Кіріспе

Джибути экономикасы негізінен Қызыл теңіздегі стратегиялық орналасуына байланысты дамыған. Джибутидің көп бөлігі шөлейт, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп салаларында даму шектеулі. Елде қатал климат, көбінесе біліктілігі жетілмеген жұмыс күші және шектеулі табиғи ресурстар бар. Елдің ең маңызды экономикалық активі – Қызыл теңіз бен Аден шығанағын байланыстыратын стратегиялық орны. Сондықтан Джибути экономикасы қызмет көрсету секторымен басқарылады, ол аймақ үшін транзиттік порт ретінде, сондай-ақ халықаралық қайта тиеу және жанармай құю орталығы ретінде қызмет көрсетеді. 1991 жылдан 1994 жылға дейін Джибутиде азаматтық соғыс болды, ол экономикаға қатты нұқсан келтірді. Содан бері елде саяси тұрақтылық орнады. Соңғы жылдары Джибутиде макроэкономикалық тұрақтылық айтарлықтай жақсарды, 2003 жылдан бері жылдық жалпы ішкі өнім орташа есеппен 3 проценттен астам өсті. Бұл он жылдық теріс немесе төмен өсімнен кейін болды және мемлекеттік қаржыны жақсартуға бағытталған фискалдық реттеулерге, порттарды басқарудағы реформаларға және шетелдік инвестицияларға байланысты. Жақындағы шамалы және тұрақты өсімге қарамастан, Джибути көптеген экономикалық қиындықтарға тап болып отыр, әсіресе жұмыс орындарын құру және кедейлікті азайту мәселелері күрделі. Халықтың орташа жылдық өсуі 2,5 процентты құрайтындықтан, экономика жан басына шаққандағы ұлттық табыстың маңызды өсуіне ықпал ете алмайды. Жұмыссыздық деңгейі өте жоғары, кейбір бағалаулар бойынша ол 60 процентке жуық, және бұл кедейліктің кең таралуына елеулі үлес қосады. Соңғы жылдары елдің қытайлық инвестициялар мен қарыздарға тәуелділігі де сынға ілінді. Дүниежүзілік банктың 2020 жылғы есебіне сәйкес, Джибути бизнесті жүргізудің оңайлығы бойынша 190 экономиканың ішінде 112-орында тұр.

Экономикалық нәтижелер

1990 жылдары қарулы қақтығыстар мен экономикалық қиындықтарды бастан өткерген Джибути, соңғы жылдары салыстырмалы саяси тұрақтылық пен макроэкономикалық реттеу шараларының нәтижесінде тұрақты экономикалық өсімді қамтамасыз етті. Бюджеттік реттеу шараларына мемлекеттік қызметкерлер санын қысқарту, жүйеге мықты қаржылық негіз беруге бағытталған зейнетақы реформасын жүзеге асыру және мемлекеттік шығыстар институтын күшейту кірді. 2003 жылдан 2005 жылға дейін жылдық нақты ЖІӨ өсімі 2000 жылдардың ортасында 3,1 пайызды құрады, бұл көрсеткіш қызмет көрсету секторының жақсы көрсеткіштерімен, тұтынудың артуымен байланысты болды және 2019 жылы 7,8 пайызға жетті. 21-ші ғасырда инфляцияны Джибути франкінің АҚШ долларына бекітілген бағамы арқылы төмен деңгейде ұстап келді, бірақ 2000 жылдардың соңында күрт өсімге ұшырады, бұл көрсеткіш соңғы 20 жылдың орташа көрсеткішінен үш есе жоғары болды. Экономикалық өсімге қарамастан, ел әлі де жоғары жұмыссыздықпен күресіп жатыр. Ресми мәліметтер бойынша жұмыссыздық деңгейі 10 пайыздан аспайды, бірақ халықаралық бағалаулар бойынша ол 60 пайызға жуық. Бұған қоса, дизельмен өндірілетін электр энергиясына тәуелділік және азық-түлік пен су сияқты негізгі қажеттіліктерді импорттау қажеттілігі орташа тұтынушыларды жаһандық баға өзгерістеріне осал етеді. Салық түсімдерінің төмендігі және мемлекеттік инфрақұрылымға жасалған жоғары шығындар Джибутидің бюджет тапшылығымен күресуіне себепкер болды. Сонымен қатар, елдің мемлекеттік қарызы күрт өсті – 2015 жылы ЖІӨ-нің 50,2 пайызынан 2020 жылы күтілетін 72,9 пайызға дейін.

