Кіріспе

Meliphagidae туысына жататын құс түрі.

Сары бетті бал жегіш (Caligavis chrysops) – Meliphagidae туысына жататын, шағын және орташа мөлшерлі құс. Оның жалпы және ғылыми атаулары басының екі жағындағы ерекше сары жолақтарынан шыққан. Оның дауысы күшті әрі анық, көбінесе таң атпастан 20-30 минут бұрын естіледі. Бұл құс Австралияның шығысы мен оңтүстік-шығысында, жағалау құмдығынан бастап биік таулы аймақтарға дейінгі ашық склерофилл ормандары мен сағалар мен өзендер бойындағы орманды жерлерде кең таралған. Басқа бал жегіштерге қарағанда салыстырмалы түрде қысқа мүсізі бар, ол шыбықтар, құрттар мен қоңыздар, сондай-ақ Банксия және Гревиллия сияқты өсімдіктердің гүлдерінен алынған нектар мен тозаң, және жұмсақ жемістермен қоректенуге бейімделген деп саналады. Ол құрт-құмырсқаларды ұшып келе жатқанда аулайды, сондай-ақ ағаштар мен бұталардың жапырақтарынан теріп алады. Кейбір сары бетті бал жегіштер қымылдамай тұрады, бірақ жүздеген мыңдары наурыз бен мамыр айлары аралығында солтүстікке көшіп, қыстың суығын Оңтүстік Квинслендте өткізеді, ал шілде мен тамызда Оңтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Викторияда көбейеді. Олар бір жұп болып ұя салады және әдетте екі-үш жұмыртқа туады. Ұялаудың сәтті болу деңгейі төмен болуы мүмкін, сондықтан жұптар көбейтілген кезде бірнеше рет ұялайды. Бал жегіштердің таңдаған орманды мекендеу ортасы жерді өңдеу, мал жаю және арамшөптердің таралуынан зардап шегеді. Көп тараған және кеңінен таралғандықтан, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) сары бетті бал жегішті қорғауға қатысты ең аз алаңдаушылық тудыратын түр деп санайды. Кейбір аймақтарда жеміс бақтарында зиянкес болып есептеледі.

Таксономия

Сары бетті бал жегішті алғаш рет 1801 жылы орнитолог Джон Лэтам өзінің "Supplementum Indicis Ornithologici, sive Systematis Ornithologiae" атты еңбегінде *Sylvia* туысына жатқызған. Француз орнитологы Луи Пьер Вьейо оны 1817 жылы *Melithreptus gilvicapillus* деп сипаттады, ал ағылшын зоологы Джордж Роберт Грей 1869 жылы *Ptilotis trivirgata* деп сипаттады. *Chrysops* атауы ежелгі грек тіліндегі *chrysos* – "алтын" және *prosopo* – "бет" деген сөздерден алынған, сары қанаттарына байланысты қойылған. Сары бетті бал жегіш 2011 жылға дейін *Meliphaga*, содан кейін *Lichenostomus* туысына жатқызылды. Бұрын *Caligavis* кіші тобына бес түр жатқызылған, бірақ митохондриялық ДНК-ны пайдалана отырып жүргізілген зерттеулер сары бетті бал жегіштің қара мойынды бал жегіш (*C. subfrenatus*) және Жаңа Гвинеяның қара мойынды бал жегішіне (*C. obscurus*) ең жақын екенін анықтады; сондықтан олар *Caligavis* туысына біріктірілді. Туыс атауы латын тілінен алынған *caligo* – "тұман, қараңғылық" және *avis* – "құс" деген сөздерден құралған. *B. frenatus* және Эунгелла бал жегіші (*B. hindwoodi*) жеткілікті түрде ерекшеленгендіктен, оларды *Bolemoreus* деп жеке туысқа жатқызуға болады. 2017 жылы митохондриялық және ядролық ДНК-ны қолдана отырып жүргізілген генетикалық зерттеуде сары бетті бал жегіштің ата-тегі басқа екі *Caligavis* түрінің ортақ ата-тегінен шамамен жеті миллион жыл бұрын бөлініп кеткені анықталды. Сары бетті бал жегіштің үш түршесі бар, олардың екеуін 1912 жылы Грегори Мэтьюс сипаттаған. Аталық түрше мен Оңтүстік Австралиядағы Маунт-Лофтли жотасында кездесетін *C. c. samueli*, сондай-ақ Квинслендтегі Кларк жотасы мен Атертон таулы аймағындағы *C. c. barroni* арасында өте аз айырмашылықтар бар. Соңғы түрше "жақсы ерекшеленбеген" және "танылуға лайық емес" деп сипатталған. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының бас хирургы Джон Уайт 1788 жылдың мамыр айында бір данасын ұстап алып, 1790 жылы жарияланған "Жаңа Оңтүстік Уэльске саяхат журналында" оны сары бетті ұшқыр деп атады. Лэтам оны қара жақты құс деп атады, ол оның ресми атауы болды. Оны сондай-ақ желбіреген аралықтағы бал жегіш немесе оның дауысына байланысты *quitchup* деп те атайды.

