Кіріспе

Райньи қазасы – 1941 жылғы 24-25 маусым күндері Телшяй маңындағы орманды жерде Қызыл Армияның көмегімен НКВД жасаған 70-80 литвалық саяси тұтқынды өлтіру болды. Бұл Литвада және Кеңес Одағының басқа да аймақтарында 1941 жылғы маусым айында совет әскерлері жасаған көптеген ұқсас қырғындардың бірі еді. Осы қырғындарда мыңдаған адам қаза тапты. Райньи қазасы осы қырғындардың ең ірісі емес, бірақ құрбандарға жасалған қатыгездік пен азаптаулар салдарынан кеңінен танылды. Тартудағы қаза сияқты басқа да жерлерде де ұқсас қылмыстар жасалды, онда шамамен екі жүз адам өлтірілді.

Қазалау

Маусым көтерілісінен кейін, Литва белсенділер майданы Литвадағы Кеңес үкіметін құлатып, нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, қазалауды жүзеге асыру туралы шешім қабылданды. Кеңес билігі Тельшия түрмесіндегі саяси тұтқындарды эвакуациялай алмады, бірақ оларды тастап кетуге ниеттенген жоқ, себебі оларды жергілікті тұрғындар немесе немістер босатып жіберуі мүмкін еді. Сондықтан, оларды "жою" үшін Донцов басқарған Қызыл Армияның жазалау отряды шақырылды. Тұтқындардың көпшілігі 24 маусым күні түнде жүк машиналарына мінгізіліп, Раинай орманына әкелінді, онда олар азаптап өлтірілді. Көптеген құрбандар соншалықты қиратылған еді, үш күннен кейін ғана 27 адамның денесі табылған. Литваның "Ūkininko patarėjas" газетінде жарияланған сот сараптамасы, сондай-ақ эксгумациядан кейінгі есеп пен куәгерлердің куәліктері, кеңестіктердің тілдерді, құлақтарды, жыныс мүшелерін, бас шашын қырқып тастағанын, жыныс мүшелерін ауызға салып, көздерін ойып алғанын, тырнақтарын жұлып алғанын, құрбандардың қолдарын байлау үшін терісінен белдік жасағанын, оларды от пен қышқылмен өртеп жібергенін, сүйектер мен бас сүйектерін сындырғанын, бәрі тұтқындар тірі кезінде жасалғанын көрсетті. Қазалауды ұйымдастырушылардың арасында Петр Раслан, Борис Миронов, Нахман Душанский, 8-ші шекаралық армияның саяси жетекшісі Михаил Компаньянец, НКВД Кретинга округінің директорының орынбасары Ермолаев және НКВД лейтенанты Жданов болды.

Құрбандар

Раинай қырғынында қаза тапқандардың көпшілігі Литва 1940 жылы Кеңес Одағы басып алған кезде саяси себептермен тұтқындалған болатын. Олардың кейбіреулері, мысалы, Владас Петронаитис, тәуелсіздік күресіндегі рөлі үшін немесе тәуелсіз Литвадағы қоғамдық қызметі үшін (интеллектуалдар, саясаткерлер, заңгерлер, полиция қызметкерлері және мемлекеттік қызметшілер) тұтқындалды. Кейбіреулері бизнес мүдделері, жер иелігі немесе жинаған ақшалары үшін «революцияның жауы» деп танылды, себебі кеңес пропагандасы кәсіпкерлер мен жер иелерін ұрылар мен қанаушылар деп көрсетті. Тағы бір топ коммунистік емес әдебиеттерге ие болғандары үшін (мысалы, тәуелсіз Литва идеясын қолдаған немесе кеңес үкіметі дұрыс емес деп санаған авторлардың кітаптары), Литва туына ие болғандары, егіндерін кеңес билігіне тапсырмағандары сияқты «қылмыстар» үшін тұтқындалды. Басқалары айғақсыз тұтқындалды, себебі олардың достары тұтқындалған немесе біреулер оларды жамандаған. Бұл топқа негізінен Тельшия қолөнер мектебінің 18-19 жас аралығындағы студенттері және Тельшия маңындағы ауылдардың басқа да жастары кірді. Көптегендері белгілі бір партиялардың немесе скауттар сияқты ұйымдардың мүшелері болғандықтан тұтқындалды. Кейбір жастар кеңес үкіметіне қарсы көтеріліс дайындап жатқан. Бұл адамдар сот шешімісіз Тельшия түрмесінде қырғынға дейін ұсталды. Тельшия түрмесінің көптеген тұтқындары қырғын кезінде қаза тапты, бірақ қырғыннан бұрын бірнешеуі босатылды.

