Кіріспе
Франциядағы ең жоғары сот – Кассациялық сот (kuʁ də ka.sasjon) – Францияның азаматтық және қылмыстық істер бойынша жоғарғы соты. Ол Мемлекеттік кеңес, Конституциялық кеңес және Юрисдикциялық даулар жөніндегі трибуналмен қатар елдің төрт жоғарғы сотының бірі. Ол негізінен ассиз және апелляциялық соттардың шешімдеріне қатысты шағымдарды қарайды (кассациялық шағымдар). Сот тек құқықтық мәселелерді қарастырады (фактілік мәселелерді қарастырмайды) және Франция бойынша заңның бірыңғай түсіндірілуі мен қолданылуы үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алады. Бұдан бөлек, Конституциялық кеңеске жібермес бұрын заңның конституциялықтығын күдік тудыратын шағымдарды іріктеп алады, Еуропалық адам құқықтары сотының өтініші бойынша төменгі соттардың үкімдерін қарап шығады және басқа да бірнеше іс бойынша шешім шығарады. Сот үш азаматтық алқаға, коммерция алқасына, еңбек алқасына, қылмыстық алқаға, прокуратура қызметіне және басқа да органдарға бөлінген. Сот әдетте үш немесе бес судьядан тұратын алқаларда шешім шығарады, ал ең маңызды істер пленарлық отырыстарда қаралады. Сот 1790 жылы Француз революциясы кезінде Кассациялық трибунал ретінде құрылды; оның бастапқы мақсаты – төменгі провинциялық соттардың (парламенттер) қателіктерін қарау юрисдикциясы бар сот ретінде жұмыс істеу болды. Дегенмен, Соттың көп бөлігі бұрынғы Париж Парламентінің сабақтастығын сақтайды. Сот Париждің 1-ші округіндегі Әділет сарайында орналасқан.
The Court of Cassation ( kuʁ də ka. sa. sjɔ̃) is the supreme court for civil and criminal cases in France. It is one of the country's four apex courts, along with the Council of State, the Constitutional Council and the Jurisdictional Disputes Tribunal. It primarily hears appeals against the decisions of courts of assizes and courts of appeal (appeals in cassation). The Court only reviews questions of law (but not questions of fact) and bears ultimate responsibility for a uniform interpretation and application of statutory law throughout France. It also filters out appeals challenging the constitutionality of statutes before forwarding them to the Counstitutional Council, reviews lower court verdicts on request of the European Court of Human Rights and hears several other types of cases. The Court is organized into three civil chambers, a commerce chamber, a labour chamber, a criminal chamber, a prosecutorial service and various other bodies. The Court usually rules in panels of three or five judges; the most significant cases are adjudicated by plenary sessions. The Court was established in 1790 as the Tribunal of Cassation during the French Revolution; its original purpose was to act as a court of error with revisory jurisdiction over lower provincial prerogative courts (parlements). However, much about the Court continues the earlier Paris Parlement. The Court is located in the Palace of Justice in the 1st arrondissement of Paris.
Құрамы
Сот судьялар мен прокуратурадан құралған. Бұған қоса, француз сотында істерді қарау үшін арнайы аттестатталған адвокаттардың жекелеген тобы бар.
Прокурордың кеңсесі
Прокуратураны бас прокурор (прокурор генераль) басқарады. Бас прокурор – сот өкілі, бірақ қылмыстық істерді өзі қозғамайды; оның міндеті – сотқа қалай іс жүргізу керектігі туралы кеңес беру, бұл Мемлекеттік кеңестегі (Мемлекеттік кеңес, функциясы өзгеше болуы мүмкін) Кеңесшінің рөліне ұқсас. Оның міндеттеріне «заң атынан» сотқа іс беру үшін өтініштерді ұсыну және қызмет барысында қылмыс жасаған мемлекеттік қызметкерлерді қарау үшін Франция Әділет сотына (Cour de justice de la République) іс жіберу кіреді. Бас прокурорға екі бас прокурордың орынбасары (премьер-адвокат генеральдар) және шамамен 22 прокурордың орынбасары (адвокат генеральдар) мен екі көмекші прокурор (орынбасарлар) көмек көрсетеді.
