Кіріспе

Кавказдық немістер (Kaukasiendeutsche) – Ресей мен Кеңес Одағындағы неміс азшылығының бір бөлігі. Олар Кавказға, көбінесе 19 ғасырдың бірінші жартысында көшіп келіп, Солтүстік Кавказда, Грузияда, Әзірбайжанда, Арменияда және Карс аймағында (қазіргі Түркияның солтүстік-шығысында) қоныстанды. 1941 жылы олардың көпшілігі Иосиф Сталиннің халықтарды күштеп көшіру саясаты кезінде Орталық Азия мен Сібірге жер аударылды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан және Хрущевтің саясатының жеңілдеуінен кейін Кавказдық немістерге оралуға рұқсат берілді, бірақ оралғандардың саны аз болды. Көптегендері ассимиляцияланып, 1991 жылдан кейін Германияға эмиграциялады. Бүгінде қауымның саны бұрынғыдан едәуір азайғанмен, көптеген неміс ғимараттары мен шіркеулері сақталған, олардың кейбіреулері мұражайларға айналдырылған.

Шығу тегі

1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысында Ұлы Екатеринаның жеңісі Ресей империясының Кавказға кеңірек енуіне мүмкіндік берді. Бұл сонымен қатар, осы жерлерді зерттеуді жылдамдату үшін орыс азаматтарымен қоныстандыру қажеттігін тудырды. 18 ғасырдың соңында үкімет Волга немістерінің отбасыларына Кубаньға қоныстануға рұқсат берді. Дегенмен, нашар дамыған инфрақұрылым, қоныстандырумен айналысатын шенеуніктердің ұйымдаспауы және әскери шенділердің осы жерлерді орыс емес халықтармен толтыруға қарсылығы немістердің тұрақты көшіп келуіне кедергі келтірді. 1815 жылы Вена конгресіне қатысқан Ресей императоры Александр I анасының туған жері – Вюртемберг корольдігінің Штутгарт қаласын аралады. Ол жергілікті шаруалардың түрлі лютеран емес протестанттық дінге жатулары немесе сепаратистік қозғалыстарға қатысулары салдарынан қысым көріп жатқанын байқап, оларды Ресейдің Кавказ аймағында шаруашылық колонияларын құру үшін қоныстандыруды ұйымдастырды.