Қаза болғаннан кейін

Раинайда қаза тапқандардың денелері кеңес әскері елден шыққан соң эксгумацияланып, қайта жерленгенде, жерлеу рәсімі бұрынғы кеңес оккупациясына қарсы жаппай наразылыққа айналды. Неміс және совет оккупациялық күштері оқиғаны үгіт мақсатында пайдалануға тырысты. Ұйымдастырушылар мен қылмыскерлердің арасында еврейлер болғандықтан, нацистік Германияның оккупациялық күштері еврей большевик белсенділерін қырғын үшін жауапты деп көрсеткен үгіт материалдарын жасады. Керісінше, 1942 жылы совет ұшақтары Самогития аймағына «Бұл «большевик шейіттері» кімдер?» деген сұрақтар жазылған үгіт парақшаларын тастап, қырғынға неміс әскерін кінәлады. Алайда, жергілікті халық кеңестік жауапкершілікті жақсы білген және 1942 жылы Джонас Виракас жобалаған қаза тапқандарды еске алу үшін шағын ғибадатхана салуды жоспарлады. Бірақ, 1944 жылы Кеңес Одағы аймақты қайта басып алғандықтан, жоспар іске аспады. Кеңес оккупациясы кезінде қырғын туралы әңгімелеуге тыйым салынды және оны еске алу рәсімдеріне рұқсат берілмеді. Осыған қарамастан, жергілікті тұрғындар тұтқындалу қаупіне қарамастан, Раинай қырғынының орнына крест орнатып, оларды совет билігі үнемі бұзып тастаса да, қайта орнатуды жалғастырды. «Саюдис» саяси ұйымы 1988 жылы, совет бас хатшысы Михаил Горбачевтің «гласность» саясаты кезінде қырғын туралы ашық талқылай бастады. Литва тәуелсіздік алғаннан кейін, Алгирдас Жераускас жобалаған ғибадатхана Тельшия қалалық зиратына салынды. 1991 жылы қайырымдылық есебінен салынған бұл ғибадатхана Литваның совет оккупациясы кезінде (1940–1941 және 1944–1991) қаза тапқан адамдарға арналған алғашқы ескерткіштердің бірі болды.

Қылмыстық іс жүргізу

Бұл қырғынды жасағандар Кеңес Одағында жоғары лауазымдарда қызмет етуін жалғастырды, ал кейбіреулері медальдармен марапатталды. Мысалы, Петр Раслан Кеңес Одағының Діни істер министрлігінде қызметкер болып жұмыс істеді. Кеңес Одағы тарағаннан кейін Литвада қалған кінәлілер Ресей мен Израильге қашып кетті. Литва оларды сотқа беруді сұрады, бірақ Ресей бұл талапты қабылдамады, олардың біреуінің "сотқа қатысуға тым нашар екенін" айтты.

Құжаттамалық

Бұл қырғынды литвалықтар да, кеңестік билік те жақсы құжаттаған; доктор Леонардас Плечавичус сияқты хирургтар денелерді эксгумациядан кейін қарап, құрбандарға жасалған қиындықтар мен жарақаттар туралы толық мәлімет берді. Соғыстан кейін доктор Плечавичус АҚШ Өкілдер палатасы алдында осы қырғын туралы баяндама жасады. Тергеу жүргізілді. 1942 жылы қырғын туралы алғашқы кітап – "Rainių kankiniai" жарық көрді. Кеңес билігі Германияның "кеңестік" аумағына басып кірген күндері болған оқиғаларды жазбаға түсіруге тырысты. Литва коммунистерінің көпшілігі басып алу басталғанда Ресейге қашып кетті. Бірқатар адамдар оқиғалар туралы куәліктерін жазуға шақырылды. Раинай қырғыны Тельшидегі коммунистердің куәліктері арқылы түсіндірілді. Литва КСР басшылары қырғынды жасағандардан өздерінің куәліктерін жазуды сұрады. Бұл туралы АҚШ-та тұрып, КСРО-ға көмек жіберген литвалық коммунист Антанас Бимба біліп, түсіндіру талап етті.