Жоғарғы соттың адвокатурасы
Адвокаттар, сот органдарының ресми қызметкерлері болмаса да, әділет жүйесінде маңызды рөл атқарады. Нақты бірнеше іс түрінен басқа, Мемлекеттік кеңесте немесе сотта қаралатын кез келген іс бойынша адвокаттың қатысуы міндетті. Эксклюзивті сөз сөйлеу құқығына ие және жоғары соттың бірінде заңгерлік тәжірибесіне қабылданған адвокаттар Advocate au Conseil d'État et à la Cour de Cassation, немесе қысқаша Advocates aux Conseils ("Жоғарғы соттағы кеңесшілер") деп аталады. Жоғарғы соттың адвокатурасына қабылдану өте қиын, арнайы оқудан өту және өте қатаң емтиханды сәтті тапсыру талап етіледі. Қабылданудан кейін адвокаттар өз іс-қимылдары сотқа шағымдануға бола ма, яғни қарауға жата ма және минималды талаптардан асып түсе ме, деген мәселелер бойынша тараптарға кеңес бере алады – бұл маңызды қызмет, себебі сот тек заң мәселелері бойынша, фактілер бойынша емес, шағымдарды қарастырады. Адвокатура мүшелігі жалпы саны 60 лауазыммен шектеледі және мемлекеттік қызмет болып саналады.
Бас кеңесші
2019 жылдың мамыр айында Жан Франсуа Рикард Кассациялық соттың бас кеңесшісі болып тағайындалды және Париждің ірі соттарында терроризмге қарсы мемлекеттік прокурор міндетін атқаруға кірісті, сондай-ақ 2019 жылдың 25 маусымынан бастап жаңа Ұлттық терроризмге қарсы прокуратура кеңсесін (Parquet national antiterroriste [fr]; PNAT) басқарды. Ол 25 судьядан тұратын командаға жетекшілік етеді.
Іс жүргізу
Соттың басты мақсаты – төменгі сатыдағы сот шешімдерін заңдық немесе процедуралық қателіктер бойынша қарау. Франциядағы жоғарғы сот ретінде, оның басқа да функциялары бар.
Апелляциялық шағымдар
Сот апелляциялық соттардан немесе апелляциялық соттарда шағымдану мүмкін болмайтын шағын талаптардың белгілі бір түрлері үшін сот актілерінен келіп түсетін апелляциялық шағымдар (pourvois en cassation деп аталады) бойынша жоғары сатыдағы сот төрелігіне ие. Жоғарғы Сот апелляциялық шағымды іс бойынша қарап, төменгі сот шешімдерін бекіте алады немесе жоюға болады; егер жойылса, шешім "cassé" (француз тілінде "жою") деп аталады, сондықтан французша атауы Cour de cassation, яки "Жою соты" болып табылады. Сот қатаң апелляция, немесе stricto sensu арқылы сотталады, ол шешімді және шешім қабылдау процесін құқықтық мәселе бойынша қараумен шектеледі және тек қана елеулі қателіктер болған жағдайда ғана апелляцияны қанағаттандыра алады; жаңа дәлелдер қабылданбайды. Сәтті апелляцияның әдеттегі нәтижесі – төменгі сот шешімін жою және оны қайта қарау үшін қайтару болып табылады. Аралық апелляциялық сот, Cour d'appel, заң және рәсім мәселелері бойынша, сондай-ақ фактілік және логикалық қателіктер бойынша жалпы апелляциялық шағымдарды de novo қарап шығады. Кассациялық сот фактілік қателіктерге қарағанда, тек іс қағаздарындағы құқықтық немесе рәсімдік мәселелерді шешеді. Төменгі сатыдағы соттар кез келген жаңа және күрделі құқықтық мәселе бойынша іс жүргізу барысында Соттан аралық бұйрық беруді сұрауға құқылы; алайда, мұндай бұйрық соңғы немесе шешімді болып табылмайды.
