциациялануы болуы мүмкін.

Азия

Q M242 Азияда (Алтай аймағында) пайда болған және кеңінен тараған. Алтай халқы, Қытай, ұйғырлар, Корея, Жапония, Индонезия, Пәкістан, Ирак, Сауд Арабиясы, Түрікменстан, Өзбекстан және басқа да елдерде кездеседі. (Толық мәліметтер төменде келтірілген.)

Солтүстік Азия

Сібірде көптеген тарихқа дейінгі мәдениеттер үшін танымал және Q гаплогруппасының ең ықтимал туған жері ретінде танымал Алтай мен Байкал көлі арасындағы аймақтарда Q M242 жоғары жиілікте кездеседі. Бір зерттеуде (Dulik 2012) Q M242 (негізінен Q M346, оның ішінде кейбір Q M3) барлық Алтай үлгілерінің 24,3%-ында (46/189: 45 Q M346, 1 Q M25) табылған. Олардың ішінде Челкандар 60,0% (15/25: барлық Q M346), содан кейін Тубалар 41% (11/27: 1 Q M25, 10 Q M346) және Алтайлар Кижи 17% (20/120) жиілікпен жоғары. Бұрынғы зерттеуде Q M242 оңтүстік алтайлықтардың 4,2% -ында және солтүстік алтайлықтардың 32,0% -ында, ең жоғары жиілігі 63,6% -да Курмах Байголда (Байгол) кездеседі. Жиілік барлық үлгілерде 13,7% (20/146) -ға жетеді. Басқа зерттеуде бұл жиілік алтайлықтарда 25,8% -ға дейін (23/89: барлығы Q M346) дейін көтеріледі. Осы зерттеулердің нәтижелері бойынша алтайлықтарда Q M242 жиілігі 21% - ға жуық. Алтай Республикасының шығысында және Байкал көлінің батысында, сондай-ақ Моңғолияның солтүстік жағында орналасқан Тувада Q M242 жиілігі жоғары. Ол 14% ~ 38,0% (41/108)) ~ 38,5% (10/26, барлық Q M346(xM3)) кездеседі. Сібір татарларында Тобол Ертіс тобының Ищяко Токуз субтобында Q M242 жиілігі 38% -ды құрайды. Еуразиядағы Q M242 жиілігі ең жоғары Кетс (Орталық Сібір) - 93,8% (45/48) және Селькупс (Солтүстік Сібір) - 66,4% (87/131). және, одан да көп дау туғызатын, гунн тілінде. (Қараңыз: Л. Лиети, Э. Пуллибанк, Э. Вайда, А. Вовин және т.б.) Q M346 төменгі мөлшерде сойоттарда (7,1%, Q M346), хакасиялықтарда (6,3%, Q M346), калмыктарда (3,4%, Q M25, Q M346) және т.б. кездеседі. Қиыр шығыс Сібірде Q M242 Амур өзенінің төменгі жағында Нивхтардың (Гиляктардың) 35,3% -ында, Чукчи халқының 33,3% -ында және Чукоткадағы (Чукчи түбегіндегі) Сібірдің Юпиктерінің 39,2% -ында кездеседі. Бұл Камчатканың солтүстік-батысында орналасқан Колыма өзенінің алабында тұратын юкагирлердің 30,8%-ында кездеседі. Осы зерттеулерге сүйене отырып, монғолдарда Q M242 жиілігі шамамен 4 ~ 5% деп бағаланады. Алайда, Шығыс Азиядағы Q M242 адамдарының көпшілігі Q M120 субкладына жатады, ол ең көп таралған Солтүстік Қытай (оның астаналары провинциялар Хуаи өзенінің солтүстігінде орналасқан). Q M242 Солтүстік-батыс Қытайда (Синьцзян, Ганьсу, Шэньси), Солтүстік Қытайда (Шанси, Хэбэй), Орталық Қытайда (Хэнан) және Шығыс Қытайда (Шаньдун) 4~8%-дан Солтүстік-Шығыс Қытайда 3~4%-ға дейін болды. Солтүстік Қытайда Q M242 таралу жиілігі 4,5% -ға жуық. Алайда, ол Қытайдың оңтүстігінде 2%-ға дейін төмендейді. 