Кіріспе
Лесото экономикасы ауыл шаруашылығына, мал шаруашылығына, өндіріске, кен өндірісіне негізделген және жұмысшылардың ақша жөберулеріне, Оңтүстік Африка Кедендік Одағынан (SACU) түсетін түсімдерге зор тәуелді. Лесото географиялық жағынан Оңтүстік Африкамен қоршалған және экономикалық жағынан да онымен тығыз байланысты. Халықтың көп бөлігі шаруашылықпен айналысады. Ресми сектордағы жұмыс осы негізде киім-кешек саласындағы әйелдерден тұрады, ал еркек мигрант жұмысшылары көбінесе Оңтүстік Африкада 3-9 айға дейін шахтер болып жұмыс істейді немесе Лесото Үкіметінде (GOL) қызмет етеді. Ел халқының жартысы бейресми егін шаруашылығында немесе мал өсіруде жұмыс істейді. Лесото Оңтүстік Африка Кедендік Одағының (SACU) мүшесі болып табылады, онда мүше елдер арасындағы тауарлар саудасына тарифтер алынбайды, сонымен қатар Ботсвана, Намибия, Оңтүстік Африка және Эсватини де осы одақтың құрамына кіреді. Лесото, Эсватини, Намибия және Оңтүстік Африка Ранд валюталық аймағы деп аталатын ортақ валюта және валюталық бақылау аймағын құрайды, ол Оңтүстік Африка ранын ортақ валюта ретінде пайдаланады. 1980 жылы Лесото өз валютасын – лотиді (көпше түрі: малоти) енгізді. Жүз лисенте бір лотиге тең. Лоти рандпен бірдей шамада.
The economy of Lesotho is based on agriculture, livestock, manufacturing, mining, and depends heavily on inflows of workers’ remittances and receipts from the Southern African Customs Union (SACU). Lesotho is geographically surrounded by South Africa and is economically integrated with it as well. The majority of households subsist on farming. The formal sector employment consist of mainly female workers in the apparel sector, while male migrant laborers work primarily either as miners in South Africa for 3 to 9 months or in the employment of the Government of Lesotho (GOL). Half of the country's population work in informal crop cultivation or animal husbandry. Lesotho, is a member of the Southern African Customs Union (SACU) in which tariffs have been eliminated on the trade of goods between other member countries, which also include Botswana, Namibia, South Africa, and Eswatini. Lesotho, Eswatini, Namibia, and South Africa also form a common currency and exchange control area known as the Rand Monetary Area that uses the South African rand as the common currency. In 1980, Lesotho introduced its own currency, the loti (plural: maloti). One hundred lisente equal one loti. The Loti is at par with the rand.
Экономикалық тарих
1998 жылдың қыркүйек айындағы саяси тұрақсыздыққа дейін Лесото экономикасы 1992 жылдан бері тұрақты өсімді көрсетіп келді. Алайда, наразылықтар Масеру және елдің тағы екі ірі қаласындағы коммерциялық инфрақұрылымның шамамен 80%-ын қиратты, бұл ел экономикасына ауыр соққы болды. Бұл ретте, ел Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) бірнеше құрылымдық бейімделу бағдарламаларын аяқтады және 1990 жылдар бойы инфляция айтарлықтай төмендеді. Дегенмен, Лесотоның сыртқы сауда дефициті өте жоғары, экспорт импорттың аз бөлігін ғана құрайды. Әлемдік экономикалық дағдарыс Лесото экономикасына тоқыма экспортын жоғалту және осы саладағы жұмыс орындарының қысқаруы арқылы қатты әсер етті, бұл негізінен АҚШ-тағы экономикалық өсімнің баяулауына байланысты болды, себебі АҚШ – маңызды экспорттық бағыт. Сонымен қатар, алмаз өндіру мен экспорттың азаюы, алмаз бағасының төмендеуі, Оңтүстік Африка экономикасындағы экономикалық төмендеуге байланысты ОАР одағынан (SACU) түсетін кірістердің азаюы, Оңтүстік Африка экономикасының әлсіреуі және тау-кен секторының қысқаруы салдарынан жұмыс орындарының азаюына байланысты жұмыскерлердің жіберулерінің төмендеуі де әсер етті. 2009 жылы ЖІӨ өсімі 0,9 пайызға дейін төмендеді. БҰҰ-ның Даму бағдарламасы (БҰДБ) классификациясы бойынша ел әлі де «Төменгі деңгейдегі адам дамуы» елдерінің қатарында (192 елдің ішінде 155-ші орын), туған кездегі өмір сүру ұзақтығы 42,3 жылды құрайды. Алайда, ересектердің сауаттылығы өте жоғары – 82%, ал 5 жасқа дейінгі жеткіліксіз салмақпен туған балалардың үлесі тек 20% ғана. Лесото түрлі көздерден, соның ішінде АҚШ, Әлемдік банк, Ұлыбритания, Еуропалық Одақ және Германиядан экономикалық көмек алды. Лесотода 6000 шақырымға жуық жабылмаған және кез келген ауа-райы жағдайында қолданылатын заманауи жолдар бар. Лесотоны Оңтүстік Африкамен байланыстыратын қысқа жүк тасымалына арналған темір жол желісі бар, ол толығымен Оңтүстік Африкаға тиесілі және оның басқаруында.
