Кіріспе

Еуропалық Одақтың Жоғарғы Соты, Еуропалық Одақтың Әділет Сотының (ЕАОӘС) құрамына кіреді.

Еуропалық Одақтың Әділет Соты (ЕАОӘС), ресми түрде тек Әділет Соты, Еуропалық Одақ заң мәселелері бойынша Еуропалық Одақтың жоғарғы соты болып табылады. Еуропалық Одақтың Әділет Сотының құрамына кіретін ол, Еуропалық Одақ заңын түсіндіру және оның Еуропалық Одақ жұмыс істеу туралы шартының 263-бабына сәйкес барлық Еуропалық Одақ мүше мемлекеттерінде біркелкі қолданылуын қамтамасыз ету міндетін атқарады. Сот 1952 жылы құрылған және Люксембургте орналасқан. Ол әр мүше мемлекеттен бір судьядан тұрады, бірақ әдетте үш, бес немесе он бес судьядан тұратын алқаларда істерді қарайды. Сотты 2015 жылдан бері президент Коен Ленаертс басқарады. Дегенмен, нақты бір іс бойынша түйінделген түсіндіруді қолдану ұлттық соттың құзыретінде болады, бірақ Еуропалық Одақ заңнамасы бойынша сұрақ туған кезде тек соңғы сатыдағы апелляциялық соттар ғана оған жүгінуге міндетті. Шарлар ЕАОӘС-ке Еуропалық Одақ заңдарын Еуропалық Одақтың барлық аймағында біркелкі қолдануға қажетті өкілеттік береді. Сот, басқа Еуропалық Одақ институттары мен мүше мемлекеттер арасындағы әкімшілік және конституциялық сот ретінде де әрекет етеді, сондай-ақ Еуропалық Одақ институттарының, органдарының, кеңселері мен агенттіктерінің заңсыз актілерін жоюға немесе жарамсыз деп тануға құқылы. Соттың өкілеттігі 1997 жылы Амстердам шартына қол қойылған кезде артты. Үшінші тіректегі мәселелер бірінші тірекке ауыстырылды. Бұрын бұл мәселелер мүше мемлекеттер арасында шешілетін. Лиссабон шарты 2009 жылғы 1 желтоқсанда күшіне енгеннен кейін, ЕАОӘС-тің ресми атауы «Еуропалық Қоғамдастықтардың Әділет Сотынан» «Әділет Соты» деп өзгертілді, бірақ ағылшын тілінде Сотты «Еуропалық Әділет Соты» деп атау жиі қолданылады. Бірінші сатыдағы Сот «Жалпы Сот» деп аталды, ал «Еуропалық Одақтың Әділет Соты» термині енді екі сотты, сондай-ақ оның мамандандырылған соттарын бірге ресми түрде белгілейді.

Судьялар

Соттың құрамына судьялар кіреді, оларға 11 генерал-адвокат көмек көрсетеді. Судьялар мен генерал-адвокаттар мүше мемлекеттер үкіметтерінің өзара келісімімен тағайындалады және қызмет мерзімі бес жылды құрайды, ол қайта тағайындалуы мүмкін. Шарттар бойынша, олар тәуелсіздігі "күмәнсіз" болатын және өз елдеріндегі жоғары сот қызметтеріне тағайындалуға қажетті біліктіліктері бар, немесе танылған құзыретті заңгерлер арасынан таңдалуы тиіс.