2011 жылы жарияланған тағы бір зерттеуде Хуа Чжун және басқалар. Солтүстік Қытайдан алынған хан қытайшасының 3,99% (34/853, оның ішінде 30/853 Q M120, 3/853 Q M346 және 1/853 Q M25) және оңтүстік Қытайдан алынған хан қытайшасының 1,71% (15/876, оның ішінде 14/876 Q M120 және 1/876 Q M346) гаплогруппасы табылды. Q1a1 M120 тек Шығыс Азияда ғана кездеседі. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияда кездеспейді, бірақ оңтүстік Хан қытайларының арасында Y STR-де аз әртүрлілік бар, бұл оның Неолит дәуірінде Хан қытай мәдениетімен Солтүстік Қытайдан оңтүстік Қытайға тарағанын көрсетеді. Q1a3* M346 тек қана Оңтүстік Шығыс Азиядағы Хуй және оңтүстік Хан қытайларында кездеседі, бірақ оңтүстік Қытайда Хан емес жергілікті халықтарда мүлдем кездеспейді. Ол Қытайдың солтүстігінен (солтүстік-шығыс Азия) Хан хандығымен бірге келді. Тек қана америкалықтар Q1a3a M3 -ге ие, бұл Q1a3* M346 -дың ұрпақтары. Америкада тарихқа дейінгі дәуірлерде Орталық Азиядан көшіп келгендер өмір сүрген. Q1a1 3000 жылдан астам уақыт бұрын Хан қытайларының ата-бабаларының қалдығында Шан және Чжоу династиялары Хеңбей археологиялық орнынан дәлелденген. Қазіргі түнгі хан қытайларының Y гаплогруппалары мен мтДНҚ-сы Хеңбей археологиялық орнынан 3000 жыл бұрын табылған көне солтүстік хан қытайларының ата-бабаларына сәйкес келеді. 89 ескі үлгі алынды. Y гаплогруппалары O3a, O3a3, M, O2a, Q1a1 және O* - барлығы Хенгбей үлгілерінде табылды. Q M242 ұйғырлардың кейбір үлгілерінде елеулі жиілікпен табылды: 15.38% (22/143, оның ішінде 6/143 Q M378, 5/143 Q P36.2*, 4/143 Q M120, 4/143 Q M346, 1/143 Q M25) Түрпан аймағынан (吐鲁番地区) ұйғырлардың үлгісінде, 7.9% (6/76, оның ішінде 2/76 Q1b1 L215/Page82/S325, 1/76 Q1a2 M346*, 1/76 Q1a1a1 M120, 1/76 Q1a2a1c L330*, 1/76 Q1a2a1c L332) Аватар округіне қарасты Долан ұйғырларының (刀郎人) үлгісінде, басқа зерттеулер, Алайда, басқа зерттеулер ұйғырлардың үлгілерінде Qlogr-ді әлдеқайда аз тапқан: 3.0 Q (27) Pygur Uygur Desert Group, 36/6 Q Qlogr-ді байқаған, ол ұйғыр ауылынан емес, Қия Тақия өзеннен (Кыя Тақия) ұйғыр ауылының тереңінде орналасқан. бірақ бұл гаплогруппа Тибеттен алынған еркектерде (n=105) үшінші зерттеуде байқалған жоқ. Сеул мен Кёнги провинциясында 2,7% -ға дейін ең жоғары жиілікпен, оңтүстікке қарай төмендеуі байқалады (Ким 2010). Жапондықтардың 0,3% - ында кездеседі.

