Кіріспе

Бейресми қателік
Контекстен тыс цитаталау (кейде контекст немесе цитаталарды таңдап алу деп те аталады) – бұл бейресми қателік, онда мәтін фрагменті оның мағынасын бұрмалайтындай етіп, қоршаған контекстінен бөліп алынады. Контекст маңызды емес деп ойлап, қасақана немесе кездейсоқ түрде жойылуы мүмкін. Қателік ретінде, контекстен тыс цитата жасау жалған атрибуциядан өзгеше, себебі цитата дұрыс авторға жатқызылады. Осы қателікке негізделген аргументтер көбінесе екі түрде болады:
Салам адам (straw man) аргументі ретінде, қарсыластың позициясын дұрыс емес көрсету үшін (әдетте оны оңай жеңілу үшін қарапайым немесе радикалды етіп бейнелеу үшін) оның сөзін контекстен шығарып келтіреді. Бұл саясатта жиі кездеседі. Ал билікке жүгіну ретінде, белгілі бір мәселе бойынша сарапшының сөзін контекстен тыс келтіріп, оның қандайда бір ұстанымды қолдайтындай етіп бұрмалауға тырысады.

Контекстомия

Контекстомия – сөздерді бастапқы тілдік контекстінен таңдамалы түрде алып тастау, бұл көбінесе «контекстен тыс цитаталау» деп аталатын практика. Мұндағы мәселе цитатаның бастапқы контекстінен алынып тасталуы емес (барлық цитаталар осылай), бірақ цитаталаушының таңдалған сөздердің мағынасын түсіндіруге көмектесетін жақын фразаларды немесе сөйлемдерді әдейі алып тастауы (олар алып тастау арқасында «контекст» болып табылады). Бұл әдісті хирургиялық кесумен салыстыра отырып, журналист Милтон Майер Веймар Германиясындағы танымал нацистік газет «Der Stürmer» редакторы Джулиус Штрейхердің осы әдісті қолдануын сипаттау үшін «контекстомия» терминін енгізді. Штрейхер апталық газеттің жұмысшы табының христиан оқырмандары арасында антисемиттік сезімдерді қоздыру үшін Талмуд мәтіндерінен қысқартылған цитаталарды жиі жариялап отырды, олар қысқартылған түрінде ашкөздік, құлдық және ритуалдық кісі өлтіруді қолдайтын сияқты көрінеді. Контекстомия осы деңгейде жиі қолданылмаса да, қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдарында бұрмалаудың кең таралған тәсілі болып табылады, және зерттеулер көрсеткендей, бұл бұрмалаудың салдары аудитория түпнұсқа, контекстік цитатамен танысқаннан кейін де сақталуы мүмкін.

Жарнамада

Контекстомияның ең көп таралған мысалы – жарнамадағы кең таралған «пікір цитатасы». Ірі студияның «жарнамалық қолдауы» сыншыларды орташа фильмдерге жағымды пікір жазуға ынталандыруы мүмкін. Алайда, сын жалпы алғанда теріс болған жағдайда да, студиялар сыншының пікірін бұрмалайтын үзінділерді пайдалануға дайын. Мысалы, Entertainment Weekly журналының сыншысы Оуэн Глейберманның 1995 жылғы «Se7en» триллеріне арналған жарнамасында «кішкентай шедевр» деген сөз қолданылған. Шындығында, Глейберман «Se7en» фильміне жалпы алғанда B− баға берген және тек ашылу титрлерін осылай жоғары бағалаған: «Жылдам кадрлары мен психологиялық құралдардың шағылысуымен ашылу титрлері – деменцияның кішкентай шедеврі». Сол сияқты, United Artists студиясы сыншы Кеннет Туранның сәтсіз «Худлум» фильмі туралы пікірінен тек бір сөзді – «тартымды» – алып, фильмнің жарнамасында қолданды: «Тіпті Лоренс Фишберннің жарқын ойыны да «Худлумды» жақын келтіре алмайды, бұл никель сигаретінен де аз жылу беретін гангстерлік эпопея. Фишберннің «Бампи» кейіпкері күшті, тартымды, тіпті қарсы тұруға болмайтын… Бірақ тіпті осы актердің де шегі бар». Осындай теріс тәжірибелердің нәтижесінде, кейбір сыншылар өз пікірлерінде жарқын тілді қасақана қолданудан қашқақтауда. 2010 жылы Vanity Fair журналы «Lost» телешоуы «барлық уақыттың ең шатастыратын, абсурдты, күлкілі, бірақ қызықты әрі тәуелділік тудыратын» телешоуы туралы пікірдің бір бөлігін – «барлық уақыттың ең тәуелділік тудыратын телешоуы» деп жарнамалық материалдарында келтіргеннен кейін «жарнамалық манипуляцияның» құрбаны болғанын мәлімдеді. Карл Биалик 2007 жылғы «Жіріңіз немесе өлсіңіз» фильмінің жарнамасында бір сөздің басқа етістікке қатысты қолданылғанын тіркеді, онда New York Daily News газетінен алынған «гистереялық түрде артық өндірілген және керемет көңіл көтеретін» деген цитата «гистереялық көңіл көтеретін» деп қысқартылды. АҚШ-та жалған жарнамаға қатысты қолданыстағы ережелерден басқа, фильмдерді бұрмалап көрсетуге қарсы арнайы заң жоқ. MPAA жарнамаларды цитаталардың дұрыстығына емес, олардың мазмұны мен тонына қарай тексереді. Кейбір студиялар қысқартылған цитаталарды жариялау алдында бастапқы сыншыдан рұхсат алады. Еуропалық Одақтың «Әділ емес коммерциялық тәжірибелер туралы» директивасы контекстомияны тыйымдайды және өнімдеріне «жалған аккредиттеуді» талап ететін компанияларды мақсат етеді. Ұлыбританияда бұл директиваны Office of Fair Trading орындап, бұзушыларға 5000 фунт стерлинг айыппұл немесе екі жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген.