XIX ғасырдың басында

1818 жылдың 21 қыркүйегінде Грузияның астанасы Тифлис (Тбилиси) маңында, Кахетия тас жолы бойында, қазіргі Сартичаланың бір бөлігінде, швабиялық немістер тобы Транскавказиядағы алғашқы неміс қонысы Мариенфельдті құрды. Екі айдан кейін тағы бір топ колонистер Грузияда Асурети өзенінің жағасында, император әйелі Елизавета Алексеевнаның құрметіне Елизаветахталды (қазіргі Асурети, Грузияның Квемо-Картли облысы) құрды. Келесі жылы Грузияның шығысында тағы бес колония құрылды: Жаңа Тифлис (кейін Михайловский даңғылы, қазір Тбилисидегі Давид Агмашенбели даңғылының бөлігі), Кураның сол жағалауындағы Александерсдорф (қазір Тбилисидегі Акаки Церетели даңғылының маңы), Петерсдорф (Мариенфельд маңы, қазір Сартичаланың бөлігі) және Катариненфельд (қазіргі Болниси). Абхазияда тағы үш колония құрылды: Нейдорф, Гнаденберг және Линдау. 1840 жылдардың соңына қарай Солтүстік Кавказда бес неміс колониясы болды. Көші-қон толқындары (әсіресе Дон әскері облысына) XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Ресейдегі шаруашылыққа капитализмнің ықпалымен күшейді. Немістер тек Волга өзенінің жанындағы аймақтардан ғана емес, сонымен қатар Қара теңіз аймағы мен Германиядан көшіп келді. Олардың көпшілігі протестантизмнің әртүрлі тармақтарын ұстанды: көбінесе лютерандар, меннониттер немесе баптистер. Рим католиктері азшылықты құрады және алты колонияда тұрды. 1818–1819 жылдардың қысында 194 шваб отбасысы, негізінен Рейтлингеннен, Тифлисіден шығыс Транскавказиядағы Елизабетпольге (Гендже) келді. Оларға қаладан батысқа қарай 6 шақырым жерде жер берілді және 1819 жылдың жазында Хеленендорфты (Гойгол) құрды. Тағы бір неміс қонысы, Анненфельд (кейін Шамкир қаласымен біріктірілген) шамамен бір уақытта Хеленендорфтан 40 шақырым қашықтықта құрылды. Немістер Ресейдің Кавказ артындағы белсенді және жақсы интеграцияланған қауымдастыққа айналды. Ресейдің діни азшылықтарының қоныстануынан айырмашылығы, неміс колониялары "экономикалық жағынан тиімді, қалаларға жақын және маңызды көлік жолдарымен байланысты жерлерде" орналасқан. "Кавказ әкімшілік орталықтарында сателлиттік аграрлық неміс колониясы болуы қалыпты жағдайға айналды". Шығыс Транскавказияда неміс отаршылары азербайжан тілінде еркін сөйлеседі, ал орыс тілі мектептерде XIX ғасырдың соңынан бастап ресми түрде оқытылды. Кавказ және Таяу Шығыстағы барлық кавказдық ұлттар арасында танымал дәстүрлі тағам – долма, кавказдық немістер үшін дәстүрлі неміс тағамдарымен бірдей кең таралған. Балтық немісі, табиғат зерттеушісі және саяхатшысы Фридрих Паротт 1829 жылы Арарат тауына жасаған экспедициясы кезінде Тифлис маңында шваб қоныстанушыларымен кездесті. Ол олардың қоныстарын тізімдеп, Катариненфельд пен Елизаветахталды жеке барып, сипаттады: Бұл колонияларды алғашқы көз тастағанда, үй салу стиліне, жер өңдеуге, арбалар мен вагондарға, жиһазға және ыдыс-аяққа, өмір салтына, киім-кешегіне және