Төраға

Сот төрағасы судьялардың арасынан және судьялар арқылы үш жылға сайланады, оның мерзімі қайта жаңартылуы мүмкін. Төраға сот отырыстары мен мәжілістерге төрағалық етеді, сот ісін және әкімшілік жұмысты (мысалы, Соттың және Үлкен Палатаның кестесін) басқарады. Ол сондай-ақ істерді қарау үшін палаталарға жібереді және баяндамашы судьяларды (репортер судьялар) тағайындайды. Кеңес Президентке уақытша шаралар жөніндегі өтініштерде көмек көрсету және баяндамашылардың міндеттерін орындауға көмектесу үшін баяндамашылардың көмекшілерін тағайындауға құқылы. № (Номер) Сурет Төраға Мерзімі 1 Массимо Пилотти 1952–1958 2 Андреас Маттиас Доннер 1958–1964 3 Шарль Леон Хаммес 1964–1967 4 Роберт Лекур 1967–1976 5 Ханс Кутшер 1976–1980 6 Жозе Мертенс де Вильмарс 1980–1984 7 Джон Маккензи Стюарт 1984–1988 8 Оле Ду 1988–1994 9 Гил Карлос Родригес Иглесиас 1994–2003 10 Василиос Скоурис 7 қазан 2003 – 6 қазан 2015 11 Коэн Ленаэртс 8 қазан 2015 – қазіргі уақытқа дейін. Мерзімі 6 қазан 2024 ж. аяқталады. Көздірегі:

Төрағаның орынбасары

2012 жылы Әділет Сарайының Статутына енгізілген түзетулермен вице-президент лауазымы құрылды. Вице-президенттің міндеті – Президенттің өкілеттіктерін орындауына көмектесу және Президент қатыса алмаған жағдайда немесе Президент лауазымы бос болғанда оның орнын басу. 2012 жылы Бельгиялық судья Коен Ленаертс Әділет Сарайының вице-президенті міндетін атқарған алғашқы судья болды. Әділет Сарайының Президенті сияқты, вице-президент те Сарай мүшелерімен үш жылға сайланады. № (Номер) Сурет Вице-президент Мемлекеттік мерзім 1 Коен Ленаертс 9 қазан 2012 – 6 қазан 2015 2 Антонио Тиццано 8 қазан 2015 – 8 қазан 2018 3 Розарио Сильва де Лапуерта 9 қазан 2018 – 6 қазан 2021 4 Ларс Бей Ларсен 6 қазан 2021 – қазіргі кезде, мерзімі 3 қазан 2024 ж. аяқталады.

Бас адвокаттар

Судьяларға он бір бас прокурор көмек көрсетеді, соттың өтініші бойынша олардың санын Кеңес көбейтуі мүмкін. Бас прокурорлар өздеріне жүктелген істер бойынша заңдық пікір беруге жауапты. Олар іске қатысқан тараптарға сұрақтар қойып, судьялар кеңесе бастағанға дейін, мәселені заңмен шешу бойынша пікірлерін білдіре алады. Бас прокурорларды тағайындаудың мақсаты – соттың істері бойынша тәуелсіз және бейтарап пікірлер ұсыну. Сот шешімдерінен өзгеше, бас прокурорлардың жазбаша пікірлері бір автордың туындысы болып табылады, сондықтан олар көбінесе оқуға оңай және сотқа қарағанда құқықтық мәселелерді толығырақ қарастырады, сот тек қолданыстағы мәселелермен шектеледі. Бас прокурорлардың пікірлері кеңес беру сипатында болады және сотты міндеттейді деп есептелмейді, бірақ олардың әсері зор және көп жағдайда оларға сүйенушілік танытылады. 2016 жылғы зерттеуде Арребола мен Маурисио бас прокурордың сот шешімдеріне тигізетін әсерін өлшеді, нәтижесінде соттың белгілі бір нәтижеге қол жеткізу ықтималдығы бас прокурордың пікірімен сәйкес болған жағдайда 67%-ға артады. 2003 жылдан бастап бас прокурорлар тек қана сот іс жаңа заңдық мәселені көтереді деп сақтаған жағдайда ғана пікір білдіруге міндетті. ЕОШЖ 255-бабына сәйкес, судьялар мен бас прокурорлар кандидаттардың лайықтылығын бағалауға жауапты комиссиямен кеңескеннен кейін, мүше мемлекеттер үкіметтерінің ортақ келісімімен тағайындалады.

Хатшы

Хатшы – Соттың бас әкімшісі. Олар Сот төрағасының билігіндегі бөлімдерді басқарады.