Төлемдер теңгерімі

Джибутидің тауар айналымының төңкерімі үлкен тапшылықты көрсетіп тұр. Бұл елдің импортқа зор қажеттілігіне және экспорттың шектеулі базасына байланысты. Джибути қызметтер бойынша оң төлем балансына ие болғанымен, бұл артықшылық тауар айналымының тапшылығынан кем болды. Осының салдарынан Джибутиде сауда тапшылығының деңгейі жоғарылап, 2019 жылы 130 миллиард джибути франкінің рекордтық көрсеткішіне жетті.

Өңірлік жағдай

Аден шығанағы мен Қызыл теңіз арасындағы маңызды кеме қатынасы жолында орналасқан Джибути, халықаралық сауда және кеме жүргізу салаларында зор стратегиялық маңызға ие. Джибути портының мүмкіндіктері теңіз тасымалы компаниялары үшін отынмен жабдықтау және қайта толықтыру үшін маңызды. Оның көлік инфрақұрылымын бірнеше құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ Африка елдері өз тауарларын қайта экспорттау үшін пайдаланады. Джибути осы саудадан транзиттік салықтар мен портовый жинақтар түгелдей жинайды, бұл мемлекеттік кірістің басым бөлігін құрайды. Сомали жағалауындағы Аден шығанағында пираттардың ірі жүк кемелерін, мұнай және химиялық танкерлерді басып алу ниетімен патруілдік жасауы, АҚШ, Франция және Жапония сияқты үлкен елдерге өз жүктерін пираттардан қорғау үшін логистикалық базалар немесе әскери лагерьлер құру қажеттігін тудырды. Джибути порты шағын француз теңіз базасы ретінде жұмыс істейді, ал АҚШ аймақтағы терроризмге қарсы күресу мақсатында Джибутидегі Лемьоне лагерінде, Африкадағы жалғыз базасында жүздеген әскерін орналастырған. 2010 жылдан бері Қытай Джибути үшін маңызды сауда және әскери серіктес атанды, оны Африкалық Жол және Белдеу бастамасына Эфиопияға теміржол және Дорале порты сияқты инфрақұрылымдық жобаларды салу арқылы қосты. 2017 жылы ол Дорале портының жанында Қытайдың алғашқы шетелдегі әскери базасы ретінде қызмет ететін ірі теңіз базасын іске қосуды бастады. 2009 жылы Қытай Джибутидің ең ірі сауда серіктесі атанды, бұл көрсеткіш бойынша АҚШ-ты озып кетті. Джибутидің қарызының 57-ден 70 пайызын қытайлық кредиттер құрайды. Қытайдың Джибутидегі ықпалы, әсіресе оның әскери базасы мен қаржылық қарызы арқылы, соңғы жылдары жалпы елге қарағанда қазіргі саяси режимнің тұрақтылығына көбірек пайда әкелетіні сынға ілінді.

COVID-19-ның әсері

COVID-19 пандемиясы басқа елдерге қарағанда Джибутиге ошағы жетпесе де, ел экономикасы әлемдік сауданың баяулауы мен Дорале порты арқылы транзит көлігінің азаюының салдарынан зардап шекті. 2020 жылы нақты ЖІӨ өсімі 2019 жылғы 7,8 пайыздан 1,4 пайызға дейін төмендеді. Пандемия инвестициялардың да өсу қарқынын баяулатты, олар 2020 жылы ЖІӨ-нің 10,3 пайызына өсті, бұл 2019 жылғы 26,3 пайызға қарағанда төмен көрсеткіш. Сондай-ақ, қызмет көрсету секторының қосылған құны 2019 жылы 8,2 пайызға өскеннен кейін 2020 жылы небәрі 2 пайызға өсті. Жұмыссыздық деңгейі 60 пайызды құрап, маңызды мәселе болып қалуда. Алайда, франк пен АҚШ долларының тұрақты бағамы инфляцияға қатысты алаңдаушылық тудырмайды. Соңғы жеті жылда экономикалық дағдарыс, азаматтық соғыс және жоғары демографиялық өсімге байланысты жан басына шаққандағы тұтыну шамамен 35 пайызға төмендеді. Көптеген экономикалық қиындықтарға тап болған үкімет ұзақ мерзімді сыртқы қарыздар бойынша төлемдерді кешіктірді және шетелдік донорлардың талаптарын орындауға күш салып бағуда. Джибути франкы 1949 жылдан бері валюталық кеңес арқылы АҚШ долларына бекітілген. Африка құрлығындағы осы ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан және бірегей институттың тиімділігіне ешқандай күмәндік туындаған жоқ. 2018 жылғы қаржылық тәуекелдерді бағалау деректеріне сәйкес, ел жемқорлықтың күшеюімен, халықаралық басқару мен ашықтық индекстерінің төмендеуімен, қарыздың артуымен және сауда мен ТШИ үшін Эфиопия мен Қытайға артық тәуелділікпен күресіп жатыр.