тіліне қарай неміс екенін білуге болады. Сондықтан олар жергілікті ауылдардан күрт өзгеше, және олардың пайдасына, әсіресе біз сияқты ұзақ уақыт соңғыларының арасында өмір сүргендер үшін. [ ] Соңында, бес сағат атпен жүргеннен кейін, өзеннің сол жағалауында [яғни Храмиде] неміс колониясының белгілерін байқадым: олар жақсы терезелері, есіктері және төбесінде қырқалы тастары бар ақ үйлер болды. Мен қуанышпен аттандым да, бұл Катариненфельд екенін білдім. Отарлар 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезінде зардап шекті. Көптеген елді мекендерді 1826 жылы күрдтер шапты, олар Пароттың айтуынша, Катариненфельдтің 85 отбасының 30 адамын өлтіріп, 130-ын тұтқынға алды. 1829 жылы табиғат зерттеушісі келген кезде олардың жартысы әлі қайтып келмеген. Ереванның үлкен базарына Хачатур Абовянмен (әрмениялық жазушы және ұлттық қайраткер) барғанда, Паротт "бес баласы бар екі Вюртемберг әйелін" кездестірді, олар "бір-бірімен шынайы шваб диалектісінде сөйлеседі". Олар Катариненфельдтен келген, сондықтан Паротт олардың туған-туыстарына олардың қайда екенін айтуды шешті. Армян жазушысы Абовян Пароттың шақыруымен қазіргі Эстониядағы неміс тілінде сөйлейтін Дорпат (Тарту) университетінде оқыды. Ол германофил болды және Кавказға оралғаннан кейін Тифлисте германиялық Эмилия Лузеге үйленді. Олар Абовянның туған жері Арменияға көшіп барып, "толыққанды неміс отбасын құрды". 1828–1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Кавказға саяхаттаған әйгілі орыс ақыны Александр Пушкин Тифлис маңындағы неміс колонияларының бірін барып көрді және өзінің "Арзрумға саяхат" еңбегінде осы тәжірибесін жазды. Ол онда кешкі аспан ішті, бірақ тағам мен сыра ұнамады. "Біз онда жасалған сыра іштік, оның дәмі өте жағымсыз, ал нашар кешкі аспан үшін көп төледік", - деп жазды ол. 1843 жылы Ресейдің Кавказ артына келген неміс бароны Август фон Гахстаузен Грузия мен Тифлис аймағындағы неміс колонияларын барып көрді және олардың шаруашылық тәжірибесін кеңінен сипаттады. Ол Мориц фон Котцебуден неміс колонистерінің Иерусалимге жасаған сәтсіз діни саяхаты туралы айтты, оған "басынан аяғына дейін кітаптың барлық бөлімін жатқа білген" және "оның айналасындағыларға бір түрлі сиқырлы ықпал еткен" әйел жетекшілік етті. Гахстаузен Кавказда саяхаттағанда, Тифлис аймағынан шыққан шваб колонисі Петер Ной серік болды, ол "еуропалық және азиялық тілдердің оннан астам тілін білді, неміс, француз, орыс, черкес, татар, түрік, армян, грузин, парсы, күрд және т.б." Одан басқа, ол "шешімді поэзиялық қиялға ие және барлық елдерде саяхаттағанда жинаған әңгімелердің, аңыздар мен халық әндерінің шексіз қорына ие болды". Ной Гахстаузен, Хачатур Абовян және Абовянның інісі Харутиун Армениядағы езид қауымына баруына қатысты. Гахстаузен, Абовян және Ной Армян апостольдық шіркеуінің орталығы – Эчмиадзинге де барды, ал Ной Гахстаузенді қазіргі Оңтүстік Осетия аймалына саяхатқа қатыстырды.

