Кіріспе
Y хромосомалық ДНК гаплогруппасы
R1 гаплогруппасы, немесе R M173 – Y хромосомалық ДНК гаплогруппасы. R (R M207) гаплогруппасының негізгі тармағы, ол SNP M173 арқылы анықталады. R гаплогруппасының екінші негізгі тармағы – R2 гаплогруппасы (R M479). Қазіргі заманғы популяцияларда R M173-ті тасымалдаған еркектердің құрамында R1a және R1b екі тармағы кездеседі, олар негізінен Еуразияға (Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияны қоспағанда) тән популяцияларда таралған. R M173 гаплогруппасының көп бөлігі R1a және R1b тармақтары арқылы ұсылған.
Шығу тегі
R1 және оның бауыры R2 клады (R M79) R (R M207) гаплогруппасының тікелей ұрпақтары болып табылады. R – P1 (P M45) гаплогруппасының тікелей ұрпағы, демек Q (Q M242) гаплогруппасының бауырлас клады. R1 гаплогруппасының пайда болуы қазіргі таңда дәлелденген жоқ. SNP Tracker мәліметтеріне сәйкес (2023 жылдың мамыр айына дейін), ол 25 000 BP/23 000 BC шамасында Оңтүстік Урал мен Балхаш көлі арасындағы Батыс Сібірде пайда болған. R1* базалық субкладының тірі адамдарда немесе ежелгі қалдықтарда анықталған мысалдары әлі табылмады. Дегенмен, R* ата клады Жоғарғы Палеолит дәуірінде (24 000 жыл бұрын) Сибирдегі Мальта-Бурет мәдениетінің өкілдерінде кездескен. Мальта-Бурет халқының аутосомалық ДНҚ-сы халық генетикасы саласындағы ғалымдардың ежелгі Солтүстік Еуразиялықтар (ANE) деп білетін тобының бір бөлігін құрайды. Алғашқы маңызды ұрпақ гаплогруппалары кейіннен Шығыс Еуропадан (R1a, 13 мың жыл бұрын) және Батыс Еуропадан (R1b, 14 мың жыл бұрын) шыққан аңшы-жинаушыларда пайда болды, олардың генотиптері әртүрлі деңгейде ANE-ден тегін алады.
Еуразия
R1 гаплогруппасы Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азияны қоспағанда, барлық Еуразияда кең таралған. Оның таралуы соңғы мұз дәуірінің ең жоғары шегінен кейін Еуразияның қайта қоныстануымен байланысты деп саналады. Оның негізгі кіші топтары – R1a және R1b. R1b гаплогруппасының бір тармағы (әсіресе R1b1a2) Батыс Еуропа мен Башқортостанда ең көп кездесетін гаплогруппа, ал R1a гаплогруппасының бір тармағы (әсіресе R1a1 гаплогруппасы) Оңтүстік Азияның, Шығыс Еуропаның, Орталық Азияның, Батыс Қытайдың және Оңтүстік Сібірдің көп бөлігінде ең көп таралған. Y хромосомалары Y ДНК ағашының ішкі түйіндеріндегі барлық мутацияларды қамтитын, бірақ R1 гаплогруппасын анықтайтын M173 мутациясын немесе R2 гаплогруппасын анықтайтын M479 мутациясын көрсетпейтін адамдар R* (R M207) тобына жатқызылады. R* Солтүстік Пәкістаннан алынған Бурушо үлгісінің 10,3% (10/97) және Калаш үлгісінің 6,8% (3/44) арасында табылған.
Америка
Түпкілікті американдықтардың арасында R1 гаплогруппасының кездесуі даулы мәселе болып табылады. Қазіргі уақытта ол әртүрлі Q M242-ден кейін ең көп таралған гаплогруппа, әсіресе Солтүстік Америкада: оджибвелерде 79%, чипевиандарда 62%, семинольдерде 50%, черокилерде 47%, догрибтерде 40% және тохоно о'одхамдарда 38%. Кейбір мамандар Солтүстік Америкада және Сібірде табылған R1 гаплогруппасының тармақтары арасындағы үлкен ұқсастыққа назар салады (мысалы, Лелл және Рагхаван), бұл Азиядан және/немесе Берингиядан болған ежелгі көші-қонды көрсетеді.
Африка
Бір тармақ, қазір R1b1a2 (R V88) деп аталады, тек Батыс Африканың жергілікті халықтарының арасында, мысалы, Фуланилерде ғана кең таралған. Ол Еуразиядан Африкаға тарихи алдындағы кері көші-қонды көрсетеді деп саналады.
R1a (R-M420)
R1a (M420) бөлінісі шамамен 25 000 жыл бұрын (95% CI: 21 300–29 000 BP) немесе соңғы мұздық максимумға жуық есептелген. 2014 жылы жүргізілген үлкен зерттеу (Underhill et al. 2015), Еуразияның 126 халқынан 16 244 адамды пайдаланып, «R1a гаплогруппасының әртараптануының алғашқы эпизодтары қазіргі Иран аумағында болған» деген нақты дәлелдерді көрсетті. M417 (R1a1a1) тармағы шамамен 5 800 жыл бұрын әртараптанды. M417 R1 Z282 (соның ішінде R1 Z280) тармақтарының Орталық және Шығыс Еуропада, ал R1 Z93 тармағының Азияда таралуы R1a1a Еуразия далаларында немесе Таяу Шығыс пен Кавказ аймағында әртараптанғандығын көрсетеді. Бұл тармақтардың шығу тегі Үнді-Еуропалықтардың тегі туралы пікірталасқа әсер етеді. R1a гаплогруппасының жоғары жиілігі Батыс Бенгалия брахмандарының (72%), Уттар-Прадеш брахмандарының (67%), Ишкашим халқының (68%), Панджикенттік тәжіктердің (64%), Орталық Қырғызстанның қырғыз халқының (63,5%), сорбтардың (63,39%), Бихар брахмандарының (60,53%), шорлардың (58,8%), поляктардың (56,4%), телеуттардың (55,3%), украиндықтардың (50%) және орыстардың (50%) арасында кездеседі.
