Кіріспе

Ақылдағы нысанды бұру

Ақылдағы бұру – екі және үш өлшемді нысандардың ойдағы бейнелерін, адам санасындағы осындай бұрудың көрінетін бейнесімен байланысты түрде айналдыру қабілеті. Мидың қабылдау және ақылдағы бұрумен байланысты аймақтары арасында байланыс бар. Сонымен қатар, кеңістіктік ойлау жылдамдығы, жалпы интеллект және ақылдағы бұру арасында да байланыс болуы мүмкін. Ақылдағы бұру – мидың нысандарды қандай екенін және олардың қайда орналасқанын түсінуге көмектесу үшін оларды жылжытуы. Ақылдағы бұру зерттелушілердің қоршаған ортадағы нысандарды қалай танитынын анықтау мақсатымен жүргізіледі. Зерттеушілер мұндай нысандарды стимулдар деп атайды. Ақылдағы бұру – адамның өзгерген нысанның не екенін анықтауға көмектесетін танымдық функциялардың бірі. Ақылдағы бұру Шепард пен Метцлердің (1971) зерттеулеріне сүйене отырып, келесі танымдық кезеңдерге бөлінеді:

Шепард және Метцлер (1971)

Роджер Шепард пен Жаклин Метцлер (1971) бұл құбылысты зерттеуші алғашқылардың бірі болды. Олардың эксперименті үш өлшемді нысандарды психикалық түрде бұру қабілетін тексеруге бағытталған. Әрбір қатысушыға үш өлшемді, асимметриялық, сызықты немесе текшелі нысандардың бірнеше жұбы көрсетілді. Эксперименттің мақсаты – әр қатысушының екі нысанның бірдей нысан екенін немесе екі бөлек нысан екенін анықтауға қанша уақыт кететінін өлшеу болды. Олардың зерттеулері көрсеткендей, қатысушыларға екі нысанның сәйкес келетінін немесе сәйкес келмейтінін шешуге қажетті реакция уақыты бастапқы қалпынан айналу бұрышына тура пропорционалды. Яғни, нысан бастапқы қалпынан қаншалықты көп бұрылса, екі суреттің бір нысанның немесе оның көлеңкесінің (энантиоморфтардың) екенін анықтау үшін адамға соншалықты көп уақыт керек болады.

Ванденберг пен Кузе (1978)

1978 жылы Стивен Г. Ванденберг пен Аллан Р. Кузе ақыл-ойдың айналу қабілеттерін бағалау үшін Ақыл-ойдың айналу тестін (ААT) әзірледі, ол Шепард пен Метцлердің (1971) бастапқы зерттеуіне негізделген. Ақыл-ойдың айналу тесті Үндістан сиясымен салынған суреттерді пайдалана отырып құрастырылды. Әрбір стимул компьютермен суреттелген үш өлшемді нысанның екі өлшемді бейнесі болды. Содан кейін бейне осциллоскопта көрсетілді. Әр бейне вертикаль ось бойынша әртүрлі бұрылыстарда көрсетілді. Бастапқы тест 20 элементтен тұрды, онда төрт фигураны эталондық фигурамен салыстыру қажет болды, олардың екеуі дұрыс болатын. Шепард пен Метцлер экспериментінің негізгі идеяларын қолдана отырып, бұл зерттеуде ерлер мен әйелдер арасындағы ақыл-ойдың айналу көрсеткіштерінде маңызды айырмашылықтар анықталды, ерлер жақсы нәтижелер көрсетті. Басқа өлшемдермен салыстыру көрсетті, кеңістіктік визуализация тесттерімен күшті байланыс бар, ал сөздік қабілетпен байланыс жоқ.