Императорлық дәуірдің соңғы кезеңдері

XIX ғасырдың екінші жартысында және XX ғасырдың басында шығыс Кавказда қосымша неміс колониялары құрылды. 1926 жылы Тифлис губерниясында 9 000 неміс Александерсдорф (қазіргі Дидубе, Тбилиси), Александершильф (қазіргі Триалети), Блюменталь (кейін Чапаевка, қазір Кавта), Элизабетталь (қазіргі Асурети), Фрейденталь (қазіргі Сартичала), Георгсталь (қазіргі Дзвели Канда), Гнаденберг (қазіргі Дзигута), Грюнталь (кейін Ахали Ульяновка, қазір Руисболо), Хоффнунгсталь (қазіргі Ахалшени), Катариненфельд, Линдау (қазіргі Линдава), Мариенфельд (қазіргі Сартичала), Марнаул (қазіргі Марнеули), Нойдорф (қазіргі Ахалсопели), Ной-Тифлис (қазіргі Кукия және Чугурети, Тбилиси), Петерсдорф (қазіргі Сартичала), Штейнфельд (қазіргі Котиши), Траубенберг (қазіргі Тамариси), Вальдхайм (қазіргі Ипнари) және Визендорф (қазіргі Ахали Марабда) колонияларында тұрды. 1880 жылдардан бастап, Хеленендорф пен Анненфельдтен басқа, Елизабетполь губерниясында тағы алты неміс колониясы құрылды: Георгсфельд 1888 жылы, Алексеевка 1902 жылы, Грюнфельд және Эйхенфельд 1906 жылы, Траубенфельд 1912 жылы және Елизаветинка 1914 жылы. Оларды негізінен Хеленендорф пен Анненфельдтің екі ескі колониясынан шыққан немістердің ұрпақтары мекендеген. 1918 жылы Константинопольдегі неміс консулының мәліметінше, осы колонияларда барлығы 6000 неміс тұрды. Хеленендорф сегіз колониядағы немістердің басты рухани орталығы болды. Қазіргі Әзірбайжандағы ең көне лютеран шіркеуі – Сент-Джон шіркеуі 1857 жылы осы қалада салынды. Басқа лютеран шіркеулері 1868, 1869, 1885, 1897 және 1911 жылдары Гадабай, Шамахи, Елизабетполь, Баку және Анненфельд қалаларында салынды. Бакудегі Құтқарушы неміс шіркеуінің іргетасын қалау рәсіміне Альфред Нобельдің інісі Эммануэль Нобель және қала элитасының өкілдері қатысты. Бакудің дамыған мұнай өнеркәсібі Кавказдан көптеген адамдарды тартты. 1903 жылы қаланың неміс халқы 3749-ға жетті (сол кездегі қала халқының 2,4% құрады) және негізінен бастапқы неміс колонияларының тумаларынан тұрды. Николаус фон дер Нонне, 1883 жылдан бері Бакуде жұмыс істеп жүрген неміс ұлты, 1898-1902 жылдары Баку қаласының әкімі болды. Атақты совет тыңшысы, неміс ұлты Ричард Сорге 1895 жылы Баку маңында дүниеге келген. Оның әкесі Кавказ мұнай компаниясында жұмыс істеген неміс инженері болды. Сорге Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және оның кезінде Жапониядағы ең жақсы совет тыңшыларының бірі саналды және соңынан Кеңес Одағының Батыры атанды. Баку қаласы оған ескерткіш және саябақ арнады. Жергілікті азербайжандықтар немістерді nemsə немесе lemsə (орыс тілінен – немец, «неміс») деп атады. Елизабетполь губерниясындағы немістер дәстүрлі түрде егіншілікпен айналысты. Алайда 1860 жылдан бастап шарап өсіру неміс шаруаларының өмірінде маңызды орын алды. XIX ғасырдың соңында аймақтың шарап өндірісінің 58% -ын Хеленендорфтың Ворер және Хуммель ағайындары өндірді. 1865 және 1883 жылдары Siemens Гадабайда екі мыс қорыту зауытын және Галакандта гидроэлектр стансасын салды. 1860 жылдары Дашкасанда кобальт өндіруді бастады және Бакуде екі электр стансасын салды. 1914 жылы Ресей империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа Германияға қарсы кірген кезде, патша үкіметі Ресейдегі барлық неміс бизнесін тыйым салғандықтан Siemens қорыту зауыттары жабылды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Ресей империясы Карс аймағын Осман империясынан тартып алды. Патша үкіметі жаңадан құрылған Карс облысын «сенімді» халықтармен, соның ішінде немістермен толтыру науқанын бастады. 1891 жылы Тифлис маңындағы Александершильф колониясынан бірнеше неміс отбасылары Карсқа қоныс аударды және Петровка ауылын құрды. Оның халқы салыстырмалы түрде аз болды және 1911 жылы шамамен 200 адамнан тұрды. 1911-1914 жылдар аралығында облыста тағы екі колония – Владикарс және Эстонка құрылды. Бұл қоныстар ұзаққа созылмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кездегі орыс-осман әскери қақтығысынан Карс облысынан қалған неміс қоныстанушыларының көпшілігі Эйхенфельдке көшірілді. Карс аймағы Мәскеу және Карс келісімдері бойынша Түркияға қосылды. 1906 жылдан 1922 жылға дейін Барон Курт фон Кутшенбах Тифлисте неміс тіліндегі «Kaukasische Post» газетін шығарды. Ол өзін «Кавказдағы жалғыз неміс газеті» деп атады. Бас редакторы – жазушы, журналист және Кавказ зерттеушісі Артур Лейст. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Ресей үкіметінің Кавказдағы неміс колонияларын орыстандыру әрекеттері жергілікті наразылықты тудырды.

