Кіріспе

Вильям Ричард Толберт кіші (13 мамыр 1913 – 12 сәуір 1980) – либериялық саясаткер, 1971 жылдан 1980 жылы қанымен өлтірілгенге дейін Либерияның 20-шы президенті болды. Толберт – америкалық либериялық, мемлекеттік қызметкер ретінде білім алған, содан кейін 1943 жылы Либериядағы жалғыз құрылған партия – «Нағыз виг партиясы» атынан Өкілдер палатасына сайланды. 1952 жылы Толберт Вильям Табманның 23-ші вице-президенті болып сайланды және 1971 жылы Табманның қайтысынан кейін президент болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Толберттің президенттігінің алғашқы жылдары либералдық реформалар мен бейтараптық саясатты қабылдаумен өтті, бірақ экономикалық қиындықтардың күшеюі және америкалық либериялықтар мен жергілікті либериялықтар арасындағы шиеленіс тұрақсыздыққа алып келді. Толберт 1980 жылғы төңкеріс кезінде Самуэль Доу басқарған Халықтың құтқару кеңесі тарапынан өлтірілді, бұл Либериядағы 133 жылдық америкалық либериялық үкіметінің аяқталуын білдірді.

Өмірбаян

Уильям Ричард Толберт кіші Либерияның Бенсонвилл қаласында Уильям Ричард Толберт аға (1869-1948) мен Кейп-Маунт қаласынан, Либерия, Шарлотта Аугуста Толберт, Хоффтың қызы болып дүниеге келді. Толберт және Хофф отбасылары африкалық-американдық текті либериялық отбасылар еді, ал Хофф отбасы Вирджиниядан шыққан. Уильям Толберт аға – 1878 жылғы Либериядан шеттесу кезінде Либерияға көшіп келген, бұрынғы американдық құл Дэниел Франк Толберттің ұлы. Уильям Толберттің Оңтүстік Каролиналық атасы Дэниел Фрэнк Толберт Либерияда қоныстануға тырысқан басқа да афроамерикандықтармен бірге «Азор» баржасымен Либерияға көшіп келді. Толберт руы Либериядағы ең ірі америкалық-либериялық отбасылардың бірі болды. Ол Бенсонвилл бастауыш мектебінде, Краммелл Холл епископалдық орта мектебінде білім алды. Либерия университетінде оқып, 1934 жылы өнер бакалавры дәрежесін алды. Ол америкалық-либериялық және вай текті Виктория А. Дэвидке үйленді, олардың сегіз баласы болды. Толберт алғаш рет 1943 жылы Өкілдер палатасына сайланды және 1951 жылы вице-президент болып сайланғанға дейін қызмет етті. Баптист пасторы, 1965 жылы ол Баптист әлемі альянсының президенті қызметін атқарған алғашқы африкалық болды, сонымен қатар Phi Beta Sigma бауырластығының мүшесі болды. Ол Либерия масондық орденінің Ұлы шебері болды.

Вице-президенттік (1952-1971)

1951 жылы Либерияда президент және вице-президентті сайлау үшін сайлау өтті. 1951 жылы президент болған Уильям Табман Толбертті вице-президенті етіп таңдады. Олар жеңіске жетіп, Табман 1971 жылы қайтыс болғанға дейін 6 мерзімге қызмет етті. 1968 жылдың ақпан айында Уильям Р. Толберт Кариб аймағына саяхат жасады, мақсаты – мүмкіндігінше көп баптистермен кездесу. Ол премьер-министрмен кездесіп, Шығыс Квин-стрит баптистік шіркеуінде қызмет өткізді, сондай-ақ басқа да ресми шараларға қатысты. 1971 жылдың 23 шілдесінде президент Уильям Табман Лондонға сапар барысында қайтыс болды, осының нәтижесінде Толберт президент болды.