R1b (R-M343)
R1b гаплогруппасы, әлдебір соңғы мұз дәуірінен бұрын немесе оның кезінде Еуразияда пайда болған болуы мүмкін. Бұл Батыс Еуропа мен Башқортостанда ең көп таралған гаплогруппа. Ол соңғы мұздық максимумнан аман қалған болуы мүмкін, Оңтүстік Урал таулары мен Эгей теңізі маңындағы панажайларда. Ол сондай-ақ Шығыс Еуропаның барлық жерінде төменгі жиіліктерде кездеседі, Батыс Еуропаға қарағанда әртүрлілігі жоғары, бұл R1b гаплогруппасының шығыстан ежелгі қоныс аударуын көрсетеді. R1b гаплогруппасы сондай-ақ оның шығу тегі аймағы – Урал таулары мен Орталық Азияның маңындағы көптеген түрлі халықтарда әртүрлі жиіліктерде кездеседі. Бұл гаплогруппа мен Centum тармағының үнді-еуропа тілдерінің Оңтүстік және Батыс Еуропаға таралуының арасында байланыс болуы мүмкін. Мысалы, қазіргі кезде R1b кездесуі Испанияның, Португалияның, Францияның, Ұлыбританияның және Ирландияның көп бөлігінде ерлер арасында 60%-дан 90%-ға дейін жетеді. Бұл клад сондай-ақ 90%-ға дейін Чад алабында кездеседі, сондай-ақ Солтүстік Африкада да бар, ал Алжирдің кейбір аймақтарында оның жиілігі 10%-дан асады. Оңтүстік Азияда сирек кездесетін болса да, кейбір халықтарда R1b-нің салыстырмалы түрде жоғары көрсеткіштері байқалады. Олардың ішінде Ламбадилерде 37%, Хазараларда 32%, ал Ағарияларда (Шығыс Үндістанда) 30% құрайды. Бұлардан басқа, R1b Балучилерде (8%), Бенгалдарда (6,5%), Ченчуларда (2%), Макранилерде (5%), Неварларда (10,6%), Палландықтарда (3,5%) және Пенджабилерде (7,6%) кездеседі. Оңтүстік-Шығыс Азияда, Испания және Америка отарлауының нәтижесінде Филиппинде кездеседі, ондағы әртүрлі зерттеулер оның жиілігін әр түрлі бағалайды: ерлердің 3,6%-дан, 2001 жылы Стэнфорд университетінің Азия-Тынық мұхиты зерттеу орталығы жүргізген зерттеуде, қоғамдық Y ДНК кітапханасында 13%-ға дейін еуропалық Y ДНК R1b анықталды. R M343 (бұрын Hg1 және Eu18 деп аталатын) – Еуропада ең көп кездесетін Y хромосомалық гаплогруппа. Ол R M173 тармағынан тараған және M343 маркерімен сипатталады. R M343 мүшелерінің басым көпшілігі R P25 (P25 маркерімен анықталады) ретінде жіктеледі, ал қалғаны R M343* ретінде жіктеледі. Оның жиілігі Батыс Еуропада (және еуропалықтардың көшіп келуіне байланысты Американың кейбір аймақтарында) ең жоғары. Еуропалық текті R M343 тасымалдаушыларының көпшілігі R M269 (R1b1a2) ұрпақ желісіне жатады.
It is also present at lower frequencies throughout Eastern Europe, with higher diversity than in western Europe, suggesting an ancient migration of haplogroup R1b from the east. Haplogroup R1b is also found at various frequencies in many different populations near the Ural Mountains and Central Asia, its likely region of origin. There may be a correlation between this haplogroup and the spread of Centum branch Indo European languages in southern and western Europe. For instance, the modern incidence of R1b reaches between 60% and 90% of the male population in most parts of Spain, Portugal, France, Britain and Ireland. The clade is also found at frequencies of up to 90% in the Chad Basin, and is also present in North Africa, where its frequency surpasses 10% in some parts of Algeria. Although it is rare in South Asia, some populations show relatively high percentages for R1b. These include Lambadi showing 37% Hazara 32% , and Agharia (in East India) at 30% Besides these, R1b has appeared in Balochi (8%), Bengalis (6.5%), Chenchu (2%), Makrani (5%), Newars (10.6%), Pallan (3.5%) and Punjabis (7.6%) (, , and ). In Southeast Asia, it is present in the Philippines due to Spanish and American colonization where different studies vary as to its frequency; from 3.6% of the male population, in a year 2001 study conducted by Stanford University Asia Pacific Research Center had European Y DNA R1b to 13% in an Public Y DNA Library. R M343 (previously called Hg1 and Eu18) is the most frequent Y chromosome haplogroup in Europe. It is an offshoot of R M173, characterised by the M343 marker. An overwhelming majority of members of R M343 are classified as R P25 (defined by the P25 marker), the remainder as R M343*. Its frequency is highest in Western Europe (and due to modern European immigration, in parts of the Americas). The majority of R M343 carriers of European descent belong to the R M269 (R1b1a2) descendant line.
Пайдаланылған әдебиеттер
. Сондай-ақ