Сыртқы келбеті

Сары бетті бал жегіш – орташа кіші, сұрғылт қоңыр түсті құс, оның атауы басының екі жағындағы ерекше сары жолақтарынан шыққан. Сары қауырсындар қақпақтың үстінде тар жолақ құрады, ол көздің астында кеңейіп, қисайып, құлақ қауырсындарындағы кішкентай ақ дақпен аяқталады. Сары жолақтың үстінде көздің артында сарыдан ақшыл түске дейінгі кішкентай жапырақшамен үзіліске ұшырайтын қара көз жолағы бар, ал төменінен сары жолақтың бойымен созылатын тағы бір айқын қара жолақ өтеді. Жұмсақ жері, кеудесі және мойны ақшыл сұр қоңыр, аздап қара сұр сызықтармен, ал іштері ашық сұр. Денесінің жоғарғы бөлігі қара-сұр қоңырдан зәйтүн қоңырға дейін. Қанат қауырсындарының зәйтүн жасыл шеттері бірігіп, бүктелген қанатта зәйтүн түсті бөлікті құрайды. Мұқарасы қара және сәл төмен қарай иілген, ал қақпағы қаймақ түсті. Аяқтары мен табандары сұр-қоңыр. Ересек құстардың ирисі күлгін көк, ал жас құстардың қоңыр. Жас құстар ересектерге өте ұқсас, бірақ кеудесінде сызықтары аздап, мұқарасының ұшы қызғылт қоңыр, ал қақпағы сарырақ; аталық және аналық құстар да ұқсас, аталықтары сәл ірілеу (орташа есепте, ауыррақ); ал табиғатта түршелер арасында көзге көрінетін айырмашылықтар жоқ. Сары бетті бал жегіштің орташа ұзындығы, қанаттарының ені және салмағы, орташа салмағы ).

Әндіктер

Таңертең естілетін алғашқы құстардың бірі – сары жүзді балқұс, толы, күшті және өте әртүрлі дауыстар шығарады. Еркегі таң атқанға 20-30 минут бұрын, ұясында бір сағатқа дейін ән салады. Әні – қуанышты ноталардың үздіксіз тізбегі, «шыбық, шыбық» деп естіледі, содан оның «quitchup» деген жалпы аты шыққан. Қөрші құстардың әнге жауап беруі (бірінші құстың әнін қайталауы) жиі кездеседі. Аумақтық шақыру, қарсыластар төбелескенде де қолданады, ол жоғары тонмен ұзақ созылған дауыс. Ескерту дауысы – қатты, дірілдеген сыбызғы. Күнделікті дауыстар, байланыс дауыстары деп есептеледі, олар әртүрліше сипатталатын екі ноталы дауыстар, мысалы, «кр-рук, кр-рук» немесе «пут-пут, пут-пут».

