Кіріспе
Көрнекі өңдеу арқылы ойлау
Көрнекі ойлау, сондай-ақ визуалды немесе кеңістіктік оқыту, немесе сурет арқылы ойлау деп те аталады, – бұл көрнекі өңдеу процесі арқылы ойлау құбылысы. Көрнекі ойлау сөздерді суреттер тізбегі ретінде қабылдау деп сипатталады. Бұл жалпы халықтың шамамен 60-65%-ында кездеседі. Басқа ойлау түрлерін дерлік пайдаланбай, тек көрнекі ойлауға бейім адамдар – халықтың аз бөлігін құрайды. Балалар дамуының теоретигі Линда Крегер Сильверманның зерттеулеріне сәйкес, халықтың 30%-дан азы визуалды/кеңістіктік ойлауды белсенді пайдаланады, тағы 45%-ы визуалды/кеңістіктік ойлаумен қатар сөздер арқылы да ойлайды, ал 25%-ы тек сөздермен ғана ойлайды. Крегер Сильверманның пікірінше, халықтың 30%-ы визуалды/кеңістіктік ойлауды қолданса, олардың ішінде тек шағын бөлігі ғана осы стильді ойлаудың басқа барлық түрлерінен басым тұтады және оларды толыққанды «сурет арқылы ойлаушылар» деп атауға болады.
Сөзбе-сөз ойлау
Ақыл-ой бейнелері арқылы ойлау – кинестетикалық, музыкалық және математикалық ойлау сияқты, мойындалған сөзсіз ойлау процестерінің бір түрі.
Оқу стилі
Түрлі танымдық және оқу стильдерін, соның ішінде визуалды, кинестетикалық, музыкалық, математикалық және вербальді ойлау стильдерін мойындау және қолдану, көптеген қазіргі оқытушыларды даярлау курстарының қалыпты бөлігі болып табылады. Көбінесе суреттер арқылы ойлайтындар визуалды оқуда жақсы нәтижелерге жетеді деп санайды. Дегенмен, эмпирикалық зерттеулер студенттің "оқу стилін" анықтаудың жақсы нәтижелерге әкелетінін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетіп тұр. Оқушының оқу стиліне сәйкес әдіспен оқытылса, оқушы жақсы оқуға қабілетті деген "үйлесім гипотезасы" деп аталатын кең таралған болжамды толыққанды зерттеу жеткіліксіз екенін көрсететін маңызды дәлелдер бар. Зерттеудің тиісті әдісін қолданғандардың көпшілігі кең таралған үйлесім гипотезасына толыққанды қарсы келетін нәтижелерге келді.
Тіл білімі
Көптеген адамдар тіл арқылы ойлайды және тіл мен ой бір-біріне әсер етеді деп санайды. Лингвистика тілдің қолданылуын және игерілуін зерттейді. Лингвистикадағы Сапир-Ворф гипотезасының күшті нұсқасы тілдің ойды анықтайтынын, ал тілдік категориялар ғана танымдық категорияларды шектейтінін және қалыптастыратынын айтады. Уорф өзі лингвистикалық қатысуды детерминизм емес, "ойлау дағдылары" тұрғысынан қарастырса да, оның гипотезасының революциялық сипаты көптеген қате түсініктерге және сынға ұшырады. 1969 жылы Брент Берлин мен Пол Кей түс терминологиясын зерттеу арқылы осы күшті гипотезаны жобады. Стивен Пинкер тіл біз туған кезде бізде болмайтынын, сондықтан бізді тек сөздермен ойлау үшін жасамайтынымызды атап көрсетеді.