Камералар

Сот толық құрамында, он бес судьядан тұратын үлкен палатада (президент пен вице-президентті қоса алғанда) немесе үш немесе бес судьядан тұратын құрамында отырыс өткізе алады. Толық құрамдағы отырыстар қазір өте сирек, сот көбінесе үш немесе бес судьядан тұратын құрамында отырыс өткізеді. Әрбір құрам өз президентін сайлайды, ол бес судьялық құрам үшін үш жылға, ал үш судьялық құрам үшін бір жылға сайланады. Келісімшарттарда көзделген ерекше жағдайларда сот толық құрамында отыруға міндетті. Сот, егер туындаған мәселелер ерекше маңызды деп табылса, толық құрамда отырыс өткізу туралы шешім қабылдауы мүмкін.

Құзыреті мен өкілеттігі

Еуропалық Одақ шарттарын түсіндіру және қолдану кезінде заңның сақталуын қамтамасыз ету – Әділет Сатының міндеті. Франция – Ұлыбритания (C 141/78 ісі), 1979 жылғы 14 қазандағы сот шешімі бойынша Ұлыбританияның балық шаруашылығын қорғау жөніндегі бір жақты шарасы, бұзушылық, себебі Ұлыбритания Комиссиямен кеңесіп, оның мақұлдауын алуға тиіс болды. Бельгия – Испания (C 388/95 ісі), 2000 жылғы 16 мамырдағы сот шешімі бойынша, егер шарап өнімнің тегі атауын пайдаланса, оны өндіріс аймағында бөтелкеге салуды талап ететін Испанияның регламенті, бұзушылық жоқ, себебі ол тауарлардың еркін қозғалысына рұқсат етілген және негізделген шектеу болып табылады. Испания – Ұлыбритания (C 145/04 ісі), 2006 жылғы 12 қыркүйектегі сот шешімі бойынша Гибралтардағы сайлау құқығы туралы, бұзушылық жоқ. Венгрия – Словакия (C 364/10 ісі), 2012 жылғы 16 қазандағы сот шешімі: Словакия Венгрия президентіне кіруге тыйым салады, бұзушылық жоқ. Австрия – Германия (C 591/17 ісі), 2019 жылғы 18 маусымдағы сот шешімі бойынша Германияның автокөлік салығы бойынша кемсітушілік салық жеңілдігі туралы; бұзушылық. Словения – Хорватия (C 457/18 ісі), 2020 жылғы 31 қаңтардағы сот шешімі олардың шекаралық дауы туралы. Әділет Сатында іс қозғалғанға дейін Комиссия алдын ала рәсім жүргізеді, ол мүше мемлекетке қарсы шағымдарға жауап беру мүмкіндігін береді. Сот, Еуропалық Комиссия заң бұзушы мемлекетке ресми хат жібермесе, ешкім оны мәжбүрлей алмайды деп шешті. Егер бұл рәсім Мүше мемлекеттің бұзушылығын тоқтатуға әкелмесе, Одақ заңын бұзу туралы шағым Әділет Сатына берілуі мүмкін. Сот міндеттеме орындалмаған деп тапса, тиісті Мүше мемлекет бұзушылықты дереу тоқтатуға тиіс. Егер Комиссия жаңа іс қозғағаннан кейін Әділет Саты Мүше мемлекеттің оның шешімін орындамағанын анықтаса, ол Комиссияның өтініші бойынша, ЕОСТ 260-бабына сәйкес Мүше мемлекетке белгілі бір сомада немесе мерзімдік қаржылық санкция салуға құқылы.

Айыптылықты жою туралы іс

Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың 263-бабына (бұрынғы 230-бап) сәйкес күшін жою туралы талап арыз арқылы, талап қоюшы Еуропалық Одақтың институтының, органының, кеңсесінің немесе агенттігінің қабылдаған актісін (ереже, директива, шешім немесе құқықтық салдары бар кез келген акт) күшін жоюды сұрайды. Әділет Сарайының құзыретіне мүше мемлекет Еуропалық Парламентке және/немесе Кеңеске (мемлекеттік жәрдем, демпинг және орындау өкілеттіктеріне қатысты Кеңестің шараларынан басқа) немесе бір Одақ институты екіншісіне қарсы қозғаған істер кіреді. Бас Сот алғашқы инстанция ретінде осы сияқты барлық басқа да істерді, әсіресе жеке тұлғалар қозғаған істерді қарауға құзыретті. Әділет Сарайы Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың 264-бабына (бұрынғы 231-бап) сәйкес актілерді жарамсыз деп жариялау өкілеттігіне ие.