Төрағалық

Толберт 1971 жылы қолдағы президент Уильям Табманның қайтыс болуынан кейін президенттікке мұрагер болды. Сыртқы әлемде биліктің бейбіт түрде ауысуы Либериядағы саяси тұрақтылықтың сақталатындығының белгісі ретінде қабылданды, бұл сол кезде Африканың көп бөлігін қамқан саяси дағдарыстан күрт өзгеше еді. Дегенмен, Либерия жүйтінде бір партиялық мемлекет болып табылды, ұлттық заң шығару және сот жүйесі атқару билігіне бағынышты болды және азаматтық құқықтар мен бостандықтар шектеулі түрде қорғалды.

Оппозиция мен жергілікті этностық топтарға деген көзқарас

Президент болғаннан кейін Толберт либералды реформалар бастады. 1975 жылы қайта сайланғанымен, оның үкіметі халықтың әртүрлі топтары арасындағы, әсіресе, тәуелсіздік алғаннан бері елді билеп келген америкалық либериялықтар мен халықтың көпшілігін құрайтын түрлі жергілікті этникалық топтар арасындағы терең экономикалық теңсіздікті жоюда сәтсіздікке ұшырағаны үшін қатты сынға ілікті. Толберт – америкалық либериялықтардың ең беделді және бай отбасыларының бірінен шыққандықтан, кабинет мүшелерін тағайындаудан бастап экономикалық саясатқа дейін барлық іс-әрекеттері жемқорлыққа байланысты айыптаулармен мазаланды. Әкесінің Kpelle тілінде сөйлей білуінің арқасында Толберт президент Стивен Аллен Бенсоннан кейін жергілікті тілде сөйлейтін екінші либериялық президент болды және ол үкіметке көбірек жергілікті тұрғындарды тарту бағдарламасын қолға алды. Бұл бастама америкалық либериялықтардың арасында наразылық тудырды, олар Толбертті "шаруаларды ас үйге кіргізіп қойды" деп айыптады. Шындығында, Толберттің өзінің әкімшілігінде де бұл бастамаға қолдау болған жоқ. Жергілікті халықтың көпшілігі өзгерістер тым баяу болып жатыр деп санаса, көптеген америкалық либериялықтар оны тым жылдам деп есептеді. Табманның 27 жылдық президенттік өкіметінен кейін келген Толберт, өзінің ізашары сияқты өмір бойы билікте қалудан бас тартты. Ол президенттің мерзімі сегіз жылдан аспауы керек ететін конституциялық түзетуді қабылдау үшін белсенді жұмыс істеді және 1976 жылы бұл түзетуді жоюға тырысқан заң шығарушыларға қарсы күресемін деп уәде берді, осыны Толберт "жаман дәстүр" деп атады. Үш жыл өткен соң, "Нағыз виг" партиясы түзетуді жою туралы петиция жібергенде, Толберт олардың мәлімдемесі тек оның бұрынғы ұстанымын нығайта түсетінін айтты: "Мен өмір бойы елге қызмет етемін. Мен үшін міндетті түрде президент болуым қажет емес".

Сыртқы саясат

Табманның батысқа бағытталған белсенді сыртқы саясатын тоқтатып, Толберт Либерияның саяси тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған саясатты қабылдады. Осы мақсатта ол Кеңес Одағы, Қытай, Куба және бірнеше Шығыс блогы елдерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, бейтараптық позицияны қабылдады. 1974 жылы Толберт Кеңес Одағынан алғаш рет көмек алды. Ол президенттік қызметін атқарған кезеңде (1971-1980) Либерияның АҚШ-пен қарым-қатынасы кеңестік және Шығыс блогымен дипломатиялық байланыс орнатуының нәтижесінде шиеленісті. Толберт 1973 жылғы қазанда Йом-Киппур соғысы кезінде Израильмен байланысын үзіп, палестиналықтардың ұлттық құқықтарын тануды қолдады. Дегенмен, Толберт өзінің ізашары Уильям Табман сияқты, Вьетнам соғысында АҚШ-ты қолдады. Толберт 1979 жылдың шілдесінен 1980 жылдың сәуірінде қаза тауып, Африкалық Бірлік Ұйымының төрағасы болды.