Шетелдік инвестицияларға ашықтық

Ресми түрде Джибути үкіметі барлық тікелей шетелдік инвестицияларды құттайды. Джибутидің артықшылықтары стратегиялық географиялық орналасуы, ашық сауда режимі, тұрақты валюта, айтарлықтай салық жеңілдіктері және басқа да ынталандырулар болып табылады. Инвестициялардың ықтимал салалары Джибути порты мен телекоммуникация секторын қамтиды. 1999 жылы тұңғыш рет сайланған президент Исмаил Омар Гуэллех өзінің үкіметінің басты басымдықтары ретінде жекешелендіруді, экономикалық реформаларды және шетелдік инвестицияларды арттыруды атады. Президент елдің инфрақұрылымын дамыту үшін халықаралық жеке сектордан көмек сұрауға уәде берді. Джибутиде шетелдік инвестицияларды өтемейтін ешқандай маңызды заң жоқ. Принцип бойынша, инвестицияларды тексеру немесе басқа да кемсітуші механизмдер қарастырылмаған. Дегенмен, елде шетелдік инвестицияларға бірқатар кедергілер бар. Мысалы, кейбір секторлар, ең бастысы коммуналдық қызметтер, мемлекеттік меншікте, ал олардың бір бөлігі қазіргі таңда инвесторлар үшін ашық емес. Сонымен қатар, заң үстемдігі, соттардың тәуелсіздігі және бұл елдегі инвестициялардың қорғалуына олардың қалай әсер ететіні туралы алаңдаушылықтар бар. Мысалы, Freedom House есебінде Дубайда орналасқан порт операторы DP World компаниясының жағдайы айтылады, ол 2012 жылдан бері Джибутимен соттасуда, «Джибути DP World-тің бастапқы концессиондық серігі болған DP World-тің бәсекелесіне жататын қытай мемлекеттік компаниясына Дорале контейнер терминалының бір бөлігін сатқан кезде». 2018 жылы Джибути DP World-тің порттық активтерін тартып алды, бірақ ұлттандыруды заңсыз деп таныған Лондон халықаралық төрелік соты 2019 жылы Джибутиге DP World-тің концессиялық құқықтары мен артықшылықтарын қалпына келтіруге бұйрық берді. Ел кейіннен бұл шешімді қабылдамады және Джибути жоғары сотынан LCIA шешімін біржақты жоюды сұрады. Santander есебінде стратегиялық маңыздылығына қарамастан, Джибутиге тікелей шетелдік инвестициялар «нашар басқару, сыбайлас жемқорлық, тиімді сот жүйесінің болмауы, аймақтық геосаяси жағдайдың тұрақсыздығы, сыртқы соққыларға төзімділігі төмен әртараптанбаған экономика және экологиялық дағдарысқа бейім әлсіз экожүйе» салдарынан тоқтатылып отыр деген қорытынды жасалды. Африканың көптеген елдеріндегідей, лицензиялар мен рұқсаттарды алу заңмен емес, әкімшілік процедуралармен қиындатылады. Джибутиде әкімшілік процеске «айналма тәуелділік» сипаттамасы берілген. Мысалы, қаржы министрлігі инвестор бекітілген инвестор визасына ие болған жағдайда ғана лицензия береді, ал ішкі істер министрлігі лицензиясы бар бизнеске ғана инвестор визасын береді. Джибути үкіметі инвестициялық процесті жеңілдету үшін бір терезелік қызмет құрудың маңыздылығын арттырып сезінуде.

Сауда

Джибутиден транзитпен өтетін аймақтанғы негізгі экспорт тауарлары – кофе, тұз, тері, кептірілген бұршақ, дәнді дақылдар, басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері, крейда және балауыз. Джибутидің өзінде экспорт өте аз, ал импорттың көп бөлігі Франциядан келеді. Импорттың көп бөлігі Джибутиде тұтынылады, ал қалғаны Эфиопия мен Сомалиға жіберіледі. Джибутидің сауда балансының теріс болуы транзит салықтары және порттық төлемдер сияқты көрінбейтін кірістер есебінен ішінара толықтырылады. 1999 жылы АҚШ-тың Джибутиге экспорты 26,7 миллион долларды құрады, ал Джибутиден АҚШ-қа импорт 1 миллион доллардан кем болды. Джибути қаласында республикадағы жалғыз асфальтталған әуежай орналасқан.

Туризм

2013 жылы Джибутиге 63 000 шетелдік турист келді. Джибути қаласы саяхатшылар үшін негізгі туристік орын болып табылады, ал 2013 жылы туризмнен түскен кіріс 43 миллион АҚШ долларына төмендеді.