Нейропсихология

2000 жылы мидың қай бөлігі психикалық айналым кезінде белсендірілетінін анықтау үшін зерттеу жүргізілді. Бұл тәжірибеге жиырма тоғыздан алпыс алтыға дейінгі жеті ерікті (төрт еркек және үш әйел) қатысты. Зерттеу барысында қатысушыларға сегіз символ 4 рет көрсетілді (екі рет қалыпты бағытта және екі рет кері бағытта) және қатысушылар символдың қалыпты түрінде ме, әлде көленбедегі бейнесі ме екенін анықтауға тиіс болды. Бұл тапсырма орындалғанда ПЭТ скану жасалды, нәтижесінде оң жақ артқы париеталдық бөлігінде белсенділік байқалды. Функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) зерттеулері психикалық айналым кезінде париеталдық бөлік, атап айтқанда интерпариеталдық телімнің, тұрақты түрде белсенділігінің артуын көрсетті, бұл тапсырманың қиындығына байланысты. Жалпы алғанда, айналу бұрышы неғұрлым үлкен болса, мидың белсенділігі де соғұрлым жоғары болады. Ми белсенділігінің артуы айналым тапсырмасын орындауға кететін уақыттың ұзаруымен және қателік деңгейінің жоғарылауымен қатар жүреді. Зерттеушілер ми белсенділігінің артуы, уақыттың ұлғаюы және қателіктердің көбеюі тапсырманың қиындығы айналу бұрышына пропорционалды екенін көрсетеді деп санайды. 2006 жылғы зерттеуде айналу кезінде бастапқы деңгеймен салыстырғанда келесі ми аймақтары белсендірілгені байқалды: екі жақты медиалдық уақытша бөлік, сол жақты медиалдық басқа бөлік, екі жақты жоғарғы басқа бөлік, екі жақты жоғарғы париеталдық бөлік және айналу тапсырмасы кезінде сол жақты төменгі басқа бөлік.

Даму

2008 жылғы зерттеулерде дамудың ерте кезеңінде айырмашылықтар пайда болуы мүмкін деген болжам жасалған. Эксперимент 3-4 айлық сәбилермен 2D кеңістіктік ойда айналдыру міндеттемесі арқылы жүргізілді. Олар сәбидің стимулға қанша уақыт қарағанын бақылауға негізделген басымдық аппаратын қолданды. Зерттеушілер қатысушыларды алдымен "1" санымен және оның айналу түрлерімен таныстырды. Содан кейін олар айналған "1" саны мен оның көленген бейнесін көрсетті. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, жыныстық айырмашылықтар дамудың ерте кезеңінде пайда болуы мүмкін, себебі еркектер көленген бейнеге жауаптырақ болды. Бұл еркектер мен әйелдердің кеңістіктік ойда айналдыруды тіпті сәби кезінде де әртүрлі өңдейтінін көрсетеді. Мұндай айырмашылықтардың дамудың ерте кезеңінде болуын растайтын басқа зерттеулер кеңістіктік ойда айналдыру сынақтарындағы жыныстық айырмашылықтардың барлық жас топтарында, оның ішінде кішкентай балаларда да байқалатынын көрсетті. Қызығы, басқа кеңістіктік сынақтарда бұл айырмашылықтар анағұрлым кейінірек пайда болды. Зерттеушілер 3 айлық сәбилерде де заттарды оймен айналдыру қабілетін анықтауға болатынын анықтады. Сондай-ақ, сәбилік шақтағы кеңістіктік ойда айналдыру процестері ересек жасқа дейін тұрақты болып қалады, бұл адамның кеңістіктік ойда айналдыру қабілетінің туа біткен және өзгермейтін компонентін көрсетеді. Сәбилердің кеңістіктік ойда айналдыру қабілетіне әсер ететін қосымша факторларға моторлық белсенділік, стимулдың күрделілігі, гормон деңгейі және ата-аналардың көзқарастары жатады.

Түсі

Адамдар күнделікті өмірде айналып тұрғандай көрінетін физикалық заттардың текстурасы, пішіні және түсі сияқты көптеген қасиеттері болады. Калифорния университетінің Санта-Барбара бөлімшесінде түс сияқты визуальді ақпараттың ментальды айналым кезінде қаншалықты бейнеленетінін анықтау үшін арнайы зерттеу жүргізілді. Зерттеуде реакция уақытын зерттеу, сөздік протоколдарды талдау және көзді іздеу сияқты бірнеше әдістер қолданылды. Бастапқы реакция уақыты тәжірибелерінде айналу қабілеті нашар адамдарға бейнелердің түсі әсер еткен, ал жақсы айналу қабілеті барларға әсер етпеген. Жалпы, нашар қабілеті барлар бір түсті бейнелерді жылдамырақ және дәлірек анықтады. Сөздік протоколдарды талдау көрсеткендей, кеңістіктік қабілеті төмен адамдар ментальды айналым тапсырмаларында түсті кеңістіктік қабілеті жоғары қатысушыларға қарағанда жиі атап өткен. Осы тәжірибе арқылы жоғары айналу қабілеті бар адамдардың ментальды айналымда түсті бейнелеуі аз болатынын көрсетуге болады. Айналу қабілеті нашар адамдар өздерінің ментальды айналымдарында түсті бөлік-бөлік стратегияларды қолдана отырып, көбірек бейнелейді (Khooshabeh & Hegarty, 2008).