In Siberia, the regions between Altai and Lake Baikal, which are famous for many prehistoric cultures and as the most likely birthplace of haplogroup Q, exhibit high frequencies of Q M242. In a study (Dulik 2012), Q M242 (mostly Q M346 including some Q M3) has been found in 24.3% (46/189: 45 Q M346, 1 Q M25) of all Altaian samples. Among them, Chelkans show the highest frequency at 60.0% (15/25: all Q M346), followed by Tubalars at 41% (11/27: 1 Q M25, 10 Q M346) and Altaians Kizhi at 17% (20/120). In a former study, Q M242 is found in 4.2% of southern Altaians and 32.0% of northern Altaians with the highest frequency of 63.6% in Kurmach Baigol (Baygol). The frequency reaches 13.7% (20/146) in the whole samples. In another study, the frequency rises up to 25.8% (23/89: all Q M346) in Altaians. Based on the results of these studies, the average frequency of Q M242 in Altaians is about 21%. Tuva, which is located on the east side of Altai Republic and west of Lake Baikal as well as on the north side of Mongolia, shows higher frequency of Q M242. It is found in 14%~38.0% (41/108))~38.5% (10/26, all Q M346(xM3)). In Siberian Tatars, the Ishtyako Tokuz sub group of Tobol Irtysh group has a frequency of Q M242 at 38%. The highest frequencies of Q M242 in Eurasia are witnessed in Kets (central Siberia) at 93.8% (45/48) and in Selkups (north Siberia) at 66.4% (87/131). and, more controversially, the language of the Huns. (See: L. Lieti, E. Pulleybank, E. Vajda, A. Vovin, etc.) Q M346 is also found at lower rates in Sojots (7.1%, Q M346), Khakassians (6.3%, Q M346), Kalmyks (3.4%, Q M25, Q M346) and so on. In far eastern Siberia, Q M242 is found in 35.3% of Nivkhs (Gilyaks) in the lower Amur River, and 33.3% of Chukchi people and 39.2% of Siberian Yupik people in Chukotka (Chukchi Peninsula). It is found in 30.8% of Yukaghirs who live in the basin of the Kolyma River, which is located northwest of Kamchatka. Based on these studies, the average frequency of Q M242 in Mongols is estimated to be about 4~5%. However, most of Q M242 people in East Asia belong to subclade Q M120, which distributes most intensively across northern China (the provinces of which the capitals locate northern to Huai River Qin Mountains line). Q M242 ranged from 4~8% in northwest China (Xinjiang, Gansu, Shaanxi), north China (Shanxi, Hebei), central China (Henan), and upper east China (Shandong) to 3~4% in northeast China. The average frequency of Q M242 in northern China is around 4.5%. However, it decreases to about 2% in southern China. In another study published in 2011, Hua Zhong et al. found haplogroup Q M242 in 3.99% (34/853, including 30/853 Q M120, 3/853 Q M346, and 1/853 Q M25) of a pool of samples of Han Chinese from northern China and 1.71% (15/876, including 14/876 Q M120 and 1/876 Q M346) of a pool of samples of Han Chinese from southern China. Q1a1 M120 is unique to East Asians. It is not found in South east Asia except with low diversity in Y STR among southern Han Chinese indicating it spread during the Neolithic with Han Chinese culture to southern China from northern China. Q1a3* M346 is only found among Hui and southern Han Chinese in South East Asia in southern China but not found in non Han indigenous peoples at all. It came from northern China (north east Asia) with the Han. Only Native Americans have Q1a3a M3, which is a descendant haplogroup of Q1a3* M346. The Americas was populated by migrants from Central Asia in prehistoric times. Q1a1 is attested in over 3,000 year old Han Chinese ancestral remains in the Shang and Zhou dynasties from the Hengbei archeological site. Modern northern Han Chinese Y haplogroups and mtdna match those of ancient northern Han Chinese ancestors 3,000 years ago from the Hengbei archeological site. 89 ancient samples were taken. Y haplogroups O3a, O3a3, M, O2a, Q1a1, and O* were all found in Hengbei samples. Q M242 has been found with notable frequency in some samples of Uyghurs: 15.38% (22/143, including 6/143 Q M378, 5/143 Q P36.2*, 4/143 Q M120, 4/143 Q M346, 1/143 Q M25) of a sample of Uyghurs from the Turpan area (吐鲁番地区), 7.9% (6/76, including 2/76 Q1b1 L215/Page82/S325, 1/76 Q1a2 M346*, 1/76 Q1a1a1 M120, 1/76 Q1a2a1c L330*, 1/76 Q1a2a1c1 L332) of a sample of Dolan Uyghurs (刀郎人) from Horiqol Township of Awat County, However, other studies have found haplogroup Q in much smaller percentages of Uyghur samples: 3.0% (2/67) Q P36 Uygur, Haplogroup Q was not observed in a sample of 39 Keriyan Uyghurs (克里雅人) from the village of Darya Boyi, located on the Keriya River deep in the Taklamakan Desert. but this haplogroup was not observed in a sample of males from Tibet (n=105) in a third study. showing the highest frequency in Seoul and Gyeonggi Province at 2.7% and decreasing ones to the south (Kim 2010). It has been found in about 0.3% of Japanese