Көптік ақыл-ой
Гарднердің көп интеллекция теориясы интеллекцияның әр түрлі формаларын мойындайды, атап айтқанда: кеңістіктік, тілдік, логикалық-математикалық, дене-қимылдық, музыкалық, қарым-қатынас, ішкі сезімдік және табиғаттық. Гарднердің теориясы Дэвид А. Сузаның «Мұздық қалай оқуға үйренеді» кітап сериясында көптеген еңбектерде талқыланып, сілтеме жасалады, соның ішінде «Дарынды мұздық қалай оқуға үйренеді» және «Ерекше қажеттіліктері бар мұздық қалай оқуға үйренеді». Біліктілік салалары бір-бірін күшейте алады, бірақ сонымен қатар өзара байланыссыз болуы мүмкін. Бүгінгі қоғамда IQ мен білім арасындағы байланыс әлсірегенімен, «білімді» және «ақылды» ұғымдары бір-бірімен теңестіріліп, алмастырылатын болып, ақпаратты жақсы қабылдауға, жүйелерді жақтауға және күшті жақтары үшін ақшалай сыйлық беретін жұмыс орындарын құруға қабілетті адамдардың сөздерімен нығайтылды, бұл өздігінен жалғасатын цикл.
Бөлінген ми зерттеулері
Роджер Сперридің айтуынша, сол және оң жарты шарлар әртүрлі міндеттерді атқарады. Сол және оң жарты шар бір мезгілде әртүрлі, тіпті өзара қарама-қайшы, параллель ақыл-ой тәжірибесінде саналы бола алады. Оң [сөзсіз] жарты шар қабылдайды, ойлайды, есте сақтайды, логикалық тұжырым жасайды, қалауын білдіреді және эмоциялар сезінеді – барлығы да ерекше адамдық деңгейде. Сперридің миды екіге бөлу жөніндегі зерттеулеріне сүйенген зерттеулер, басқаларының есебінен әртүрлі архитектуралардың бір арнаға бейімделуін көрсететін тәжірибелік деректермен нығайтылады.
Уақыт-кеңістік ойлау және кеңістіктік визуализациялау қабілеті
Уақыт-кеңістіктік ойлау – бұл кеңістіктік үлгілерді көзге елестету және оларды уақыт бойынша реттелген кеңістіктік өзгерістер тізбегі арқылы санада манипуляциялау қабілеті. Кеңістіктік көрінеу қабілеті – екі және үш өлшемді нысандарды санада манипуляциялау қабілеті. Уақыт-кеңістіктік ойлау, көру арқылы ойлайтындардың, сондай-ақ кинестетикалық оқушылардың (қозғалыс, физикалық үлгілер мен іс-қимыл арқылы оқушылардың) және логикалық ойлаушылардың (үлгілер мен жүйелерде ойлайтын математикалық ойлаушылардың) арасында ерекше көзге түседі, олардың кейбіреулері мүлдем жақсы көру арқылы ойлайтын болмауы мүмкін.
Проблеманы шешу
Көрнекі ойлау мәселелерді шешуде де еске алынады. Альберт Эйнштейннің көзбен елестетілген ой эксперименттерінен шабыттанған "Көрнекі ағын" әдісі мәселені жылдам зерттеу және көптеген шешімдерді табу үшін белсенді көруді пайдаланады. Бұл техниканы 1980-ші жылдары Вин Венгер жасап, қалыптастырды. Ол көз алдына нақты бейнелерді елестетіп, оларды егжей-тегжейлі сипаттауды және бейне мен оның құрамдас бөліктері туралы дауыстап айтуды қамтиды.
Фотожад
Эидетикалық жад (фотографиялық жад) визуалды ойлаушыларда, кез келген ойлау стиліндегідей, кездесуі мүмкін, себебі ол ойлау стиліне емес, көру қабілетіне байланысты жад функциясы. Эидетикалық жад визуалды агнозиясы бар адамдарда да болуы мүмкін, олар визуалды ойлаушылардан айырмашылығы, ақыл-ой процесі үшін визуалдау дағдыларын пайдалануда шектелуі мүмкін. Психолог Э.Р. Яенш эидетикалық жадты визуалды ойлаудың бір бөлігі ретінде, кейінірек бейне мен жад бейнесі арасындағы өшумен байланыстырып сипаттайды. Кейінірек бейне мен жад бейнесі арасында тығыз байланыс болуы мүмкін, бұл визуалды ойлаушылардың эидетикалық бейнені көруіне емес, қабылдау мен пайдалы ақпаратқа сүйенуіне себеп болады. Агнозия диагнозы қойылған адамдар ақыл-оймен жұмыстануда қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Оқытудағы визуалды ойлау стратегиялары
VTS мұғалімдерге бұрынғыдай мәтін мен жеке мәтіндерді пайдаланудың орнына, күрделі визуалдық материалдарды қолдану арқылы оқуды оқытуға мүмкіндік береді.
