Кіріспе

Шотландияның астанасы Эдинбургтің ауданы. Канонгейт – Шотландияның астанасы Эдинбургтің орталық бөлігіндегі көше және оған байланысты аудан. Көше Корольдік мильдің негізгі шығыс бөлігін құрайды, ал аудан Эдинбургтің Ескі қаласының негізгі шығыс бөлігі болып табылады. Шотландия королі Давид I, 1143 жылғы Холируд аббаттығының Ұлы жарғысы арқылы, аббаттыққа Эдинбургтен бөлек, аббаттық пен қала арасында бург құруға рұқсат берді. Дамыған Канонгейт бургы Шотландия реформациясына дейін аббаттықтың бақылауында болды, содан кейін ол діни емес билікке көшті. 1636 жылы іргелес Эдинбург қаласы Канонгейттің феодалдық үстемдігін сатып алды, бірақ ол 1856 жылы ресми түрде қалаға қосылғанға дейін Эдинбург магистраттары таңдаған сот өкілдерінің басқаруымен жартылай тәуелсіз бург болып қала берді. Бург өзінің атын Холируд аббаттығының канондары Эдинбургке барған жолдан алды – канондардың жолы немесе канондардың бағыты, шотланд тіліндегі "жол" деген мағынаны білдіретін "бағыт" сөзінен. Көбінесе қазіргі заманда шығыс бөлігі қаланың Холируд айманы деп аталады. Канонгейт бургының көршісі Эдинбургпен қарым-қатынасы кейде шиеленіскен. Мұның басты себебі 1856 жылы біріккенге дейін олардың нақты шекаралары үшін үздіксіз күрес болды, бұл оқиға бұрынғы қала тұрғындары үшін ұнамсыз болды. Канонгейтте бірнеше тарихи ғимараттар бар, оның ішінде қазір Шотландия Парламенті ғимаратының кешеніне енген Куинсбери үйі, Хантли үйі (қазір Эдинбург мұражайы), Канонгейт толбуты (қазір Халық тарихы мұражайы) және 1691 жылы ашылған Канонгейт шіркеуі, ол Холируд аббаттығының орнына Канонгейт шіркеуінің қалыптасқан діни орталығы болды. Шіркеу әлі күнге дейін жексенбілік құлшылықтар мен апта ішіндегі концерттер үшін қолданылады.

Ерте тарих

Канонгейт өзінің пайда болуын 1128 жылы Холируд аббаттығының құрылуына қарыстырады. Аббаттықты құрған король Давид I, айналасындағы жерді сол кезде Эдинбург қамалында тұратын августиндік канондарға патшалық құқығы ретінде берді. Король сондай-ақ канондарға аббаттық пен Эдинбург арасында қала құруға рұқсат берді, және ол патшалық құқығының ішіндегі жалғыз қала болғандықтан, Канонгейт патшалық қаласы мәртебесіне ие болды.

Ортағасырлық және ортағасырдан кейінгі

Холируд сарайы 14 ғасырдан бастап дамыды, себебі кезекті монархтар Аббатты парламенттер мен патшалық кеңестер сияқты саяси шаралар үшін жиі пайдаланды. Джеймс IV тұсында патшалық жатақтарға сілтеме жасағанда "Паллас" деген сөз қолданылған, бірақ олар 1525 жылы Джеймс V оларды сарай ғимараттарына айналдырды. 1999 және 2000 жылдардағы археологиялық қазбалар ортағасырлық шекаралық ордың бір бөлігін тапты. Ол Холируд тас жолының бағытымен астынан өтеді деп саналады. 12 ғасырда салынған, кейін толтырылған, ал 13-14 ғасырларда жаңа ор салынған, оған қоршау қосылған. Археологтар 1513 жылы салынған "қала қабырғаларының" іздерін де тапты. Бұл қабырғалар қорғаныс емес, шекара белгілеу үшін салынған. Эдинбургке шабуыл жасаушылар әдетте Water Yett (Су қақпасы) арқылы өтіп, Канонгейтті басып алатын. Содан кейін олар Недербоу порты арқылы Эдинбургке шабуылдауға тырысатын.

