Кіріспе
"Оқушы шебер" – ағылшын-американдық автор Пирс Энтони жазған фантастика және ғылыми-фантастика романдарының гепталогиясы. Оқиға Фаза және Протон әлемдерінде өтеді, екі әлем екі түрлі өлшемді жазықтықта бір ғарышты бөліседі. Фаза – сиқырға толы құнарлы планета, ал Протон – ғылымға негіделген, шөлді кен өндіру планетасы. Серия басталғанда, Фаза мен Протонда туған әрбір адамның екінші әлемде өмір сүретін өзінің баламасы бар. Бірақ егер бір әлемде адамның көшірмесі болмаса (мысалы, Протон азаматы басқа планетадан көшіп келсе немесе қарсы жақтағы аналогы қайтыс болса), онда ол әр жақты қоршап тұрған энергиялық "перде" арқылы екінші әлемге өте алады. Серияның алғашқы үш кітабы Протонның қара жұмысшысы Стильдің Фазаға кіріп, ондағы маңызды саяси күшке айналуын баяндайды. Келесі үш кітап Махтың (Азамат Блюдің ұлы), Бэйннің (Стильдің ұлы) және Бэйннің серіктерінің басынан өткен оқиғаларға арналған. Соңында, 7-том, "Фаза Күмәні", Бэйн мен Махтың тоғыз жасар балалары Флах пен Непе және басқалар туралы айтады.
Протон
Бұл серияда Протон – адамдар мекендейтін әлемдер галактикасындағы бір ғана планета. Планета атмосферасының көп бөлігі құнды энергия көзі – протониттің қазылып алынуы салдарынан жойылған, ал Протон тұрғындары жасанды тіршілік ету жүйесімен жабдықталған күмбез қалаларда өмір сүреді. Өте дамыған ғылымына қарамастан, Протонның әлеуметтік-экономикалық құрылымы орта ғасырлық дәуірге едәуір ұқсас. Планетаны өте бай Азаматтар басқарады, бірақ тұрғындарының көп бөлігі – крепостнойлар. Азамат бұйырған кезде крепостнойлар Азаматтың жұмысына орналасып, басқа бұйрық берілмесе, әрдайым жалаңаш болуға міндетті. Азамат өзінің крепостнойларына толық билікке ие және оларға қалағанын жасауға бұйрық бере алады. Олардың арасындағы ең әлсіздерінің байлығы орта ғасырлық патшалардың байлығымен тең болуы мүмкін. Дегенмен, крепостнойлар құл емес; Протонның крепостнойларының барлығы крепостнойлықты өздерінің таңдаған кәсібі ретінде қабылдаған (немесе солардың ұрпақтары). Жиырма жылдық еңбектен кейін крепостной бір грамм протонитті және зейнеткерлікке шығу құқығын алады. Протон үшін бұл аз сома болғанымен, бұрынғы крепостнойға галактиканың басқа бөлігінде жайлы өмір сүруге жеткілікті қаражат береді. Көптеген крепостнойлар жиырма жылдық мерзімі аяқталғаннан кейін де Протонда қалуды қалайды, бірақ мұндайға көбінесе рұқсат берілмейді. Бұл ережеден туындайтын ерекшелік – турнирде жетістікке жетіп, жоғары нәтиже көрсету (төменде қараңыз). Азаматтар мен крепостнойлардан басқа, Протонда дамыған роботтар да бар, олардың кейбіреулері өздігінен саналы және еркін ерікке ие. Серия басталғанда, кейбір роботтардың өз еркі бар екені көпке белгісіз. Адамзат басқа ғарыштық түрлермен де байланыс орнатқан, олардың кейбіреулері де Протонда қоныс тепкен.