Дислексия
Зерттеулер дислексияның негізінен визуалды/кеңістіктік оқытудың көрінісі екенін көрсетеді. Морган 1896 жылы "сөз соқырлығы" терминін қолданды. Хинселвуд 1900-жылдарда "сөз соқырлығы" туралы толығырақ айта отырып, әріптердің ауысуын және осыған ұқсас құбылыстарды сипаттады. Ортон 1925 жылы адамдардың сөздердің визуалды және дыбыстық формаларын байланыстыруда қиындықтарға тап болатынын атап көрсетті. Алдағы зерттеулер, ПЭТ және МРТ сияқты технологияларды пайдалана отырып, және түрлі тілдердегі кең ауқымды пайдаланушылар тобының қатысуымен, бұрынғы тұжырымдамаларды қолдайды. Визуалды-кеңістіктік белгілер (дислексия, даму координациясының бұзылуы, естілу қабылдау бұзылуы (ЕҚБ) және т.б.) визуалды емес және кеңістіктік емес жағдайларда туындайды; демек, визуалды/кеңістіктік оқыту мультимедиалық және тәжірибелік тәсілдермен ұсынылған ақпаратқа негізделген білім беру жүйесімен салыстырғанда, жазбаша мәтін арқылы ұсынылған ақпаратқа негізделген білім беру жүйесімен нашарлайды.
Аутизм
Визуалды ойлау Темпл Грандин аутизммен ауыратын адамдардағы сөйлеудің кешігуіне себеп болатын бастапқы көз болуы мүмкін деп саналады. Көрнекі ойлаудың аутизммен тікелей байланысы бар деген пікірлер айтылды. Аутизммен ауыратын адамдарға жасалған функционалдық бейнелеу зерттеулері, олардың визуалды-пространдық кодтау стратегияларын пайдалануға бейім танымдық стилі бар деген гипотезаны растады.
Өнер және дизайн білім беру
Көрнекі ойлауға байланысты ұғымдар соңғы онжылдықтарда өнер және дизайн білімінде маңызды рөл атқарды, бірақ бұл әрқашан солай болған жоқ. Ежелгі Грецияда Платон батырларды тәрбиелеуде танымды дамыту үшін музыкаға баса назар аударды, себебі оның математикалық қасиеттері мен "космостың үйлесімділігі" болған. Ал, керісінше, бейнелеу өнері, әсіресе сурет, "іллюзиялық бейнелерге" сенуге алып келді. Дегенмен, Батыс әлемінде балалар бастауыш мектепке абстрактілі ойлау және пішіндермен барады, бірақ біз үлкейген сайын, Рудольф Арнхаймнің айтуынша, "өнерлер қажетті қосымша деңгейіне төмендетіледі".
Сонымен қатар, өнер мен дизайн техникалары ойлау процесін қозғауға және мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Эскиздер – идеялар мен идеялық құрылымдардың "абстрактілі бейнелері" арқылы ойларды қағазға түсірудің шектеусіз жолын ұсынады. Бұл сондай-ақ, әсіресе архитекторлар мен инженерлер үшін дизайнерден клиентке идеяларды жеткізудің тиімді құралы болып табылады. Өнер мен бейнелеуді білім беруға енгізудің барлық артықшылықтарына қарамастан, бұл дағдыны меңгеру қиын. Оны меңгергендер визуалды талдауды жақсы түсінеді. Эскиздердің "мағынасыз сызулардан" күрделі "ойлау құралына" айналуы үшін көп тәжірибе керек.