Контекстен тыс цитаталардың мысалдары

Жаратылыс-эволюция даулары: Бұл терминді ғылыми қауым мүшелері креационистер өздерінің аргументтерін қолдау үшін қолданатын әдісті сипаттау үшін пайдаланады, бірақ ол жаратылыс-эволюция дауларынан тыс жерде де жиі қолданылуы мүмкін. Бұл практикаға қатысты шағымдар терминді пайдаланудан бұрын туған: Теодосий Добжанский өзінің әйгілі 1973 жылғы «Биологиядағы ештеңе эволюция тұрғысынан қарағанда түсініксіз» деген мақаласында былай деп жазды:
Көңіл көтеру: The Times газеті промоутерлердің оны жиі бұрмалап пайдаланғанын хабарлады, мысалы, «Мен барлық энергия, размаззз және техникалық шеберлікке қарамастан, көрермендер алшақтағанын сезіндім» деген сөз «энергия, размаззз және техникалық шеберлікке ие болу» деп қысқартылды. Саяхат: The Guardian газеті 2013 жылдың мамыр айында «Шри-Ланкада қонақүйлер, тағамдар, климат және тамаша демалыс үшін керемет мүмкіндіктер бар, дейді Руарид Николл. Бірақ үкіметтің күшейе берген өктемдігіне өкініштісің» деген тақырыппен мақала жариялады. Бұл мақаланың өте қысқартылған нұсқасы дереу ресми Шри-Ланка жаңалықтар порталында «Шри-Ланкада тамаша демалыс үшін барлығы бар» деген тақырыппен жарияланды. Псевдотарих: The New York Times газетіндегі кітап шолуында Лерон Беннетт-тің Абрахам Линкольннің «иммигранттарға қарсы Know Nothing партиясына ашық қарсы болмағаны» туралы дәлел ретінде келтірген хатындағы «жою арқылы бұрмалау» туралы айтылады, себебі Линкольн түсіндіргендей, «олар негізінен менің ескі саяси және жеке достарым», ал хаттың қалған бөлігі Линкольннің осы бұрынғы Виг партиясының серіктестерімен қарым-қатынасын тоқтатуын және «оларға қарсы ашық күресу қажеттілігін» күткенін айтпай қалды. Балама медицина: Британдық гомеопатиялық қауымдастығының Үйлер палатасына ұсынған дәлелдемелерін талдау гомеопатияға қатысты дәлелдемелерді тексеруде цитаталарды таңдап алудың көптеген мысалдарын көрсетті, онда ғылыми мақалалардың қорытындылары гомеопатиялық емнің тиімділігін қолдайтын сияқты көрсетілді. Мысалы, бір мақаланың қорытындысы «гомеопатиялық ем плацебодан тиімді екеніне кейбір дәлелдер бар» деп хабарланды, бірақ бірден «бірақ бұл дәлелдің күші төмен, себебі сынақтардың әдістемелік сапасы нашар» деген ескерту келтірмеді. Жоғары әдістемелік сапаға ие зерттеулер төмен сапалы зерттеулерге қарағанда көбірек теріс нәтижелер көрсетті.