Іс-әрекетсіз қалғандығы үшін іс қозғау

Еуропалық Одақ жөніндегі шарттың 265-бабы (бұрынғы 232-бап) бойынша, Әділет Сарайы мен Бас Сот Еуропалық Одақтың институтының, органының, кеңсесінің немесе агенттігінің әрекетсіздігінің заңдылығын да тексеруге құқылы. Бірақ мұндай шараны институт әрекет етуге шақырылғаннан кейін ғана бастауға болады. Егер әрекетсіздік заңсыз деп табылса, тиісті институт оны тиісті шаралармен тоқтатуға міндетті.

Шарттан тыс жауапкершілік бойынша өтемақыны төлеу туралы өтініш

Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың 268-бабына (және 340-бапқа сілтеме жасап) сәйкес, Әділет Сарайы шарттық емес жауапкершілікке негізделген өтемақы талаптарын қарап, Одақтың мекемелері немесе қызметкерлерінің қызметтік міндеттерін орындау кезінде азаматтар мен кәсіпкерлікке келтірген зиян үшін жауапкершілік туралы шешім шығарады.

Құқықтық мәселелер бойынша шағымдар

Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың 256-бабына (бұрынғы 225-бабына) сәйкес, Бас сотқа шағым беруге болады, егер шағым заң мәселесіне қатысты болса. Егер шағым қабылданса және негізді болса, Бас сот Жалпы соттың шешімін жояды. Іс жүргізудің жай-күйіне қарай, Бас сот өзі істі қарап шеше алады. Әйтпесе, Бас сот істі Жалпы сотқа қайтаруға міндетті, ол апелляциялық шағым бойынша қабылданған шешіммен шешілген болады. Еуропалық Одақ агенттіктерінің тәуелсіз апелляциялық алқаларының шешімдеріне қатысты Жалпы соттың шешіміне шағымдану жағдайларын қоспағанда, Бас сотқа шағымдануға арнайы процедура қарастырылмаған (Сот Статутының 58а бабында белгіленген).