Киім
Лесото Африканың Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан елдерінен АҚШ-қа киім экспорты бойынша ең ірі жеткізуші ел болу үшін Африканың өсуі мен мүмкіндіктері заңының (AGOA) мүмкіндіктерін пайдаланды. Лесотодан тауар сатып алатын американдық брендтер мен сауда желілерінің арасында: Foot Locker, Gap, Gloria Vanderbilt, JCPenney, Levi Strauss, Saks, Sears, Timberland және Wal Mart бар. 2004 жылдың ортасында жұмыспен қамтылғандардың саны 50 000-нан асып, олардың басым бөлігі әйелдер болды, бұл өндіріс секторының қызметкерлері мемлекеттік қызметкерлерден көп болғанын көрсетеді. 2008 жылы 487 миллион долларлық тауар, негізінен АҚШ-қа экспортталды. 2004 жылдан бастап, 2011 жылдың ортасына қарай киім-кешек секторындағы күшті халықаралық бәсекелестікке байланысты, бұл саладағы жұмыспен қамту деңгейі шамамен 45 000 адамға дейін төмендеді. 2011 жылы Лесотодағы ресми сектордағы ең ірі жұмыс беруші осы сектор болды. Сектор ВИЧ/ЖҚС-қа қарсы күресу үшін «Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS» (ALAFA) атты ірі бағдарламаны іске қосты. Бұл – жұмысшыларға профилактикалық және емдік көмек көрсететін, бүкіл сала бойынша жүзеге асырылатын бағдарлама.
Үй шаруашылығы
Батыстағы жазықтар негізгі ауыл шаруашылығы аймағын құрайды. Халықтың шамамен 50 пайызы бейресми егін өндіру немесе мал шаруашылығымен айналысып табыс табады, ал ел табысының үштен екі бөлігі ауыл шаруашылығы секторынан түседі. Халықтың шамамен 70 пайызы ауылдық жерлерде тұрып, ауыл шаруашылығында жұмыс істейді.
Экономикада әйелдер
Лесото халқының 51% -ын әйелдер құрайды. Әйелдер ерлерге қарағанда орта білім алуға көбірек мүмкіндік алғанмен, ерлер әйелдерге қарағанда 1,5 есе көп табыс табады. 1950 жылдарға дейін бассото әйелдері ауыл шаруашылығының төмендеуіне байланысты жұмыс істеу үшін Оңтүстік Африкаға көшіп жүрген. Көшіп келгендердің көпшілігі үйленбеген және көптегендері Оңтүстік Африкада қалып қойды. Сонымен қатар, ерлі-зайыпты жұбы да жұмыс үшін Оңтүстік Африкаға бірге сапар шекті. 1923 жылы Оңтүстік Африкада "Туыс (қалалық аймақтар) туралы" заң қабылданды, бұл заң қара нәсілді еркектерден ақ нәсілді аймақтарда жұмыс істеген кезде әрқашан өзімен бірге паспорт алып жүруді талап етті. 1952 жылы заңға енгізілген түзетуге әйелдер де енгізілді. Бұл түзету әйелдердің еңбек көші-қонын азайтты, және 1970 жылдары Лесотода 39 жастан асқан әйелдердің тек 36,1% -ы Оңтүстік Африкада жұмыс істеген. Лесото әйелдері кендерде жұмыс істемеген. 1980 жылдары Лесото өңдеу өнеркәсібін дамытуға көмек алды. Бұл өнеркәсіпте жұмыс істейтін негізгі жұмысшылар жас әйелдер болды. 1990 жылы тоқыма өнеркәсібіндегі жұмыскерлердің 92% -ы әйелдерді құрады. Лесотодағы әйелдердің шамамен 86% -ы тоқыма өнеркәсібінде жұмыс істейді.
Табиғи ресурстар
Су мен алмастар Лесотоның жалғыз маңызды табиғи ресурстары болып табылады. Су 1986 жылы басталған, миллиардтаған долларлық 30 жылдық Лесотоның Жоғарғы Жерлері Сумен Камтамасыз ету Жобасы (ЛЖЖКЖ) арқылы игерілуде. ЛЖЖКЖ Оранж өзені жүйесінен суды жинап, сақтап, тасымалдау және Оңтүстік Африканың Эралық Мемлекеті мен Үлкен Йоханнесбург аймағына жіберу үшін жоспарланған, онда Оңтүстік Африканың ірі өнеркәсіп орталықтары, халқы және ауыл шаруашылығы шоғырланған. Жоба аяқталғаннан кейін Лесото электр энергиясын өндіруде дерлік толыққанды тәуелсіздікке ие болады және Оңтүстік Африкаға электр энергиясын сатудан табыс алады. Жобаны Әлемдік Банк, Африка Даму Банкі, Еуропалық Инвестициялық Банк және көптеген басқа екіжақты донорлар қаржыландырып жатыр. Алмастар Летсенг, Мотаэ, Ликхобунг және Као кендерінде өндіріледі. 2008 жылғы әлемдік экономикалық төмендеу салдарынан секторге нұқсан келді, бірақ 2010 және 2011 жылдары ол қалпына келді. Бұл Лесото экспортының маңызды бөлігін құрайды.