Кіріспе

Норвегияның сот жүйесі иерархиялық құрылымға ие, және оның ең жоғарғы сатысында Жоғарғы Сот орналасқан. Татуласу кеңестері тек белгілі бір азаматтық істерді қарастырады. Аудандық соттар Әділет соттарының бірінші инстанциясы болып есептеледі. Қазылар алқасы (жоғары) соттары екінші инстанция, ал Жоғарғы Сот үшінші инстанция болып табылады.

Соттар

Соттардың құрылымы иерархиялық, және оның ең жоғарғы сатысында Жоғарғы Сот орналасқан. Бітімгершілік кеңестер тек белгілі бір азаматтық істерді қарастырады. Аудандық соттар Сот жүйесінің бірінші инстанциясы болып есептеледі. Қазылар алқасы (жоғары) соттары екінші инстанция, ал Жоғарғы Сот үшінші инстанция болып табылады.

Жоғарғы Сот

Жоғарғы сот – Норвегияның ең жоғары сот инстанциясы және төменгі дәрежедегі соттардың шешімдеріне шағымдану арнасы. Сот Осло қаласында орналасқан. Мұнда қабылданған шешімдер соңғы және оларға шағымдануға немесе наразылық білдіруге болмайды. Бірден-бір ерекшелік – Страсбургтегі Адам құқықтары сотына жүгінуге болатын жағдайлар ғана. Норвегия королі елдің Жоғарғы соты мен басқа да жоғары соттарға судьяларды тағайындауға толық құқылы. Ол мұндай тағайындауларды елдің Сот судьяларын тағайындау кеңесінің ұсынымы бойынша жасайды, ал осы кеңестің мүшелері де король тағайындайды.

Аралық апелляциялық комитет

Жоғарғы Соттың үш судьясы аралық шағымдар жөніндегі комитетті құрайды. Бұл комитет қандай да бір істі Жоғарғы Сот қарауына жіберуге келісуі тиіс.

Аудандық соттар

Аудандық соттар (норвег. tingrett) – әділет соттарының бірінші инстанциясы. Барлығы 23 аудандық сот бар.

Татуластыру кеңестері

Әр муниципалитетке келісу кеңесі бекітіледі. Әрбір келісу кеңесі үш төлқұжақты мүшеден және муниципалитет кеңесі сайлаған немесе тағайындаған, олармен тең сандағы депутаттардан тұрады, олардың өкілеттік мерзімі төрт жылды құрайды. Келісу кеңестері дауласып жатқан тараптар арасында делдалдық қызмет көрсетеді және, әдетте, шешім шығаруға уәкілді. Келісу кеңестері азаматтық даулардың көп бөлігін шешеді, бірақ қылмыстық істерді қарастырмайды және олардың отырыстарына қатысу ерікті болып табылады.

Заң

Патшаның Мемлекеттік кеңесте сот үкімі шығарылғаннан кейін қылмыскерлерді кешіруге құқығы бар. Алайда, бұл құқық көбінесе патшаның атынан сайланған үкімет тарапынан сирек қолданылады.

Әкімшілік

Әділет және қоғамдық қауіпсіздік министрлігі – әділет, полиция және ішкі барлау салаларына жауапты мемлекеттік министрлік. Норвегия сот әкімшілігі – соттардың басқару және жұмыс істеуіне жауапты мемлекеттік орган. Бұл ұйым қатаң түрде әкімшілік сипатта болып табылады және сот процестеріне, судьялардың немесе сот жүйесіндегі басқа да лауазымдарға тағайындалуына араласпайды. Норвегия түрмелері қаталдыққа қарағанда адамгершілікке басымдық береді және қайта оңалтуға ерекше мән қояды. 20% қайта сотталу көрсеткішімен Норвегия әлемдегі ең төменгі көрсеткіштердің біріне ие.

Судьялар

Сот төрешілерін тағайындау комиссиясы судьяларды тағайындауға ұсынады, ал оларды Мемлекеттік кеңес ресми түрде тағайындайды.

Бейресми судьялар

Норвегияның аудандық соттарында көп жағдайда кәсіби судьялармен бірге бейбіт судьялар да отырады. Көбінесе, бір кәсіби судьямен қатар екі бейбіт судья отырады. Егер аталған іс бойынша жұмыс жүктемесі жоғары болса немесе басқа да маңызды себептер болса, төраға үш бейбіт судьяның екі кәсіби судьямен бірге отыруын белгілеуге құқылы. Шешімдер қарапайым көпшілік дауыспен қабылданады. Апелляциялық соттарда ең жоғары жазасы алты жылдан кем қылмыстық істерді үш кәсіби судья мен төрт бейбіт судьядан тұратын алқа қарастырады. Бейбіт судьялар халықтың өкілі деп есептелмейді. Норвегиядағы бейбіт судьялардың шамамен 75%-ы саяси партиялар ұсынады.

Қазылар алқасы

Қазылар алқасы 1887 жылдан 2019 жылға дейін пайдаланылды. Апелляциялық сотта (Lagmannsrett) он қазыдан тұратын алқа, егер алты жыл немесе одан көп мерзімге жаза тағайындалуы мүмкін болса, кінәлілік мәселесін анықтады. Күрделі және ұзаққа созылған істерде, егер қазылардың біреуі сот процесін аяқтауға қабілетсіз болса, алқа мүшелерінің саны он бір немесе он екіге дейін арттырылуы мүмкін. Соңғы сөзден кейін оннан астам қазы болса, олардың саны жеребе тастау арқылы онға дейін азайтылды. Қазылар алқасының үкімі соңғы емес еді, үш кәсіби судья кінәлі деп тануды және ақтауды қайта қарау үшін апелляциялық сотқа жолдай алатын. Қайта сотталуда қазылар алқасының орнына үш кәсіби судья және төрт халық судьясы болды. Қазылар алқасы сол апелляциялық соттың халық судьяларының тізімінен іріктелді. Әкімшіліктер тізімге адамдарды қосуға жауапты болды. Норвегияда қазылар алқасымен соңғы рет қаралып шешілген іс Эрик Йенсенге қатысты. Алайда, үш судья қазылар алқасының шешімін күштен шығарды.