Апелляциялық іс жүргізу
Істі үш немесе бес судьядан тұратын алқа қарайды. Азаматтық немесе қылмыстық шағымдар бойынша сот алқасында, егер Бас судья немесе бөлімдік төреші бес судьядан тұратын толық алқаны бұйырмаса, үш судья болады. Сонымен қатар, сот алқасына бастапқы тағайындалған үш судьяның кез келгені оның санын беске дейін ұлғайту туралы бұйрық бере алады. Егер іс бірден көп бөлімнің қарауындағы құқықтық салаларға жатса, Бас судья істі қарауды алқа емес, бөлімдік сотқа тапсыра алады. Сот төменнен шығарылған шешімді шағымды қабылдамау арқылы (rejet du pourvoi) немесе шағымды қабылдау арқылы (accueil du pourvoi) шешімді жояды немесе өзгерте алады. Егер ол төменгі сатыдағы сот қателік жасады деп тапса, төменгі сатыдағы сот шешімін жояды және апелляциялық сотқа қайта қарау үшін өз пікірімен бірге істі қайтарады (cassation avec renvoi). Егер шешімнің бір бөлігі ғана жойылған болса, ол ішінара алып тастау (cassation partielle) деп аталады. Кейде Сот төменгі сатыдағы соттың шешімін жоққа шығарып, істі өздігінен (cassation sans renvoi) сотқа жүгінбей-ақ, егер істің мән-жайы мен фактілері тіркелген болса, қарауы мүмкін. Егер сот шешімін жоққа шығарса, іс екінші апелляциялық сотқа қайта жіберіледі, яғни шешімін шағымдаған апелляциялық сотқа емес, ешқашан бірдей судьяларға жіберілмейді. Кассациялық немесе Бөлімшелік соттың алқасының шешімі төменгі сотқа міндетті емес, ал апелляциялық сот істі шешуге толық құқылы, бірақ жоғары соттың шешімі сендіруші күшке ие. Апелляциялық соттың шешімі қайтадан Кассациялық сотқа шағымдануы мүмкін. Егер солай болса, онда толық сот істі тыңдап, үкім шығарады. Ол бұрынғы шешімді қолдауға немесе оны қайтарып, істі басқа апелляциялық сотқа қайтаруға құқылы. Соңғы жағдайда, Соттың жалпы отырысының шешімі міндетті болып табылады, алайда іс қайта қаралатын сот фактілерді қайта қарауы мүмкін. Жарияланған шешімдер өте қысқаша, онда іс туралы мәлімет, тиісті заңдық нормалар туралы сілтемелер және шешімнің қысқаша мазмұны болады. Шешімде жалпы құқық жүйесіндегідей ratio decidendi болмайды. Оның орнына, сот шешімдерінің маңыздылығын түсіндіру заңгерлерге қалдырылады. Сот Азаматтық кодекстің немесе басқа да заңдардың түсіндірілу жолын жиі өзгертеді. Recueil Dalloz сияқты заңдық жинақтар мен заңгер ғалымдары жазған трактаттар шешімдерді прецеденттер арқылы талдап, түсіндіреді. Бұл ақпараттың көп бөлігі онлайн деректер базасы арқылы қол жетімді. Жалпы құқық юрисдикциясынан айырмашылығы, Францияда міндетті прецедент (stare decisis) доктринасы жоқ. Сондықтан жоғары соттардың алдыңғы шешімдері төменгі соттарды бірдей иерархияда байламайды, бірақ олар жиі орындалады және сендіруші күшке ие. Француздық құқықтық жүйеде тұрақты сот практикасының заңдық доктринасына сәйкес, соттар бір-бірімен сәйкес келетін шешімдерді қабылдауы керек және судьялар өздерінің заңды түсіндіруіне сүйене отырып шешім қабылдауы керек.
Қылмыстық шағымдар
Ауыр қылмыстар (құқық бұзушылықтар), француз тілінде қылмыстар деп аталады, округтік сотта төрелік алқасымен қаралады. Бұрын олардың шешімдеріне аралық апелляциялық соттан шағымдану мүмкін болмаған, ал 2001 жылға дейін тек Жоғарғы Сотқа ғана шағымдануға болар еді. Сот істі тек процедуралық және заңдық мәселелер бойынша қарап, қайта қарау туралы шешім қабылдағанда (бұл өлім жазасы істерін қоспағанда сирек кездесетін), істі қайта қарау үшін екінші Ассез сотына жіберетін. Осы жүйені қолдаушылардың бірінің пікірінше, қазылар алқасы шешкеннен кейін істі белсенді судьялардың қарауына рұқсат беру халықтың билігін жоққа шығарумен тең болар еді. 2001 жылдан бері Ассез сотының шешімдеріне басқа округтегі Ассез сотына, сот тағайындаған және үлкен төрелік алқасының алдында шағымдануға болады. Бұл жағдайда іс толығымен қайта қаралады. Алқалы соттардың қарауына кірмейтін процедуралық мәселелер бойынша Жоғарғы Сотқа шағымдану мүмкіндігі әлі де сақталады.
Сертификат берілген сұрақтар
Егер шағымдану болмаса, бірақ үкімет төменгі соттың заңды түсіндіруімен келіспесе, ол Бас прокурорға "заң мүддесінде сотқа шағымдануды" (бұрынғы un pourvoi dans l'intérêt de la loi) тапсыруға бұйыра алады, яғни жалпыға ортақ маңызы бар мәселені анықтау үшін шағымдану. Бас прокурор азаматтық және қылмыстық істерде соттың талабы бойынша немесе өз бастамасымен мұны істей алады. Сот содан кейін консультативтік пікір береді, ол төменгі сот шешіміне ешқандай әсер етпейді, себебі ол барлық тараптарды қанағаттандырды және шағымдану туралы өтініш түспеді. Егер үкімет соттар бекіткен заңға наразы болса, конституциялық мәселе болмаса, ол Парламенттен заңды қайта жазуды сұрай алады.