Тіршілік ету ортасы

Қызылбет бал жегіш өзінің таралған аймағында жағалау құмдығынан бастап биік таулы аймақтарға дейінгі ашық склерофилл ормандарының әртүрлі орталарында, сондай-ақ көбінесе су жағалауындағы орманды жерлерде кездеседі. Ол көбінесе дақты эвкалипт (Corymbia maculata), темір және жіпше жапырақты эвкалипттер, мысалы, тар жапырақты темір эвкалипт (Eucalyptus crebra) және күміс жапырақты темір эвкалипт (E. melanophloia) басымдығымен сипатталатын ашық ормандарда мекендейді, олардың астында жеңіл, бұталы өсімдіктер өседі. Сонымен қатар, ол құрғақ, ашық ормандарда және Ангофора, Акация, Банксия, Казуарина немесе Каллитрис басымдығымен сипатталатын орман алқаптарында, немесе биік, ашық альпілік эвкалипт ормандары (Eucalyptus delegatensis) мен қарлы эвкалипт (E. pauciflora) немесе ақ эвкалипт (E. albens) басымдығымен сипатталатын орман алқаптарында да кездеседі. Банксия гүлдеген кезде жағалаудағы бұталы жерлерде және гүлдеген мангрларда да оны кездестіруге болады. Ол шұңқыр шөптері (мысалы, шотланд қызылқызылы – Cytisus scoparius) мен қара жидектердің таралуымен зақымдалған жерлерде, сондай-ақ жеміс бақтары, саябақтар және бақтар сияқты дамыған аймақтарда, онда ол өсірілген жемістер мен гүлдермен қоректенеді, таралған. Ол өрт немесе орман кесуден кейін жаңарып өсетін ормандарда кездеседі, бірақ ересек ормандарда көбірек таралған. Егер ол орманды жерлерде кездессе, онда ол әдетте орманға жақын немесе склерофилл өсімдіктерінің астындағы орманды жерлерде болады.

Ауқым

Сары бетті балқұрт кең доға тәрізді, негізінен, алыс Солтүстік Квинслендтегі Куктаун маңындағы жағалау бойымен, және Charters Towers-тен оңтүстікке Албериге және жағалауға дейін, содан кейін батысқа қарай Флерие түбегіне және Оңтүстік Австралиядағы Маунт-Лофти тауларына дейін қоныстанады. Халық тығыздығы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Армидейл маңында гектарына 0,01 құстан Викториядағы Тарнагуллада гектарына 7,8 құсқа дейін тіркелген. Маусым мен шілде айларында қысқы кезеңде, олардың саны Викторияда төмендеп, Квинслендте артады, олардың солтүстікке қарайғы көші-қонына байланысты.

Көші-қон

Сары бетті балқұрттың таралған аймақтарында тұрақты популяциялары бар, бірақ көбінесе ол маусымдық, ендік бағытта күндізгі көші-қоншы болып табылады. Күзде (наурыз-мамыр) ол сол жылдың көктемінде (тамыз-қазан) қайта оралу үшін шығыс Австралияның таулы және жағалау бойындағы аймақтары арқылы Квинслендтің оңтүстігіне қарай көшіп барады. Құстар көбінесе 10-нан 100-ға дейін құстардан тұратын топтарда қозғалады, бірақ кейде 1000 немесе одан да көп құстардан тұратын ірі топтарда да кездеседі. Бұл топтарға басқа түрлер де қосылуы мүмкін, мысалы, ақ мойынды балқұрт, қоңыр балқұрт, шулы монахқұс және күміс көз. Олар бір-бірінен кейін келе жатып, сағатына бірнеше мың құсқа дейін жылдамдықпен ұшады. 1965 жылдың мамыр айында бір күні ішінде Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Гастингс-Пойнт арқылы 100 000-нан астам құс тіркелді. Бұл түр геомагниттік өрістерді сезуге қабілетті және көші-қон кезінде оларды бағыттал үшін пайдаланады. Магниттік өрістің тік компоненті кері бұрылған тәжірибелер сары бетті балқұрттың магниттік компасы өріс сызықтарының бұрылысына негізделгенін, полярлыққа емес екенін көрсетті, яғни олар солтүстік және оңтүстік емес, экватор мен Оңтүстік полюстің бағытын ажырата алады. Олардың ұшуы бір жалпы бағытта болады, бірақ тік сызық емес, себебі топтар өсімдік жамылған жерлерде қалады, тау аралық кеңістіктерден өтеді және қалаларды айналып өтеді. Австралиядағы көптеген құстардың, оның ішінде балқұрттардың көші-қоны көбінесе сыртқы ортаның факторларына, мысалы, тамаққа қолжетімділікке немесе судың толуына жауап ретінде жүзеге асады деп сипатталады. Сары бетті балқұртта Солтүстік жарты шардың көшіп-қоншыларына тән көптеген ерекшеліктер бар екені анықталды. Оларға жылдық көші-қондық белсенділіктің циклы, магниттік, күн және поляризацияланған жарық сигналдарына негізделген маусымдық бағыт, сондай-ақ магниттік бұрылыс компасына негізделген көші-қон бағдарламасы жатады.