Спорттық, музыкалық және көркемдік шеберліктер

Зерттеулер спорттық және көркемдік қабілеттердің психикалық айналымға қалай әсер ететіндігін қарастырды. Пиetsch, S., & Jansen, P. (2012) спортшылар немесе музыканттар реакция уақыты жағынан басқалардан озып кететінін көрсетті. Олар 18 және одан жоғары жастағы адамдарды үш топқа бөлді: музыка, спорт және білім саласының студенттері. Спортқа немесе музыкаға бағытталған студенттер білім саласындағы студенттерге қарағанда жақсы нәтижелер көрсетті. Экспериментте ер спортшылар мен білім беру мамандықтарының студенттері әйелдерден жылдам болды, бірақ ер және әйел музыканттардың реакция уақытында ерекше айырмашылық байқалмады. 2007 жылғы зерттеу музыканттардың психикалық айналым тапсырмаларын музыкант емес адамдарға қарағанда жақсы орындайтынын растады. Атап айтқанда, оркестр музыканттарының МРТ тапсырмаларын орындау қабілеті халықтың орташа деңгейінен айтарлықтай жоғары болды. Moreau, D., Clerc және басқалар (2012) спортшылардың кеңістіктік санасы спортпен айналыспайтын адамдардан жақсырақ болатынын зерттеді. Экспериментте бакалавр студенттері спорттық жаттығулардан бұрын және кейін психикалық айналым тестінен өтті. Қатысушылар екі түрлі спорт түрінде жаттықтырылды, осының кеңістіктік сананы жақсартуға көмектесе ме деп тексерілді. Нәтижелер көрсеткендей, қатысушылар жаттығудан кейін психикалық айналым тестінде жақсы нәтижелер көрсетті. Бұл зерттеулер егер адамдар психикалық айналым дағдыларын жаттықтырудың жолдарын тапса, олар күрделі жағдайларда оңайырақ орындай алатынын көрсетті. Зерттеушілер гимнасттар, гандболшылар және футболшылардың терең және жазық айналым қабілеттерін зерттеді. Нәтижелер көрсетті, спортшылар өздерінің спорт түріне байланысты психикалық айналым тапсырмаларын жақсы орындайды. Балалардың психикалық айналымы мен моторлық қабілеті арасында байланыс бар, бұл байланыс 7-8 жастағы ұлдарда ерекше күшті. Зерттеу көрсетті, тіпті кішкентай балалардың кеңістіктік ойлау қабілеті мен спорттық қабілеті арасында үлкен сәйкессіздік бар. Гимнасттарға, бағдарлаушыларға, жүгірушілерге және спортпен айналыспайтын адамдарға психикалық айналым тесті (МРТ) жүргізілді. Нәтижелер көрсетті, спортпен айналыспайтын адамдар гимнасттар мен бағдарлаушыларға қарағанда нашар нәтижелер көрсетті, бірақ жүгірушілерге қарағанда жақсырақ болды. Гимнасттар (эгоцентрикалық спортшылар) бағдарлаушылардан (аллоцентрикалық спортшылар) озып кеткен жоқ. Эгоцентрикалық – денеңіздің кеңістіктегі заттарға қатысты орнын түсіну, ал аллоцентрикалық – кеңістіктегі бірнеше заттың өзара байланысын, өзіңіздің перспективаңызға тәуелсіз түсіну. Бір зерттеуде психикалық айналымның дене тұрақтылығына әсері зерттелді. Қатысушылар МР (психикалық айналым) тапсырмасын орындады, онда аяқ, қол немесе денеден тыс заттар (мысалы, көлік) қолданылды, содан кейін бір аяқпен теңгерілу керек болды. Нәтижелер көрсетті, аяқпен орындалған МР тапсырмалары қолмен немесе көлікпен орындалғаннан гөрі теңгерімді жақсартуға тиімдірек, тіпті 60 минуттан кейін де. Күткендей болмаса да, бұрынғы зерттеулер суретшілердің психикалық айналымда озық екенін көрсеткенімен, соңғы зерттеулер бұл тұжырымды растамады. Суретшілер визуалды стимулдарды тану, жасау және белсендіруде жақсы, бірақ оларды манипуляциялауда емес деп болжанады. 2018 жылғы зерттеу жоғары білім берудегі әртүрлі пәндерді оқудың психикалық айналым қабілетіне әсерін зерттеді. Зерттеушілер архитектура студенттерінің өнер студенттерінен әлдеқайда жақсы нәтиже көрсеткенін анықтады, ал олар психология және бизнес мамандықтарының студенттерінен де озып кетті, сонымен қатар жыныс және басқа демографиялық айырмашылықтар ескерілді. Бұл тұжырымдар интуитивті түрде түсінікті, себебі архитектура студенттері кеңістіктегі құрылымдардың бағытын өзгертумен жақсы таныс.