Кеңес дәуірі

Ресейдің Азамат соғысында большевиктердің жеңісінен кейін және Кавказды кеңестікке айналдырғаннан кейін, жаңа Кеңес үкіметі Жаңа экономикалық саясат (НЭП) дәуірінде көпмәдениеттілікке ыңғайлы көзқарас танытты. Кеңес билігі, кеңес ұлттарының коренизация (туындастыру) саясатына сәйкес, этникалық топтардың мәдени және тілдік құқықтарын қолдады. 1926 жылы Кеңес Әзірбайжанында неміс тілінде оқытылатын жеті мемлекеттік бастауыш мектеп болды. 1926 жылғы Кеңес Одағының бірінші жалпыхалықтық санағында Ресейдің Солтүстік Кавказ аймағында 93 915 кавказдық неміс тұрғандығы көрсетілді. Транскавказ КСР-і шегінде 13 149 адам Әзірбайжан КСР-інде, 12 047 адам Грузин КСР-інде және 104 адам Армения КСР-інде тұрды. Иосиф Сталин билікке келгеннен кейін жағдай өзгерді. 1930 жылдардың ортасына қарай Кеңес үкіметі неміс тілінде естілетін барлық жер-су атауларын өзгертуге бұйрық берді. Бірінші бесжылдық жоспар бойынша ауыл шаруашылығының күштеп ұжымдастырылуы және 1932-1933 жылдардағы ашаршылық Солтүстік Кавказды және жергілікті неміс қауымын қатты қысымға ұшыратты. 1941 жылдың маусымында нацистік Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін, Кавказ немістері Германияға адал болуы мүмкін деген сылтаумен Кеңес билігі тарапынан Орталық Азия мен Сібірге жер аударылды, бірақ бұл рас емес еді. Ғалым Павел Полянның мәліметінше, 1941 жылдың қыркүйегінен 1942 жылдың маусымына дейін Кавказ немістерінің көп бөлігі (шамамен 190 000 адам) Солтүстік және Оңтүстік Кавказ аймақтарынан Қазақстан мен Сібірге жер аударылды. Неке қию арқылы неміс емес адамдарға үйленген неміс әйелдері (және олардың ұрпақтары) ғана депортациядан құтылды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан және Никита Хрущевтің Кеңес басшылығына көтерілуінен кейін, көптеген жер аударылған халықтарға өз үйлеріне оралуға рұқсат берілді. Алайда, Кавказ аймағына салыстырмалы түрде аз ғана неміс оралды.

1991 жылдан бері

1991 жылы КСРО тарағаннан кейін посткеңестік мемлекеттерде Кавказ немістері қауымдастығына қызығушылық қайта жанданды.

Болниси, Грузия

2014 жылғы халық санағы Болниси муниципалитетінде бар болғаны екі неміс тұрғанын көрсетті. Неміс қалашығындағы зират Сталин кезінде қиратылып, қазір неміс қоныс аударушыларының естелігіне арналған мемориалмен белгіленген. Жақында Грузиядағы жергілікті жастардың неміс тегі туралы көбірек білуге деген қызығушылығы артып келеді. Көбінесе бұл ниет протестанттық сенімдермен байланысты, сондықтан Жаңа Апостолдық шіркеу осы жастармен тұрақты жастар бағдарламасы аясында белсенді жұмыс жүргізеді.

Әзірбайжан

Әзірбайжанда қалған немістер Баку қаласына шоғырланған, олардың көпшілігі 1990-шы жылдардың басында қайта құрылып, ресми тіркелген Евангелиялық-лютерандық қауымдастығының мүшелері. Гойгол (Геленендорф) қаласының соңғы неміс тұрғыны Виктор Клейн 2007 жылы қайтыс болды. Қазіргі уақытта қалада неміс кезеңіне дейін салынған 400-ден астам ғимарат бар. 2015 жылы Клейннің өсиетімен, оның атасы 1886 жылы салған үйі Кавказ немістері тарихы мұражайына айналдырылды. Гянджа қаласының бұрынғы лютеран шіркеуі 1986 жылдан бері Гянджа мемлекеттік қуыршақ театрына қызмет етеді. 2009 жылы Шамкирдегі (Анненфельд енген) жұмыс істемейтін лютеран шіркеуі, Кеңес кезеңінде мәдени орталық ретінде пайдаланылған, қайта жөнделіп, мұражайға айналды. 1928 жылы әзербайжандық әкеден және неміс анадан туған Юнис Хажиев және оның ұрпақтары 2018 жылғы мәлімет бойынша Шамкирде тұратын неміс текті соңғы отбасы болып саналады. Гадабайдың неміс халқы 1922 жылы мыс өнеркәсібінің дағдарысына байланысты кетіп қалды. 1920 жылдары қаладағы лютеран шіркеуі Кеңес үкіметі тарапынан қиратылды. 1877 жылғы Осман-Ресей соғысы кезінде Карс қаласының орталығындағы Карачорен ауылына орыстар қоныстандырған 60 эстондық отбасының тек қана Аугуст Альбук тірі қалды.