Экономика

1970 жылдары резеңнің әлемдік бағасы төмендеп, Либерия экономикасына күшті қысым жасады. Толберт Либерия үкіметінің шетелдік компаниялармен қарым-қатынасына жаңа тәсіл ұсынды. Firestone сияқты, жылдар бойы үкіметтік тексеруден өтпеген компаниялар тексерілді және миллиондаған долларлық қарыз салықты төлеуге міндеттелді. Ескі концессиялық келісімдер қайта қаралып, жаңа келісімдер жеке сектордың Либерия үкіметі алдындағы жауапкершілігіне баса назар аудара отырып жасалды. 1975 жылдың мамыр айында Либерия Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығын (ЭКОАС) құру шартына қол қойды, мақсаты Батыс Африкада ортақ нарық құру және 15 Батыс Африка елінде аймақтық экономикалық интеграцияны және тұрақтылықты ынталандыру болды, бұл Еуропалық ортақ нарықтың табысын қайталау ниетімен жасалды. 1970 жылдардың соңына қарай Толберт Ливия мен Кубадан экономикалық көмек алуға көбірек бейімделді. Ливиялықтар Монровияда төмен бағалы тұрғын үйлерді салу жобасын бастауға азық-түлік алды, бірақ 1980 жылғы төңкеріс бұл жобаны тоқтатты.

Екі партиялы жүйенің қайта оралуы

Либерия 1877 жылдан бері бір партиялық мемлекет болып келді. Бірақ 1973 жылы Габриэль Баккус Мэтьюс басқаратын Либерияның прогрессивті альянсы заңды оппозициялық партия ретінде мойындалғанда, ел екі партиялық жүйеге қайта оралды.

Мэриленд округінің ырымдық өлтірулері

1965 және 1977 жылдар аралығында Мэриленд округінің Харпер аймағында 100-ден астам адам өлтірілді, олардың көпшілігі дене мүшелерін кесіп алу және алып кетумен байланысты болды. 1970 жылдары Мэриленд округінің либериялықтары тұрақты түрде ритуалдық кісі өлтіру қаупі астында болды. 1976 жылдың қарашасынан 1977 жылдың шілдесіне дейін округте 14 адам жоғалып кетті, бұл Толбертті Мэриленд округінің басшысы Джеймс Дэниел Андерсонды жоғалған адамдар туралы хабарламау және "құдайға сыйынып кісі өлтірген әркімнің өмірін заң тоқтатады" деп мәлімдегендігі үшін қызметтен босатуға мәжбүр етті. Ақырында 12 күдікті ұсталды; жетісі, оның ішінде төрт үкімет шенеунігі, сотталып, атылды.

Күріш көтерілісі

1979 жылдың сәуір айының басында Толберттің ауыл шаруашылығы министрі Флоренс Ченовет 100 фунт салмақтанған күріш қаптарының субсидияланған бағасын 22 доллардан 26 долларға дейін көтеруді ұсынды. Ченовет бұл көтеріліс күріш фермерлерін қалалардағы немесе каучук плантацияларындағы жұмыстарға орнынан қоздырып, егіншілікті тастамай, оны жалғастыруға ынталандырады деп мәлімдеді. Саяси оппоненттер бұл ұсынысты жеке мүдделерді қамтамаздандыру деп сынады, себебі Ченовет және Толберт отбасы ірі күріш шаруашылықтарын басқарды және ұсынылған бағаның өсуінен айтарлықтай пайда көретін еді. Либерияның прогрессивті альянсы ұсынылып отырған бағаның өсуіне қарсы наразылық білдіру үшін Монровияда бейбіт демонстрация өткізуге шақырды. 14 сәуірде шамамен 2000 белсенді атқарушы сарайға бағытталған бейбіт шеруді бастады. Шеруге 10 мыңнан астам "көше балалары" қосылғаннан кейін, наразылық күрт өршиді және шеру тез арада тәртіпсіздік пен қиратуға толы бүлікке айналды. Жеке меншікке келген зиян 40 миллион доллардан асып кетті, кең ауқымды тонаулар орын алды. Кем дегенде 41 демонстрант оқтан қаза тапты. Осы оқиға жағдайды шиеленістірді. Келесі жыл бойы елде көтерілістер мен демонстрациялар болды. Толберт оппозиция жетекшілерін қамау арқылы тәртіпті қалпына келтіруге тырысты, бірақ оның әрекеттері сәтсіз аяқталды және тәртіпсіздік күшейді. Күріш бүлігі Толберттің беделін күрт түсірді.