Қиындықты жеңу

1544 жылдың мамыр айында, "Дүрбелеңді күйеу алу" кезінде лорд Хертфордтың басқаруындағы ағылшын әскері Эдинбургке шабуыл жасап, қаланы өртеп жіберді. Англиялық қару-жарақ сарабы Кристофер Моррис Канонгейт арқылы Эдинбургтың Недербоу қақпасына шабуыл жасады. Осы операция кезінде ағылшын артиллерияшыларының бір бөлігі қаза тапты. Ағылшын жаяу әскері қақпаға шабуылдап, ағылшын деректеріне сәйкес, шотландтық артиллерияның бір тұғырын оның атыс тесігі арқылы шығарды. Шотландтар ауыр қарулардың және садақ атудың күшті атысынан кері шабуылдай алмады, осы уақытта Моррис қақпаға жақын жерге зеңбірек орнатты. Үш-төрт рет оқ атқаннан кейін қақпа бұзылып, ағылшын әскері шабуылдап, 300-400 қорғаушыны өлтірді. Шотландтық ауыр артиллериясы Хай-стриттен қамалға көшірілді. Рим императоры Карл V-ге жіберілген хабарламада, ағылшын әскерлері қалалық соғысқа дайын болмағандықтан және Хай-стритте бір-бірімен шайқасқан, ал Норфолк герцогының інісі Уильям Говард ағылшын жебесінен жарақат алғандығы айтылды.

Мариандық азаматтық соғыс

1560 жылдары Шотландия королевасы Мэридің бірнеше қызметшілері Канонгейттегі әйелдермен қарым-қатынас жасады. Шіркеу билігі – Кирк сессиясы, олардың көбі некеге тұру ниеті болмағандықтан, оларды zina жасаушылар деп қарады. Кейбір әйелдерді үш сағат бойы бас ашық тұрғызып жазалады. Мэри тақтан бас тартуға мәжбүр болғаннан кейін Шотландияда азамат соғысы басталды. Шотландиядағы оның қолдаушылары Эдинбург қамалын бақылауға алды, ал корольдің жақтастары Канонгейт пен Лейтте орналасты. 1571 жылы регент Леннокс Кэтберт Фергюсонның Канонгейттегі үйінде тұрды. Үйді зеңбірек оғынан жүн және жануар терісімен толтырылған қаптармен қорғады.

Теннис алаңдары мен қонақ үйлер

Эдинбургте және Канонгетте бірнеше теннис корты болды. Бірі сарайға жақын, Генри Кинлохтың тұлағында, ал екіншісі 1623 жылы Александр Пейриспен оған жақын салынды. Кинлох пен Пейрис сонымен қатар қонақ үйлер де ұстады, Кинлох 1566 жылдың ақпан айында француз елшісі Рамбуйеге қонақ бөлді. Рамбуйе Мэри, Шотландия королевасы, сарайда "маскарад пен ойын-сауық" кезінде күлдірілді, онда оның қыздары ер адамдардың киімдерін киді. Діни жазушы Энн Халкет 1650 жылы Пейриспен Канонгеттің баурайында болды. Оған "әдепті үй, және өз үйі жоқ ең жақсы адамдар сол жерде тұрады" делінді.

Саудагерлер мен қолөнершілер

Джон Ачесон, Джеймс Грей сияқты алтын шеберлері, Мэри, Шотландия королевасына інжу сатқандар, ал Джон Келло сияқты мылтық жасаушылар осы көшеде дүкендер ашқан. 1590 жылдары фламанд сағатшысы Абрахам Ванвейнебург та осында тұрған. Канонгетте масон Гилберт Клеучтің үйі болған. VI Джеймс 1579 жылы Стирлинг қамалында балалық шағын өткізгеннен кейін Эдинбургке оралғанда, оның шарап погребінің басшысы Джером Боуи сияқты бірнеше сарай қызметкерлері Канонгетте үйлер сатып алды.