Басқа міндеттер
Сот Франциядағы сот жүйесі туралы жылдық есеп жариялайды. Есепте қылмыстық процесті қоса алғанда, сот жүйесіне қатысты заңдарға ұсынылатын өзгерістерді қамтитын бөлім бар. Сот, түрмеден босатылған және ақталуға ие болған сотталғандарға өтемақы төлейді. Соттың жоғары деңгейдегі кейбір өкілдері, құрамына кіретін арнайы, жағдайдай соттардың мүшелері болып табылады: Жоғары сот төрелігінің (Haute Cour de Justice) тергеу комиссиясы, ол Франция президентін мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін соттау үшін шақырылуы мүмкін; Республиканың Жоғары соты (Cour de Justice de la République), ол қазіргі немесе бұрынғы министрлерді қызмет барысында жасаған қылмыстары үшін соттау үшін шақырылуы мүмкін; және Ұлттық сот кеңесі (Conseil supérieur de la magistrature), ол сот тәртібін сақтау соты және тәртіптік кеңес қызметін атқарады. Бесінші Республика кезінде Жоғары сот төрелігі ешқашан отырыс өткізбеген, ал Республиканың Жоғары соты да сирек шақырылады.
Басқа да байланысты соттар
Бұл Франциядағы соңғы инстанция болып табылатын жалғыз сот емес. Үкімет органдарына, жергілікті билік органдарына немесе орталық үкіметке, соның ішінде барлық нормативтік құжаттарға (мысалы, заң актілері, министрлік бұйрықтары) қатысты талаптарды қараумен әкімшілік соттар айналысады, олар үшін соңғы инстанциясы – Conseil d'État. Сот және әкімшілік соттар арасында бірдей құзыреттілік немесе заңдардың қақтығысы туындаған жағдайларда, егер екеуі де құзыреттілігін сақтап қалса ("оң дау") немесе құзыреттіліктен бас тартса ("теріс дау"), юрисдикциялық даулар соты (Tribunal des Conflits) мәселені шешеді. Сот екі жоғары соттан 4 мүшеден тұрады және кейде, дауыстың тең болуы жағдайында, әділет министрі қатысып, төрағалық етеді. Ешбір соттың Парламент қабылдаған заңдар сияқты негізгі заңдарды жоюға құқығы жоқ. Дегенмен, соттар Францияның халықаралық шарттағы міндеттемелеріне қайшы келетін кез келген заң ережесін қолданудан бас тарта алады. Конституциялық тексеруді Конституциялық Кеңес жүзеге асырады, ол конституцияға қайшы деп таныған кез келген заңды жоя алады. Заң қабылданғанға дейін Франция Президенті, Парламенттің екі палатасының спикерлері немесе, көбінесе, бір палатадан 60 депутат Кеңеске қайта қарау туралы өтінішпен жүгінуі мүмкін. Кейбір заңдар, әсіресе конституциялық заңдар (loi organique), алдымен өтінішсіз Конституциялық Кеңестің қарауына түседі. Соттар заңды қолдануға қатысты шектеуші көзқарас танытуы мүмкін. 2009 жылғы реформа, 2010 жылдың 1 наурызынан бастап күшіне енді, сот процесіне қатысушыларға оларға қолданылып жатқан заңның конституциялық заңдылығына күмән тудыруға мүмкіндік береді. Бұл процедура, "конституциялық сұрақ" деп белгілі, мынадай: сұрақ алдымен сот судьясына қойылады және егер ол негізді болса, тиісті жоғары сотқа (әкімшілік соттан түскен жағдайда Мемлекеттік Кеңес, басқа соттар үшін Кассациялық сот) жіберіледі. Жоғары сот мұндай сұрақтарды жинап, Конституциялық Кеңеске жібереді. Егер Конституциялық Кеңес заңның конституцияға қайшы екенін анықтаса, заң күшін жояды және заңдық күшін жоғалтады; бұл шешім тек апелляциялық іс бойынша ғана емес, барлық адамдарға қолданылады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (ЕҚС) Еуропалық конвенцияны бұзған үкіметке қатысты шағымдарды ЕҚСҰ-ға мүше кез келген елде, соның ішінде барлық ЕО мүше елдерінде қарастырады. ЕҚС шағымды қарау үшін талапкер бұзушылық жасаған елде барлық соттық шараларды қолданған болуы керек; Францияда бұл жоғары соттардың біріне шағым беру процесін орындауды білдіреді. Дегенмен, ЕҚС апелляциялық емес, бастапқы сот құзыретіне ие. Сонымен қатар, француз соттары Еуропалық Одақ заңнамасына қатысты құқықтық мәселені анықтау үшін Еуропалық Сотқа сұрау жіберуі мүмкін.