Алдын ала шешімді сұрау

Алдын ала шешім сұраулары – Одақ құқығының ерекшелігі. Сот өзінің табиғаты бойынша Одақтың заңдылығын қорғаудың жоғары органы болғанымен, ол Еуроодақ заңын қолдануға өкілетті жалғыз сот органы емес. Бұл міндет ұлттық соттарға да жүктеледі, себебі олар негізгі жауапкершілігі – мүше мемлекеттердің билік органдары – жүктелген, сондай-ақ, Шартылардың және екіншілік құқықтың көптеген ережелері – регламенттер, директивалар мен шешімдер – тікелей мүше мемлекеттердің азаматтарына жеке құқықтарды береді, оларды ұлттық соттар сақтауға тиіс. Ұлттық соттар өздерінің табиғаты бойынша Одақ құқығының бірінші кепілі болып табылады. Сотқа ұсыныстар Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы Шартының 267-бабында (бұрынғы 234-бабы) сипатталған. Алдын ала шешім сұрауларында Одақ құқығындағы актілердің заңдылығын тексеру де қарастырылады. Соттың жауабы тек пікір емес, сот шешімі немесе негізделген қаулы нысанында беріледі. Осыны ұйғарып отырған ұлттық сот берілген түсіндірмеге бағынуға міндетті. Соттың шешімі басқа ұлттық соттарды да міндеттейді, егер олардың алдында осыған ұқсас мәселе туындаса. Мұндай өтінішті тек ұлттық сот ғана бере алады, ол осыған қатысты шешім қабылдауға құқылы, бірақ барлық тараптар – яғни, мемлекеттер, ұлттық сот алдындағы іс бойынша тараптар, әсіресе Комиссия – Сот алдындағы іс-қимылға қатыса алады. Осылайша, маңызды қағидалардың көптегені алдын ала шешімдермен бекітілді, кейде бірінші сатыдағы ұлттық соттардың сұрақтарына жауап ретінде. Сот шешімінің соңында шешімнің қорытындысы және шығындарды басқару тәртібін анықтайтын диспозитив келтіріледі. ЕОҚ-ның 2009 жылғы есебінде бельгиялық, неміс және итальяндық судьялар ЕОҚ-ға Еуроодақ заңдарын түсіндіру бойынша ең көп өтініш бергені атап өтілді. Алайда, Германияның Конституциялық соты сирек Еуропалық Сотқа жүгінеді, сондықтан заңгерлер мен заң профессорлары екі сот арасында болашақ сот қақтығысы туралы ескертеді. 2014 жылғы 7 ақпанда Германияның Конституциялық соты Еуропалық Орталық Банк бағдарламасына қатысты шешім шығару үшін алғашқы ісін ЕОҚ-қа жіберді. 2017 жылы Германияның Конституциялық соты екінші ісін ЕОҚ-ға жіберді, бірақ Соттың алдын ала шешімдерінің міндетті сипатына қарамастан, Германияның Конституциялық соты 2020 жылы алдын ала шешімді орындаудан бас тартты. Германия Конституциялық сотының пікірінше, Соттың жауабы түсініксіз болған. 2021 жылғы маусымда Еуропалық Комиссия Германияның Конституциялық сотының Соттың алдын ала шешімін орындаудан бас тартқаны үшін Германияға қарсы бұзушылық ісін бастайтынын мәлімдеді. Мүше мемлекеттердің конституциялық соттары, жалпы алғанда, Еуропалық Сотқа сұрақ қоюға құлшынбайды.

Процедура және жұмыс тілдері

ЕОҚ алдындағы сот ісі оның ішкі регламентімен реттеледі. Әдетте, Соттың іс жүргізуі жазбаша және ауызша кезеңдерді қамтиды. Сот отырысы өтініш беруші таңдаған Еуропалық Одақтың ресми тілінде жүргізіледі, бірақ егер жауапкер мүше мемлекет немесе оның азаматы болса, тараптар келіспесе, өтініш беруші сол мемлекеттің ресми тілін таңдауы керек. Дегенмен, соттың жұмыс тілі – іс тыңдалып жатқан тіл, ал француз тілі талқылаудың ортақ тілі болып табылады. Судьялар осы тілде кеңеседі, іс қағаздары мен жазбаша құқықтық ұсыныстар осы тілге аударылады және сот шешімі осы тілде дайындалады. Бас прокурорлар, керісінше, өз пікірлерін кез келген ресми тілде жасай алады, себебі олар кеңеске қатыспайды. Осы пікірлер судьялар мен олардың қарауы үшін француз тіліне аударылады. Алайда, іс бойынша барлық құжаттар іс жүргізу тілінде болады және Әділеттік соты немесе Бас соттың шығарған шешімінің түпнұсқасы тек іс жүргізу тілінде ғана жарамды болып саналады.