Ойын
Протон тұрғындарының басты ойын-сауығы – Ойын. Екі адам бір раунд ойнағысы келгенде, олар Ойын консоліне жүгінеді. Онда ойыншылар төрт санаттың біреуін таңдайды: 1. ДЕНЕ, 2. АҚЫЛ, 3. КӘСІПТІК, немесе 4. ӨНЕР. Екінші ойыншы А-дан таңдайды: А. ҚОЛСЫЗ, Б. ҚҰРАЛ, С. МАШИНА, немесе Д. ЖАНУАР. (Бұл контексте қолсыз – міндетті түрде киімсіздік емес, сыртқы құралдарсыздықты білдіреді.) Тор толыққаннан кейін ойыншылар, белгілі бір ойынды таңдағанға дейін қосалқы торларда жалғастырады. Мысалы, кітаптарда Стиль интерпретациялық биде Қолсыз/Өнер раунды ойнайды, ал кейіннен сол санат бойынша импровизациялық өлең жасайды. Кәсіптік/Құрал – басқалармен қатар, тақта және карта ойындарын қамтиды. Көптеген спорт түрлері Дене санатына жатады, бірақ Тиддливинкс та сондай. Қолжетімді жарыстардың кең ауқымына байланысты, кез келген раунд мыңдаған түрдің кез келгенін қабылдауы мүмкін. Ойын үшін санаттарды таңдағанда және содан кейін негізгі санат таңдалғаннан кейін нақты жарыстарды таңдағанда, зиялы ойыншы қарсыласының әлсіз жақтарын және өзінің күшті жақтарын пайдалануға тырысып, қарсыласы туралы білімін қолданады. Әрине, оның мұндай мүмкіндігі шектеулі, өйткені тордың жартысы қарсыластың қолында. Жыл сайын ең жоғары дәрежедегі ойыншылар Турнирге қатысады. Турнирдің жеңімпазы бірден Азамат болып жарияланады және Азаматтық алған сәтте шамамен бір килограмға тең жылдық Протонит өндірісінің шағын пайызы беріледі. (Әрине, жеңімпаз бұрыннан Азамат емес деп есептесек.) Турнирдің соңғы раундтарына дейін жеткен басқа қатысушыларға Протон жерінде құл ретінде қосымша жылдарға қалуға рұхсат беріледі. Азаматтар Ойынға қатысумен қатар, кез келген түрінде бір-бірімен үлкен сомаларды тікелей тікелей ойнайды. Алайда, егер Азамат Протонит кенінен түскен табысымен қарыздарын төлей алмай, көптеген тікелей тікелей ойнап ұтылып қалса, ол қайтадан қаржылық жағдайы жақсарғанға дейін тікелей тікелей ойнаудан тыйылады.
Фазалық
Протоннан өзгеше, Фаза – жасыл және гүлденген әлем. Адамдардан бөлек, онда фантастика жанрына тән көптеген түрлер де қоныстанған: біржаңғақтар, қасқыр адамдар, вампирлер, тролльдер және жануар басты адамдар – мысалы, Минотавр немесе Анубис. Фазадағы өмірде классикалық фантастикалық әдебиеттердегідей, сиқыр күнделікті құбылыс. Ол Фазит арқылы қозғалады, ол перденің арғы жағындағы Протонитпен бірдей зат. Протон сиқыры жұмыс істемейтіндей, Фазада да жоғары технология жұмыс істемейді. Мысалы, Протонның өз еркімен қимылдайтын роботы Фазаға өткенде, ол үйіне қайтарылғанша инерт болып қалды. Кейін сол робот сиқырмен големге айналдырылды, бұл оған екі әлемде де жұмыс істеуге мүмкіндік берді – Протонның электр қуатын, ал Фазаның сиқырлы күшін пайдаланып. Фазадағы көптеген адамдар аздаған сиқырды қолдана алады, бірақ олар кәсіби сиқыршылар емес. Ерекшелік – Адепттер, өте күшті сиқыршылар, әрқайсысының сиқырды қолданудың өзіндік әдісі бар. Фазадағы Адепттердің көпшілігі түстердің аттарымен аталады: мысалы, Қоңыр Адепт големдер жасайды және оларды жандыртады, ал Ақ Адепт жерге белгілер салу арқылы сиқыр жасайды. Адепттер өздерінің сиқыры арқылы кез келген нәрсеге қол жеткізе алады, сонымен қатар олар біржаңғақтар мен жануар бастылар сияқты қарсылық көрсететін жаратылыстарға сиқырмен әсер етуге жеткілікті күшті. Әдетте, Адепттер басқа Адептке сиқыр арқылы ұзақ уақыт зиян келтіре алмайды немесе оған әсер ете алмайды, бірақ олардың тобы бірігіп жұмыс істесе, жалғыз Адептті жеңе алады. Адепт қолданатын әрбір сиқырды ол бір рет қана қолдана алады, бірақ одан сансыз көп түрленулер жасауға болады. Адамдар басқа түрлерден өзгеше, өйткені олар өздігінен сиқыр жасауға қабілетті емес және фазит қажет. "Шәкiрт шебер" сериясындағы біржаңғақтар дәстүрлі сипаттамадан сәл өзгеше. Біріншіден, Фазадағы біржаңғақтар адамдардай ақылды. Сонымен қатар, олар жылқылар сияқты қара және сұр түске боялмаған, керісінше, әлдеқайда жарқын түстерде. Мысалы, бір біржаңғақ кейіпкері Клип – қызыл "гогеттері", яғни тобықтары бар көгілдір бие. Түстерден басқа, гогет киген біржаңғақтар оларды шешіп тастай алады. Егер адамдар оларды кисе, гогеттер адамды гогеттің түсіне сәйкес біржаңғаққа ұқсатады. Сонымен қатар, Фазадағы біржаңғақтар пішін өзгертеді; көпшілігі басқа екі пішінге үйрене алады. Егер біржаңғақ бүркітке айналуды үйренсе, ол сол пішінде ұша алады, ал адам болса, сөйлей алады. Соңында, сериядағы біржаңғақтардың мүйіздері ішкі қуыс, оларды музыкалық аспап ретінде пайдаланады. Кітаптарда сипатталған әрбір біржаңғақ кейіпкерінің өзіндік аспабы бар. Мысалы, Клиптің мүйізінен саксофонға ұқсайтын дыбыс шығады, ал оның қарындасы Нейсаның мүйізінен гармоника дыбысы шығады. Фазаның тағы бір маңызды ерекшелігі – Оракул. Нақты Оракул серияда кейінірек түсіндірілетін себептермен көзден жасырылған болса да, ол сөйлейтін түтік арқылы қол жетімді. Оракул кез келген сұраққа бір ғана жауап береді. Дельфидегі Оракул сияқты, Фаза Оракулының да сөздері құпия және өзін-өзі орындалатын болжамдарға толы. Оракул – бұл батыс полюс арқылы қуаты өтетін компьютер, сондықтан ол Фазада қуатты болады.