17 және 18 ғасырлар

1603 жылы Джеймс VI корольдің Англия тағына отыруымен Канонгейттің ұзақ және баяу құлдырауы басталды. Холируд сарайынан патшалық сарайдың кетуі қоршаған аймақтың байлығына әсер етті. Кейбір аристократтар көшеде тұруын және ірі үйлер мен бақтар салуын жалғастырды, соның ішінде Гоум графесі Мэри Саттон, оның қалалық үйі – Ескі Морей үйінің бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Канонгейт сән-салтанатты тауарлар мен үй жиһаздарын өндіру және сату орталығы болып қала берді. 1665 жылы Джеймс Кромми Ньюбигин үйі үшін жолақты гвоздика түсті шерсти жұқа иықшалар Канонгейтте тоқыды. Джеймс Лебланк айналар жасады, ал Сара Далримпл, оның бизнесі жапон стилінде жиһаз мен айналарды бояумен айналысты, айналар мен шамдарға арналған шыныға монополия болуы мүмкін деген мәселеде дауласты. 1707 жылы парламенттердің бірігуі де аймаққа әсер етті, себебі сол кезге дейін Эдинбург Шотландия Парламентінің орналасқан жері болған, ал Канонгейт саяси элитаның тұрғын үйлері үшін сәнді маңы болды. 1772 жылы ашылған Солтүстік көпір Эдинбургтен Лейт портына жаңа және ыңғайлы жол ашты, бұл Канонгейттің айналып өтуіне себеп болды, ол бұрын Эдинбургтен Лейтке дейінгі басты маршрут болған. Бұл тұрғын ауданды одан әрі естен шығарып, оны біртіндеп сыра зауыттары мен ірі газ зауыттары сияқты өнеркәсіптік нысандар басып алды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, осы кезеңде көптеген артқы бақтар өнеркәсіптік алаңдарға айналдырылды.

19 ғасыр

1824 жылы Роберт Чемберс Канонгейт туралы былай деп жазды: "Сарайдан қалаға бағытталған негізгі жол ретінде, ол өзінің төсеніштерінде Шотландияның соңғы алты-жеті жүз жылдық тарихындағы барлық сұлулықты, батырлықты және тарихи маңызы бар нәрсенің салмағын көтерді". 1827 жылы Сэр Уолтер Скотт былай деп жазды: "Sic itur ad Astra; Бұл жұлдыздарға апаратын жол. Бұл ежелгі ұран Канонгейттің қару-жарағында бекітілген және Эдинбургтің ежелгі ауданындағы шіркеуден бастап, тік тұрғызу құрылғысына дейін барлық қоғамдық ғимараттарға түрлі дәрежеде жазылған. Бұл Канонгейттің жақсы қаламен, Вестминстердің Лондонмен қарым-қатынасындай байланысын көрсетеді".

20 және 21 ғасырлар

Бұл аймақта түрлі жақсартулар мен шалапты жерлерді тазалау әрекеттері жасалды, соның ішінде 1930 жылдары Эбенизер Джеймс Макрейдің, ал 1950 жылдары сэр Роберт Хардтың әртүрлі жобалары жүзеге асырылды. 1969 жылы Базиль Спенс бюросы жасаған тағы бір жоба заманауи стильде болғанмен, айналағы ғимараттардың пропорциясын сақтады. 1950-1960 жылдардағы жаңа құрылыстардың нәтижесінде, тығыз және кедейліктегі аймақтан халық көптеп қоныс аударды. 1960 жылдардан бастап Канонгейт ауданындағы өнеркәсіптік қызмет азайды, барлық сыра зауыттары жабылды. 1990-2000 жылдары бұрынғы өнеркәсіптік алаңдарда тұрғын үйлерді қайта жаңғырту басталды, басты жолдың оңтүстігіне пәтерлер, кеңселер және басқа да коммерциялық нысандар салынды, бұл халық санының азаюын тоқтатты. Бұл дамудың көп бөлігі заманауи көрініске ие болғанымен, Royal Mile-ге тән "балық қабырғасы" орналасу үлгісін сақтауға тырысылды. 2006 жылдан бері Канонгейттің солтүстігіндегі бұрынғы өнеркәсіптік жерлерді қайта жаңғырту – бір кезде Викториялық газ зауыты мен автобус гаражы орналасқан аймақ – даулы мәселеге айналды, себебі бастапқы ұсыныс, қазір тоқтатылған, 1930 жылдардағы кейбір жаңа ғимараттарды бұзуды көздеген. Ең бастысы, ескі Янгерс Абби сыра зауытының орнында жаңа Шотландия Парламенті ғимаратының салынуы аймақтың қайта жандануына әкелді, Канонгейт Шотландия саяси өмірінің орталығына айналды. Қазіргі заманғы құрылыс жоғары сапалы болғанымен, аймақтың дәстүрлі ерекшеліктерін толыққанды көрсете алмайды.