Мінез-құлық

Сары бетті бал жегіш көшіп жүрмеген кезде әдетте жеке, жұптап немесе шағын отбасылық топтарда кездеседі. Олар азық іздеу кезінде жеке, жұптап немесе онға дейінгі шағын топтарда, ал көшіп жүргенде ірі топтарда болады. Кейде олар көбінесе жәндіктермен қоректенетін құстардан құралған, түрлі құстардан жиналған үлкен топта тамақтанады.

Тамақтандыру

Салыстырмалы түрде қысқа мүңкілі бар сары бетті бал жегіш, аралас тамақтануға бейімделген деп саналады. Оның рационы нектар, тозаң, жеміс, тұқым, баллы шырын және жәндіктерден тұрады. Бұл ағаш өсімдігі, негізінен ағаштардың, бұталардың және мирт сияқты өсімдіктердің жапырақтары мен гүлдері арасында азықтанады, сирек бұтақтар мен ағаш діңгектерінде, ал жерде өте сирек кездеседі. Сары бетті бал жегіштер шамамен 40% уақытын нектармен, ал 60% уақытын жәндіктермен қоректенеді. Сары бетті бал жегіш жәндіктерді жинап, ұшып түсіп аулайды, ұшып бара жатқанда ұстайды немесе ағаш қабығының жарықтарында іздейді. Олар негізінен диптералар (шыбықтар, масалар, құрттар, масалар және қызыл масалар), қоңыздар және кенелермен қоректенеді. Құстардың мүңкілдері мен маңдайларынан алынған тозаңды зерттеу көрсетті, 70% күміс банксиядан (Banksia marginata), 61% көк жапырақты банксиядан (Banksia ericifolia), ал 22% аймақтағы басқа өсімдіктерден, соның ішінде бақа жапырақты банксиядан (Banksia oblongifolia), тау шайтанынан (Lambertia formosa) және жасыл жәндік гүлінен (Grevillea mucronulata) алынған. Сәуір және мамыр айларында, күзгі көші-қонға дейін сары бетті бал жегіш нектар тұтынуын арттырады, бұл оның дене салмағын ұлғайтады. Күздің соңындағы орташа дене салмағы қаңтар мен сәуір аралығында тіркелген орташа көрсеткіштен 13% жоғары, және сары бетті бал жегіш көші-қонды дені сау май қорымен бастайды.

Өсіру

Сары бетті бал жегіш, шілдеден наурызға дейін созылатын көбею маусымында моногамды жұптарда көбейеді, көшіп жүретін құстар тұрақтап қалған құстарға қарағанда кейінірек ұялайды. Ұялары өте нәзік, жұмыртқалары тор сияқты қабырғалар арқылы көрінеді және кейде бұзылып қалады. Олардың жұмыртқалары мен балапандары түбінен құлап, толық ыдырап кететін жағдайлар болған. Аналық жеке өзі инкубация жасайды. Сары бетті бал жегіштердің балапандарына жасалған әкелік талдау 18 балапанның 10-ы ұялаған жұптың еркегінен туғанын көрсетті, ал қалған 44% жағдайында басқа еркектердің әкелігіне нақты дәлелдер бар. Бұл, әдеттегі үлгіге қайшы келеді, онда генетикалық моногамия мықты әлеуметтік байланыстардың, балапандарды күтудегі әкелік үлестің және жыныстық мономорфизмнің сипаттамаларымен байланысты болады; мысалы, сары бал жегіште көрінетін сипаттамалар.

Қорғау мәртебесі

Сары бетті бал жегішінде тіршілік етуі мен көбею қабілетіне әсер ететін бірнеше сыртқы паразиттер табылды: мителер – Ptilonyssus meliphagae және P. thymanzae, сондай-ақ Ixodes туысына жататын қызыл кенелер. Жалпы, бал жегіштерге көші-қон жолдарында ересек ағаштардың кең дәліздері және ұя салу үшін гүлдейтін орманды алқаптар қажет, сондықтан олар жерді өңдеу, мал жаю және бұталардың таралуына осал. Олардың таңдайтын орманды мекендері құрып бара жатқан экологиялық қауымдастық деп есептеледі. Көп тараған және кеңінен таралған болғандықтан, сары бетті бал жегішті IUCN қорғауға қатысты ең аз алаңдау тудыратын түр деп санайды. Кейбір аймақтарда бұл түр бау-бақшалар мен қалалық бақтарға еніп, жемістерге зиян келтіретіндіктен зиянкес деп есептеледі.