Жыныстық қатынас

Ванденберг пен Кузе зерттеуінен кейін кейінгі зерттеулер ақыл-ойдың айналу қабілетіндегі жыныстық айырмашылықтардың болуын бағалауға тырысты. Зерттеуден кейін алғашқы екі онжылдық ішінде бұл тақырып әртүрлі мета-талдауларда қарастырылды, бірақ нәтижелер шешімсіз болды. Алайда, Voyer және авторлар 1995 жылы жан-жақты шолу жасады, онда жыныстық айырмашылықтар нақты тапсырмаларда сенімді және айқын байқалатынын, сонымен қатар жыныстың кеңістіктік есте сақтау тестіндегі нәтижеге әсер ететін процестерге әсер ететінін көрсетті. Басқа кеңістіктік ойлау тапсырмаларына ұқсас, MR әдебиетінде ерлер әйелдерден статистикалық жағынан маңызды айырмашылықпен оқсып өтеді. Жоғарыда айтылғандай, көптеген зерттеулер ақыл-ойды айналдыру тапсырмаларында ерлер мен әйелдердің өнімділігі арасындағы айырмашылықты көрсетті. Бұл айырмашылықты жақсырақ түсіну үшін, ақыл-ойды айналдыру тапсырмасы кезінде мидың белсенділігі зерттелді. 2012 жылғы зерттеуде, сондай-ақ, 2004 жылғы зерттеу ерлер мен әйелдер арасындағы гормоналды айырмашылықтың маңызды рөлін растады, онда жас ерлердегі тестостерон (басты андроген) деңгейі MRT-дағы қателер санымен және жауап беру уақытымен кері байланысты екені анықталды. Сондықтан, тестостеронның жоғары деңгейі жақсы өнімділікке ықпал етеді. 2015 жылғы тағы бір зерттеу әйелдердің ақыл-ойды айналдыру және эмоцияны тану қабілеттерін қарастырды. Бұл тәжірибеде әйелдерге күшті сезіну немесе күшсіз сезіну сезімін немесе жағдайын тудырды. Олар биліктегі әйелдердің басқа әйелдерге қарағанда ақыл-ойды айналдыру тапсырмасында (бірақ эмоцияны тану тапсырмасында нашар) жақсырақ екенін анықтады. Қызығы, ерлер мен әйелдер әдетте қолданатын танымдық стратегиялардың түрлері де ықпал етуі мүмкін. Әдебиетте ерлер көбінесе тұтас стратегияларды ұнатады, ал әйелдер аналитикалық сөздік стратегияларды ұнатады және бүкіл ортаның нақты бөліктеріне назар аударады. Әйелдер ерлерге қарағанда консервативтырақ әрекет етеді, дұрыс емес элементтерді қайта тексеру үшін уақытты құрбан етеді. Нәтижесінде, әйелдер MRT сияқты тапсырмаларды орындау кезінде өздерінің әдісін орындау үшін көбірек уақыт жұмсайды. Бұл айнымалының маңыздылығын анықтау үшін Hirnstein және авторлар (2009) сәйкес келетін фигуралардың саны нөлден төртке дейін өзгеруі мүмкін модификацияланған MRT жасады, бұл бастапқы MRT-мен салыстырғанда әйелдер көбінесе қолданатын стратегияны жақтады. Зерттеулер жыныстық айырмашылықтардың біршама азайғанын көрсетті, бірақ ерлер әлі де әйелдерден артық өнімділік көрсетті. Осыған ұқсас, 2021 жылғы зерттеуде белгілі гендерлік теңсіздіктің механизмдерін анықтауға тырысып, қызықты нәтижелер алынды. Зерттеушілер анатомиялық немесе әлеуметтік айырмашылықтар ғана емес, тапсырманың ерекшеліктері де ерлердің ақыл-ойды айналдырудағы артықшылығын түсіндіре алады деп