Орындық

Еуропалық Одақтың барлық сот органдары Люксембург қаласының Кирхберг ауданында орналасқан. Әділет сарайы Palais de la Cour de Justice ғимаратында орналасқан. Люксембург қаласы 1952 жылғы 23 шілдеде Еуропалық көмір және болат қоғамдастығы құрылған кезде Әділет сарайының уақытша орны ретінде таңдалды. Алғашқы отырысы 1954 жылғы 28 қарашада Вилла Вобан деп аталатын ғимаратта өтті, ол 1959 жылға дейін қолданылды, содан кейін Коте-д'Их ғимаратына, ал 1972 жылы Палас ғимаратына көшірілді. 1965 жылы мүше мемлекеттер Люксембург қаласын Әділет сарайының тұрақты орны ретінде бекітті. Болашақтағы сот органдары (Бірінші инстанция соты және Мемлекеттік қызмет соты) да қалада орналасады. Бұл шешім 1992 жылы Эдинбургте өткен Еуропалық кеңес тарапынан бекітілді. Алайда, болашақ органдардың Люксембург қаласында орналасатыны туралы ешқандай сілтеме болған жоқ. Оған жауап ретінде Люксембург үкіметі 1965 жылы келісілген шарттардан бас тартпайтынын мәлімдеген өз декларациясын жариялады. Эдинбург шешімі Амстердам шартына қоса тіркелді. Ницца шартына Люксембург ішкі нарықты үйлестіру жөніндегі кеңсесінің апелляциялық кеңестерінің орналасқан жерін талап етпейтіні туралы декларациясы қоса берілді, тіпті ол сот органы болған жағдайда да. Сот шешімі бойынша, Қоғамдастық жаңа құқықтық тәртіпті құрайды, оның субъектілері тек мүше мемлекеттер ғана емес, сонымен қатар олардың азаматтары да болып табылады. Осыған байланысты, егер тиісінше қалыптастырылса, Қоғамдастық құқығы жеке тұлғаларға ұлттық соттар қорғауға міндетті құқықтарды бере алады. Тікелей әсер ету принципі ұлттық құқықтың басымдығы болмаса, тиімді болмас еді. Басымдық болмаса, мүше мемлекеттер ЕО ережелерін қарапайым ғана елемеуге болады. Costa v ENEL (1964) ісінде сот мүше мемлекеттер өздерінің егемендік құқықтарын Қоғамдастыққа толығымен бергенін және Одақ құқығын ішкі заңмен күшін жоюға болмайтынын мәлімдеді. Тағы бір маңызды іс – Комиссия Люксембург пен Бельгияға қарсы (1964) ісі, «Сүт өнімдері» ісі. Осы шешімде Сот Еуропалық экономикалық қоғамдастықта жалпы халықаралық құқықпен рұқсат етілген жазалау шараларын қолдануды толығымен жоққа шығарды. Бұл шешім Еуропалық құқықтық тәртіптің дәстүрлі халықаралық құқықтан өзгешелігінің ең жақсы мысалы деп есептеледі. Комиссияның Люксембург пен Бельгияға қарсы ісі Van Gend en Loos және Costa v ENEL істерімен де логикалық байланысты, себебі тікелей әсер ету және басымдық доктриналары Еуропалық құқықтық жүйеге мүше мемлекеттердің жазалау шараларын қолданудан бас тартуға мүмкіндік береді. Тікелей әсер ету доктринасы мен ЕО мүше мемлекеттері арасындағы мемлекетаралық кек алудың жойылуы арасындағы байланысты Еуропалық соттың көптеген маңызды ерте шешімдерінен және 1962 мен 1976 жылдар аралығында соттың маңызды мүшесі болған ықпалды француз судьясы Роберт Лекурдың жазбаларынан табуға болады. Сонымен қатар, 1991 жылғы Francovich v Italy ісінде ЕОС-та мүше мемлекеттер ЕО директивасын ұлттық заңға көшірудің нәтижесінде зиян шеккен жеке тұлғаларға өтемақы төлеуге жауапкер болатыны белгіленді.

Сын

2008 жылы Германияның бұрынғы президенті Роман Герцог ЕО Сотының өкілеттіктерін асырып кеткенін айтты. Ол әсіресе Мангольд – Хельм ісі бойынша сот шешіміне сын көзбен қарады, бұл шешім ересек қызметкерлерге артықшылық беретін Германия заңын күштен шығарды. 2011 жылы Бельгия Конституциялық сотының төрағасы Марк Босуйт Еуропалық Одақ соты мен Еуропалық адам құқықтары соты өздерінің құзыреттерін кеңейту арқылы көбірек өкілеттіктерді алып, «судьялар үкіметі» қаупін тудырып отырғанын мәлімдеді. Ол шетелдік судьялардың өз шешімдерінің ұлттық үкіметтердің қаржылық жағдайына тигізетін әсерін әрдайым толық түсінбейтінін атап өтті.