Төңкеріс және өлім

1980 жылдың наурыз айында Толберт ПАЛ-ды тыйым салуға бұйрық берді және Габриэль Баккус Мэтьюс пен ұйымның қалған басшыларын мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен қамауға алды. Толберттің денесі кейін Монровия қаласындағы Палм-Гроув зиратына, күріш көтерілісінде қаза болғандардың жерленген жерінен көп ұзақ емес жерге көшірілді. Айдың соңына қарай Толберт үкіметінің көптеген мүшелері "қарғыс сотта" сотталып, өлім жазасына кесілді. Олардың көпшілігі 22 сәуірде Монровиядағы Баркли оқу орталығының жанындағы жағалауда ашық түрде дарға асылды. Толберт кабинетінің төрт басшысы ғана төңкерістен және одан кейінгі жағдайдан аман қалды; олардың арасында Қаржы министрі, болашақ президент Эллен Джонсон Сэрлиф те болды.

Толберт өлімі туралы деректер

1980 жылғы 12 сәуірде, мемлекеттік төңкеріс күні Толберт сөзсіз қаза болды. Оның қалай және қай уақытта қаза болғаны туралы әртүрлі айтылымдар бар. Стивен Эллис өзінің "Анархияның бетпердесі" кітабында президент кеңсесінде ұйықтап жатқан күйінде табылғанын, солдатының оны өлтіргенін жазса, Эллен Джонсон Сэрлифтің "Бұл бала ұлы болады" өмірбаянында Толберт төсегінен ұсталып, өлтірілгені айтылады.

Отбасы

Толберттің кейбір балалары АҚШ-та тұрады. Оның інісі Стивен А. Толберт 1975 жылғы 29 сәуірде ұшақ апатында қаза тапқанға дейін үкіметте оның қаржы министрі болды. Оның ұлдарының бірі, А. Бенедикт Толберт, төңкерілгеннен кейін қаза тапты: ол француз елшілігіне паналаған, бірақ Доудың қауіпсіздік күштерінің қызметкерлері дипломатиялық иммунитетті бұзып оны тұтқындады, және Лофа округіндегі түрмеге апарып бара жатқанда әскери ұшақтан лақтырылған деген хабар бар. Оның үш қызы көз жұмды. Виктория Толберт Янси 1971 жылы қайтыс болды, Эвелин Толберт Ричардсон (үкіметтік авиатордың әйелі) 1993 жылы АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Вестчестер округінде қайтыс болды, ал Кристин Аугуста Толберт Норман 2021 жылы Солтүстік Каролина штатының Кэри қаласында рактан қайтыс болды. Оның жесірі, бұрынғы бірінші ханым Виктория Толберт, 1997 жылғы 8 қарашада Миннесота штатында 81 жасында дүние салды. Ол төңкерілгеннен кейін үй қамауынан босатылып, АҚШ-қа көшіп кеткен. Оның немересі Толберт Уильямс қазір Ұлыбританияда тұрып жұмыс істейді.