Кіріспе
Кескелдер түрі
Саванна мониторы (Varanus exanthematicus) – Африкаға тән, орташа мөлшердегі кескелдің бір түрі. Еуропада бұл түр Боск мониторы деп белгілі, себебі француз ғалымы Луи Боск алғаш рет осы түрді сипаттаған. Ол Polydaedalus кіші түріне жатады.
Этимология
Экзантематикус деген атау грек сөзі экзантем /ɛ//k/'s//æ//n//θ//ɪ//m/ - терідегі бөртпе немесе көпіршік дегенді білдіреді. Француз ботанигі және зоологы Луи Августин Гийом Боск бұл кесірткені мойнының артқы жағындағы ірі сопақ қабықшаларына сілтеме жасай отырып, бастапқыда Lacerta exanthematica деп сипаттаған.
Сипаттама
Саванна мониторлары күшті денелі, салыстырмалы түрде қысқа аяқ-қолдары мен саусақтары бар, ал бас сүйектері мен тістері қатты қабықты жануарлармен қоректенуге бейімделген. Олар қазба жасауға арналған күшті аяқтары, қуатты жақтары және тік, тіске ұқсас тістері бар мықты жаратылыстар. Ең ірі өлшемі сирек 100 см-ден асады. Терінің түсі жергілікті мекендеу ортасының топырағына байланысты өзгеріп отырады. Денесінің қабықтары үлкен, әдетте дене ортасының айналасында 100-ден аз, жартылай бүйірден қысылған құйрығы, қос дөңгелек қырқасы және көздерінен және мұрын ұшынан бірдей қашықтықта орналасқан екі тесігі бар. Саванна мониторын көбінесе 5-6 футқа дейін өсетін ақ тамақ мониторымен (Varanus albigularis) шатастырады. Сыртқы түрі жағынан ұқсас болғанымен, бұл түрдің маңызды морфологиялық және экологиялық айырмашылықтары бар және ол өте ерекше түр ретінде танылады.
Диета
Олардың тамақтануы басқа африкалық мониторлы кесірткелерге қарағанда әлдеқайда шектеулі, негізінен ұлулар, крабтар, шаяндар, мыңаяқтар, жүзаяқтар, ортоптералар, мантидтер, гименоптералар, лепидоптералар, қоңыздар және басқа омыртқасыздардан, сондай-ақ бақалардан тұрады. Сенегал мен Ганада саванна мониторларының табиғаттағы тамақтануы туралы мәліметтер тіркелген. Ол негізінен буынтық аяқтылар мен моллюскалармен қоректенеді. Сенегалда Julus мыңаяқтары ересектердің ең көп таралған жемі болды; Ганада екі айдан кіші жануарлардың тамағының басым бөлігін кішкентай саңырауқұлақтар құрады; алты-жеті айлық жануарлардың ең көп таралған жемі ортоптералар (әсіресе Brachytrupes), шаяндар және қосмекенділер болды. Көптеген ересектер де көп мөлшерде ұлуларды жейді. Толық жетілген V. exanthematicus-тың тістері дөңгелек болып келеді, бұл оларға ұлуларды сындырып, жеуге көмектеседі. Жақ ұлу қабықшаларын ұзарту үшін жақ астында максималды күш салуға бейімделген. Ересектер сондай-ақ өлікке кездескен жағдайда жейді. Жабайы саванна мониторлары кейде кесіртке жұмыртқаларын (мысалы, агамдтар мен өз түрлерінің жұмыртқалары сияқты) жейтіні белгілі.
Көбею
Аналықтары субстратқа терең ойыс қазып, оған 40 немесе одан да көп жұмыртқа салады, олар шамамен 156–160 күннен кейін жарылады. Балапандар сары ағызы сіңгеннен кейін бірнеше күннен соң тамақтана бастайды, бұл жарылғаннан кейін 12 күн немесе одан да көпке созылуы мүмкін.
Тұтқында
Саванна мониторы үй жануарлары саудасында ең көп кездесетін монитор кесірткесінің түрі болып табылады, және тірі монитор кесірткелерінің бүкіл халықаралық саудасының шамамен жартысын (48,0552%) құрайды. Әлемдік үй жануарлары саудасында кең таралған болса да, жасанды ортада сәтті көбейту өте сирек, ал осы түрдің өлім көрсеткіші жоғары. Ересек жекелері көбінесе қажетсіз үй жануарларына айналады және жануарларды құтқару ұйымдары оларды ең көп кездесетін монитор кесірткелері деп хабарлайды. Олардың терілері халықаралық былғары саудасында сатылады және негізінен Чад, Мали және Судан елдерінен шығарылады.
Ауқым
Оның таралған аймағы Сахара төменгі Африкасының барлық жеріне, Сенегалден шығысқа қарай Суданға дейін, ал оңтүстікке қарай Конго өзені мен Рифт аңғарына дейін созылады, онда олардың орнына V. albigularis келеді.
Қауіптер
V. exanthematicus IUCN-нің ең аз қызығушылық тудыратын түрлер тізіміне енгізілген. 2000-2009 жылдар аралығында АҚШ-қа жылына орташа есеппен 30 574 тірі мысал әкелінді; 2000-2010 жылдар аралығында АҚШ-қа тірі мысалдардың жалпы импорты 325 480 жануарды құрады. Осы кезеңде АҚШ-қа 1037 тері, аяқ киім және осы түрдің өнімдері импортталды. Тірі жануарлар саудасы көбінесе Ганадан (2000-2010 жылдар аралығында 235 903 жануар экспортталды), Тогодан (2000-2010 жылдар аралығында 188 110 жануар экспортталды) және Бениннен (2000-2010 жылдар аралығында 72 964 жануар экспортталды) жүзеге асырылады. Осы уақыт аралығында әлемдік деңгейде былғары және осы түрдің өнімдерінің жалпы жарияланған экспорты 37 506 құрады. Дегенмен, Судан, Нигерия және басқа да елдерден осы түрдің айтарлықтай мөлшері заңсыз саудаға қатысты.