болжады. Атап айтқанда, айналдырылатын нысандар әдеттегі геометриялық немесе шар тәрізді пішіндерден ерлерге немесе әйелдерге тән нысандарға, мысалы, тиісінше трактор мен коляскаға ауыстырылды. Нәтижелер ерлерге тән нысандар айналым материалы ретінде қолданылған кезде ғана жыныстық айырмашылықтарды көрсетті. Әйелдерге тән айналым материалы қолданылғанда, ерлер мен әйелдер бірдей өнімділік көрсетті. Бұл нәтиже ерлердің MRT тестілерінде жақсырақ өнімділік көрсету қабілеті кеңістіктік ойлаудың эволюциялық қолданылуынан туындайтындықтан, әдеттегі әртүрлі нәтижелердің негізгі себептерін түсіндіруге көмектеседі. Тарихи ерлердің жыныстық рөлдеріне қатысы жоқ және ерлер үшін таныс емес нысандар ерлерге таныс пішіндерге қарағанда кеңістікте түсіну қиынырақ. Сонымен қатар, басқа да зерттеулер ақыл-ойды айналдыру функциясы мен танымдық тапсырма арасындағы айырмашылықты ынталандырудың әдісі мен жасандылығынан туындайды деп көрсетеді. 2017 жылғы зерттеуде фотосуреттер мен үш өлшемді модельдер қолданылып, бірнеше тәсілдер мен ынталандырулар бағаланды. Нәтижелер стимулдарды өзгерту Ванденберг пен Кузе сынағынан (1978) табылған ерлердің артықшылықтарын жоятынын көрсетті. Ерлер мен әйелдердің миының айырмашылығын зерттеудің қызықты пайдасы бар. Мысалы, ол аутизм спектріндегі бұзылыстарды түсінуге көмектеседі. Аутизмге қатысты теориялардың бірі - ЭМБ (адамның экстремалды миы). Бұл теория аутистік адамдарды "еркектік ерекшеліктері бар" деп санайды. 2015 жылғы зерттеуде зерттеушілер аутизм жоқ адамдарда ақыл-ойды айналдыру тапсырмасында ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықты растады: ерлер сәттірек. Содан кейін олар аутистік адамдардың ақыл-ойды айналдыру тапсырмасында осы "еркектік өнімділігіне" ие емес екенін атап өтті. Олар өз зерттеуін "аутистік адамдар ЭМБ теориясы ұсынған еркектік танымдық профильдің экстремалды нұсқасына ие емес" деген қорытындымен аяқтады. Дене қозғалысының тиімділігі мен адамдардың ақыл-ойды айналдыруды орындау жылдамдығы арасында байланыс болуы мүмкін. Зерттеушілер ақыл-ойды айналдыру тапсырмаларымен жаттығу жасаған балалардың стратегиялық дағдылары жақсарғанын анықтады. Адамдар тапсырмаларды орындау үшін әртүрлі стратегияларды қолданады; психологтар қабілеттілікті және реакция уақытын салыстыру үшін нақты танымдық дағдыларды қолданатын қатысушыларды зерттейді. Басқалар айналдырылатын нысандарға байланысты ақыл-ойды айналдыру қабілетінің айырмашылықтарын зерттеуді жалғастырады. Қатысушылардың нысанмен сәйкестігі гендер мен жасқа қарай ақыл-ойды айналдыру қабілеттерін қиындатуы немесе жеңілдетуі мүмкін, бұл ерлердің реакция уақыты тез болуын растайды. Психологтар ақыл-ойды айналдыру мен физикалық айналдыру арасындағы ұқсастықтарды сынауды жалғастырады, реакция уақыты мен қоршаған ортаға қатыстылығындағы айырмашылықтарды зерттейді.