Білім

Royal Mile бастауыш мектебі, бұрын Милтон Хаус мемлекеттік мектебі деп аталған, 5 жастан 11 жасқа дейінгі балаларға бастауыш білім беретін діни емес мемлекеттік мектеп. Оны 1886 жылы Эдинбург қалалық білім беру кеңесінің сәулетшісі Роберт Уилсон жобалаған. Мектептің ішінде 3-тен 5 жасқа дейінгі балаларға арналған балабақша да бар. Мектеп Канонгейт қауымының орталық орнында болғандықтан, оның оқушылары Шотландия Парламенті мен Эдинбург қаласындағы маңызды шараларға жиі қатысады. Ол Эдинбург орталық сайлау округі үшін дауыс беру пункты ретінде қолданылады. Канонгейтте сондай-ақ Эдинбург университетінің білім беру факультеті (бұрынғы Moray House Педагогикалық колледжі) орналасқан. Ол Сент-Джон көшесінің маңындағы бірнеше ғимараттардан тұрады, олардың кейбіреулері тарихи, ал кейбіреулері арнайы салынған. Канонгейт аумағында тарихи тұрғыдан алғанда, Pleasance студенттік одағының ғимараты және Спорт және дене шынықтыру орталығы сияқты бірқатар басқа университет ғимараттары да орналасқан.

Тарихи айқыш

Корольдік мильдің Канонгейт бөлігінде үш айқыш болған. Ежелгі Меркат Кресті (Нарық айқышы) немесе Бург Кресті 1647 жылғы Гордон Ротимейдің жоспарында жолдың ортасында, толбоутқа (қалалық қазынашылық) қарама-қарсы тұрған. Гордон оны Эдинбург Меркат Кресіне ұқсас етіп көрсетеді, тірегі мен кресі тас галереяға орнатылған. Қазір көп өзгертілген айқыш Канонгейт шіркеуінің оңтүстік-шығыс бұрышында, Канонгейт шіркеуінің кіреберісінің оң жағында тұр. Әйет Жоханн Кресі бұрын Канонгейттің батысқа қарай жоғары жағында тұрған. Бұл орын қазір жолдың бетіне түсті сеттерден жасалған Мальта кресімен белгіленген, ол Әйет Жоханн көшесінің жоғарғы жағында орналасқан. Ол орта ғасырларда Әйет Жоханн орденіне тиесілі деп есептелген жерде тұрғандықтан, Әйет Жоханн Кресі деп аталған, және ол Эдинбург Корольдігінің сол бөлігінің ежелгі шекарасын белгілеген, ол Недербоу қақпасы мен қала қабырғасының сыртында жатқан. Бір кезде "Аббаттық" немесе "Оңтүстік" айқыш деп аталған Гирт айқышы тұрған орын қазір сеттердің сәулелі шеңберімен белгіленген. Ол "Шотландиядағы ең үлкен және соңғы жоғалған" Холируд қоршауының батыс шекарасын белгілеген. Ол 1573 жылғы Эдинбург қоршауының картасында, Холиншедтің жылнамаларында 1577 жылы жарияланған, сатылар бойында көтерілген әшекейлі тіреу ретінде көрсетілген және 1767 жылдан кейін ғана бұзылған. Оның көлеңкесінде жарияланымдар оқылған және өлім жазалары орындалған. 1600 жылы жас және әдемі Жан Кинкейдтің (Уорристон ханымы) қатыгез күйеуін өлтіруге қатысқандығы үшін Қыз басы кесілгені айқын жазалау оқиғасы болды.

Елтаңба

Канонгейт гербінде ақ елік басы және алтын айқыш бейнеленген. Бұл ежелгі аңыз Дәуіт I патшаның қасиетті айқыш кенеттен пайда болуы арқасында елік шабуынан құтылғанын еске түсіреді. Герб, 1856 жылы Канонгейт қаласы таратылғаннан бері техникалық тұрғыдан қолданыстан шыққан болса да, ауданның ішінде және айналасында, соның ішінде Эдинбургтің сауда орталығында (mercat cross) әлі де көрініп тұрады. Онда Ұлыбритания, Шотландия, Англия және Ирландияның корольдық гербтарымен, Эдинбург және Лит қалаларының гербтарымен, сондай-ақ Университеттің гербымен бірге бейнеленген. Гербтың ұраны – Sic itur ad astra, яғни "Осылай жұлдыздарға жетесің", – Вергилийдің "Энеида" поэмасынан алынған цитата.