Оңтүстік-шығыс Азия

Q гаплогруппасы Оңтүстік-Шығыс Азияда сирек кездеседі. Бір зерттеуде Q гаплогруппасының жиілігі Индонезияда 5,4% (2/37), Филиппинде 3,1% (2/64), Таиландта 2,5% (1/40) құрайды. Дегенмен, басқа зерттеулер осы елдерде 0% немесе 0-ге жуық жиілік көрсетсе, Вьетнамның оңтүстігіндегі Хошимин қаласынан алынған Kinh халқының арасында 4,3% байқалады, ал Вьетнамның солтүстігіндегі Ханойдан алынған үлгілерде 0% немесе 1%-дан төмен көрсеткіш тіркелген. Континентте тек кейбір аймақтар мен этникалық топтарда ғана жоғары жиілік кездеседі. Мьянмада Q M242 2,8% (3/106, барлығы Q M346) құрайды, ал барлық Q үлгілері Мьянманың оңтүстік-батысындағы Айярвади (2/11) және Баго (1/14) аймақтарында 18,8% және 7,1% деңгейінде шоғырланған. Сонымен қатар, Таиландтың солтүстігіндегі Аха тайпасында Q M242 55,6% (15/27) жиілікте табылды.

Орталық Азия

Орталық Азияда оңтүстік аймақтарда Q жиілігі солтүстік аймақтардан жоғары. Солтүстік аймақтарда Q M242 қазақтардың шамамен 2% - 6% -ында (орташа 4%) кездеседі. 2017 жылы жарияланған зерттеуде қазақ тайпаларының үлкен үлгілерінің 3,17% (41/1294) Q Y ДНК гаплогруппасы анықталды; алайда, Q гаплогруппасы Қаңлы тайпасының мүшелерінде шоғырланған (27/40 = 67,5%), ал басқа тайпалар арасында одан аз кездеседі. Қаңлы тайпасы кем дегенде атымен бұрынғы Канкалистерге және, мүмкін, Кангар одағына байланысты. Қырғыз халқының шамамен 2% -ында Q гаплогруппасы кездеседі. ~6% Wells et al. 2001 жылғы зерттеуде Өзбекстанның жеті әртүрлі аймағынан алынған өзбектердің үлгілерінің 5,5% -ында P M45 (xM120, M124, M3, M173) табылды, бұл шамамен Q M242 (xM120, M3) және R2 M479 (xR2a M124) қоспасына тең. Осы зерттеуде (Cristofaro 2013) Түрікменстанмен шектес Джоуджан провинциясының түрікмендерінде ең жоғары жиілік – 33,8% (25/74: 23 Q M25, 2 Q M346) болды, одан кейін өзбектерде 8,7% (11/144: 6 Q*, 1 Q M25, 4 Q M346) байқалды. Түрікмендер көптеген түркі империялары мен династияларын құрған Оғыз түркілерінің ұрпақтары ретінде танымал. Басқа зерттеулер де ұқсас жиіліктерді көрсетеді. (Zahery 2011) зерттеуінде Ирактағы (Marsh арабтарын қоспағанда) Q жиілігі 1,9% (3/154: барлығы Q M378) және ежелгі шумерлердің ұрпақтары саналатын Marsh арабтарында 2,8% (4/143: 1 Q M25, 3 Q M378) болды. Сауд Арабиясындағы еркектердің шамамен 2,5% (4/157: 3 Q*, 1 Q M346) Q гаплогруппасына жатады. Бұл Біріккен Араб Әмірліктерінде 1,8% (3/164: 2 Q*, 1 Q M346) және Оман халқында 0,8% (1/121: Q*) құрайды. Сирияда Q M242 гаплогруппасы 1,1% (1/87, Q P36) анықталды.

Түркиядағы еркектердің шамамен 2% (10/523: 9 Q*, 1 Q M25) Q гаплогруппасына жатады. (Gokcumen 2008) зерттеуінде Оғыз түркілерінің бірі – Афшар тайпасына жататын түркілердің арасында Q M242 гаплогруппасының таралуы 13% екені анықталды.

