Кіріспе

Когнитивтік психологияда сөздің басымдылық эффектісі (WSE) – адамдар әріптерді сөздердің ішінде ұсынылғанда, оқшау әріптерге және сөз емес (орфографиялық тұрғыдан дұрыс емес, айтылмастандырылған әріптер тізбегі) тізбектегі әріптерге қарағанда жақсырақ танитын құбылыс. Зерттеулерде псевдосөздердегі (мысалы, "WOSK") және псевдогомофондардағы (мысалы, "WERK") әріптерді анықтаумен салыстырғанда да WSE табылды. Бұл эффектті алғаш рет Кэттелл (1886) сипаттаған, ал маңызды үлестерін Райхер (1969) және Уилер (1970) енгізді. Кэттелл алғашқыда былай деп жазды: "Мен сөздерді оқу үшін, мағыналы сөйлемдер құрайтын сөздерге қарағанда шамамен екі есе көп уақыт кететінін байқадым, сондай-ақ сөздер құрайтын әріптерге қарағанда әріптерді оқу үшін де көп уақыт керек. Сөздер сөйлемдерге, ал әріптер сөздерге айналғанда, көру және атау процестері ғана емес, сонымен қатар бір ойшару арқылы субъект сөздердің немесе әріптердің толық тобын тани алады". Әдетте, төрт немесе бес әріптен тұратын тізбек бірнеше миллисекундқа экранға шығарылады. Оқырманнан жарқыраған тізбекте қандай әріп болғанын екі нұсқадан таңдау сұралады. Мысалы, егер "WOSK" көрсетілсе, оқырман "K" немесе "H" әріптерінің қайсысы "WOSK" тізбегінде болғанын анықтауы керек. WSE пайда болады, егер субъекттер әріптер тізбегі нақты сөз болғанда, сөз емес (мысалы, "WKRG") немесе жеке әріптер болғанға қарағанда дұрыс әріпті тұрақтырақ таңдаса.

Гипотезалар

WSE-нің болуы, әдетте, сөздердің санада псевдосөздер мен жеке әріптерге қарағанда қолжетімділік немесе кодтау бойынша бір артықшылығы бар екенін көрсетеді. Әртүрлі зерттеулер бұл айырмашылықтың себебі айтылу ерекшеліктерінде (псевдосөздерді айту қиын, сондықтан оларды есте сақтау да қиын), жиілігінде (нағыз сөздер жиірек кездеседі және қолданылады), мағыналылығында (нағыз сөздер семантикалық мәнге ие, демек жақсырақ есте сақталады), орфографиялық тұрақтылығында (нағыз сөздер таныс орфографиялық ережелерге сәйкес келеді, демек жақсырақ есте сақталады) немесе көршілес сөздердің тығыздығында (нағыз сөздер псевдосөздерге қарағанда басқа сөздермен көбірек әріптерді ортақ бөліседі, демек санада көбірек белсенділік тудырады) болуы мүмкін екенін ұсынады. Басқа зерттеулер WSE-ге эксперименттік факторлардың, мысалы, сөз көрсетілгеннен кейін қолданылатын маска түрінің немесе масканың ұзақтығының күшті әсер ететінін, тіпті оны тудыратынын көрсеткен.

Модельдер

WSE-ді түсіндіруге талпынатын екі танымал модель – интерактивті белсендіру моделі (IAM) және екі жолды кодтау моделі (DRC). Бұл модельдердің ешқайсысы назарды ескермейді; осы қарым-қатынас WSE-ні зерттеу арқылы қарастырылады. Дәлелдер WSE-нің сөз ұсынылғанда бақылаушының саналы түсінігі болмаса да сақталуын көрсетеді, бұл WSE үшін назардың қажет емес екенін және бұл құбылысқа қатысы жоқ екенін білдіреді. Дегенмен, назардың WSE-ні өзгертетіні дәлелденді, бұл жаңадан алынған нейрофизиологиялық деректермен сәйкес келеді, олар назардың сөзді өңдеудің бастапқы кезеңдерін өзгертетінін көрсетеді. IAM және AVM көптеген негізгі ұсыныстарды бөліседі, мысалы, стимул кірісі кеңістікте нақты әріптік бірліктерді белсендіреді, белсенді әріптік бірліктер сөздік бірліктердің белсенділігін реттейді және әріптерді және сөздерді тану жиі жоғарыдан төменге қарай процестерге тәуелді болады (мысалы, "Сиыр дейді" фразасын оқығанда адам "муу" деп болжайды және сөздің 'м' әріпімен басталатынын тексергенде қалған әріптерге назар аудармайды). Бұл белгіні анықтағыштар содан кейін әртүрлі әріп анықтағыштарды ынталандырады немесе тежейді, олар өз кезегінде әртүрлі сөз анықтағыштарды ынталандырады немесе тежейді. Кейбір сөздер осы ынталандыру арқылы белсендірілуі мүмкін. Алайда, әріптердің комбинациясының мағынасы болмауы бұрын белсендірілген сөздерді тежеуі мүмкін. Әрбір белсенді байланыс әртүрлі салмаққа ие болады, сондықтан мысалдағы "WORK" сөзі басқа сөздерге қарағанда көбірек белсендіріледі (демек, оқырман оны таниды). Осы интерактивті белсендіру моделіне сәйкес, WSE былай түсіндіріледі: мақсатты әріп сөз ішінде ұсынылғанда, белгіні анықтағыштар, әріп анықтағыштар және сөз анықтағыштар белсендіріледі, бұл стимулдың соңғы тануына салмақ қосады. Алайда, егер тек әріп ұсынылса, тек әріп анықтағыш деңгейі белсендіріледі. Сондықтан біз ұсынылған стимул сөзін жақсырақ есте сақтай аламыз, соның салдарынан оның құрамдас әріптерін анықтауда дәлірек боламыз, WSE-де байқалғандай.

Белсенділендіру-тексеру моделі

AVM кодтау, тексеру және шешім қабылдау операцияларымен айналысады. Кодтау – жадта сақталған үйренген элементтердің санасыз белсендірілуіне алып келетін бастапқы операцияларды сипаттау үшін қолданылады. Кодтаудан кейін тексеру процесі жүзеге асады. Тексеру көбінесе жауап берушілердің бір ғана сөздік жазбаны саналы түрде тануына себеп болады. Тексеруді стимулдың сақталған немесе бұрын үйренген бейнесімен басқарылатын, тәуелсіз, жоғарыдан төменге қарайғы талдау ретінде қарастыру керек. Тексерудегі нақты уақытты өңдеу компьютерлік модельдеу арқылы қайта жаңғыртуға болады. Соңында, нақты бір парадигмадағы орындалудың жылдамдығы мен дәлдігіне әсер ететін факторлар, шешімдердің негізінен кодтаудан немесе тексеруден алынған ақпаратқа негізделгеніне байланысты болады.

Сөздің артықшылығының теріс әсері

Джонстон мен МакКлелландтың баяндамасының бірінен анықталғандай, сөз бен сөз емес нәрсені салыстырғанда WSE әрқашан бола бермейді. Керісінше, ол оқушылардың тапсырманы орындау барысында қолданатын стратегияларына шартты түрде байланысты. Егер оқушылар нақты бір позициядағы әріпке көбірек назар бөлсе, олар сөздің басымдығының кері әсерін сезінеді. Бұл оқушы толық сөзді ескермесе, сөзді анықтау деңгейінің белсенділігі бұрынғыдай күшті болмайтындықтан болады.