"Бейнебесті бөле" (1980)
Ойын чемпионы, крепостной Стайл Протонда белгісіз жаудың шабуылына ұшырайды, бірақ оның құпия қиял әлеміне (Фаза) қашып кетуге болатынын біледі. Фазеде ол бір мүйізді Нейсамен танысып, Көк Адеп ретіндегі сиқырлы мұрасын біледі. Протонға қайтып келгенде ол өзінің жауын анықтауға тырысады, сонымен қатар робот сүйіктісі Шиенмен қарым-қатынасын нығайтады.
Көк адап (1981)
Стайл Phaze-де көк адамы ретінде зор күшке ие болды, оның әндері мен өлеңдері үлкен қуатқа ие. Бірақ, Протонда оны депортациялау қаупі туындайды және ол азаматтық алу ниетімен турнирге қатысады. Оның қарсыласы – Қызыл Адепті жасауға мүмкіндік беретін амулет екені белгілі болады, ол Протонда Турниде крепостной болып тіршілік етеді. Стайл оны Phaze-дегі шайқаста және Протондағы Турниде жеңіске жетеді, осының нәтижесінде ол екі әлемнен де қуылды.
Жақындастыру (1982)
Көп жылдар бойы жоғары энергиялы минерал "Протонит" кенін қазу Протон мен оның бауырлас әлемі Фазе арасындағы тепе-теңдікті бұзды. Бұл тепе-теңдікті қайта орнату үшін Азамат/Адепт Стайл кадрларды үйлестіріп, "Фазеитті" Фазеден Протонға жеткізуі керек, әйтпесе екі әлем де құрылысқа келеді. Бірақ, ол қарсы Азаматтар мен қарсы Адепттердің қарсылығына тап болады, себебі егер ол табысқа жетсе, олардың үлкен билігінен айырылуы мүмкін.
Фазадан тыс (1987)
"Фазеден тыс" - Мах пен Бэйннің ерте кездегі батырлықтары туралы. Мах – Протоннан шыққан Көк Шебердің/Шиннің робот баласы, ал Бэйн – Фазеден шыққан Стиль/Леди Блюдің ұлы. Екеуі өздері кадрларды ауыстыра алатынын жасайды, бірақ кері қайту қиындық тудырады. Екеуі де басқа кадрдан адамдарға ғашық болады: Мах – бір мүйізді Нейсаның қызы Флетаға, ал Бэйн – пішінсіз шетелдік Агапеге.
Робот-адепті (1988)
Мах пен Бэйн жеке құрметтері үшін дауласады. Мах, Флетамен болған "тыйым салынған қарым-қатынасы" Фейзден тыс жерде мойындалмағандықтан, Жағымсыз Адептермен / Қарсы Азаматтармен одақтасады. Мах робот адепті болу үшін сиқыр кітабынан сиқыр үйренеді. Соңында, Мах пен Бэйн кадрлар бойынша жарысқа түседі, және Мах жеңіске жетеді, осылайша Мах пен Бэйннің екеуін де Жағымсыз Адептер / Қарсы Азаматтар жағына қосады.
Біріккен мүйіз нүктесі (1989)
Бұл кітап Мах/Флета (Флах) және Бане/Агапе (Непе) балаларының басынан өткен оқиғаларды суреттейді. Олардың әрқайсысы ата-аналарынан мұра болған қабілеттерге ие.
Фазалық күмән (1990)
Құрт көзді монстрлар (БЭМ) Фазаны жаулап алуға тырысады. Адам денесіндегі шетелдік санасы бар Лизандер Фаза/Протон қарсылығына ену үшін жіберіледі, бірақ ол бір болжамның планетаны қорғаудағы басты тұлғаға айналдыратынын біледі, алайда оның адалдығы БЭМ-ге қарай бұрылады. Фаза патшалығы Пирс Антонийдің жиырма жетінші Xanth кітабында, «Куб жолы» деген атпен қысқаша сипатталған.