Оңтүстік Азия

Иран алқабының шығыс шетіндегі Пәкістанда Q M242 гаплогруппасының жиілігі шамамен 2,2% (14/638) ~ 3,4% (6/176) құрайды. Тағы бір зерттеуде Читван ауданындағы тарулардың 2,6% және Үндістан астанасы Нью-Делидегі индустардың 6,1% (3/49) Q M242 оң нәтиже көрсетті. Q M242 тек P* тобында жіктелетін зерттеуде, P* (x R1, R2) Бангладештегі үш этникалық топта 9,7% (23/237: Чакма 13/89, Марма 4/60, Трипура 6/88) құрайды. Көп жағдайда P* (x R1, R2) толығымен немесе көбінесе Q M242 дегенді білдіреді, сондықтан осы зерттеудегі P* (9,7%) үлгілерінің көпшілігі Q M242 деп есептелуі мүмкін. Непалдың астанасы Катмандудағы непалдықтардың 1,2% және Тибеттен келген адамдардың 3,2% Q M242 тасымалдаушылары болып табылады. Белоруссиялықтардың 1,5%, украиндықтардың 1,3%, поляктардың (Польшадан) 1,3%, чехтардың 2%, словактардың 1,5%, шамамен 2,2% венгрлердің, 1,2% румындардың, 0,8% молдавандардың және 0,5% (4/808: 2 Q M378, 1 Q M346, 1 Q M25) болгарлардың ДНК-сында осы гаплогруппа кездеседі. Ал, Трансильваниядан шыққан секелилердің (өздерін Аттиланың гунндарынан тараған деп санайды) 3,1% P* (xR1 M173) тасымалдайды, бұл дерлік Q M242 дегенді білдіреді. FT DNA-ның аталған ДНК жобасында секелилердің (Секлерлердің) арасында Q M25 жиілігі 4,3%-ға жетеді. Кавказ аймағындағы зерттеуде бұл көрсеткіш 1,2% құрайды.

Солтүстік Еуропа

Солтүстік Еуропада Q гаплогруппасы еркектердің шамамен 2,5% құрайды. Швед хаплогруппалық деректер базасына сәйкес, швед еркектерінің 4,1% (27/664, 2016 жылдың қаңтарына дейін) Q M242-ге жатады. Талданаған үлгілердің шамамен 2/3-і Q1a2b F1161/L527 субкладасын құрайды, ал шамамен 1/3-і Q1a2a L804 болып табылады. Өлкелер бойынша олар оңтүстік аймақта (Готландпен шатастырмау керек) көптеп таралған, ал солтүстікте сирек кездеседі. Егер аудан халқының салмағы бойынша қайта есептегенде, Швецияда Q жиілігі 4,7%-ға жетеді. Норвегияда Q M242 шамамен 2,6% (~4%) кездеседі. Данияда еркектердің 1,6%-ында, Фарер аралдарында 3% (викингтермен байланысы белгілі) кездеседі. Helgason және басқалардың мақаласында Исландиялықтардың гаплотиптерінде Исландиядағы еркектердің 7,2% (13/181) R1b А тармағы деп көрсетілген, бірақ шындығында олар Q M242 болып табылады. Ал Финляндияда - 0,2%, Латвияда - 4,6%, Литвада - 1,1% және Эстонияда - 0,5%.

Батыс Еуропа

Батыс Еуропада Q M242 өте сирек кездеседі, Германия, Франция, Ұлыбритания сияқты көптеген елдерде шамамен 0,5% құрайды, бірақ кейбір аймақтарда одан сәл жоғары көрсеткіштер байқалады. Швейцарияда бұл көрсеткіш 2,1%-ды құрайды, ал Франциядағы Лион (Рона-Альп) аймағында 5,1%-ға жетеді. Ұлыбританияның солтүстігіндегі Шетланд аралдарында шамамен 4% болып келеді, ал кейбір жерлерде бұл көрсеткіш 8%-ға дейін жетеді. Шетланд аралдарының викингтермен байланысы белгілі. Күтпеген нәрсе, Шетландтағы (сондай-ақ Скандинавияның кейбір аймақтарында, Фарер аралдарында, Исландияда және Ұлыбританияда) Q M242 Орта Азиядағы Q M242-ге генетикалық жағынан өте жақын екені анықталды. Сонымен қатар, Шетланд (норвегиялық) Q M242 азербайжандықтардың (Әзербайжан) Q M242-сімен де байланысты екені мәлім болды.

Оңтүстік Еуропа

Оңтүстік Еуропада да Q жиілігі шамамен 0,5%–1% төмен деңгейде, бірақ кейбір аймақтарда көрсеткіштер әртүрлі. Құрлықтағы Хорватияда бұл көрсеткіш 1,9%, ал Хвар аралдарында 14,3% (13/91), Корчула аралдарында 6,1% (8/132) және Бельведере Маритимода 3,7% құрайды. Екінші жағынан, бір зерттеуге (Behar 2004) сәйкес, ашкенази еврейлерінің 5,2% (23/441) Q P36 гаплотобына жатады. Кейіннен бұл толығымен Q M378 тармағы екені анықталды және Q L245-пен шектелуі мүмкін. Сонымен қатар, сефард еврейлерінің 2,3% (4/174) ~ 5,6% (3/53) Q гаплотобында кездеседі.