Кіріспе

Палермодағы корольдік шапель, Сицилия. Палермодағы ғимарат (Италия).

Палатин шапелі – Сицилиядағы Палермодағы Норман сарайының корольдік шапелі. Бұл ғимарат Византия, Норман және Фатимид сәулет стилдерінің қосындысы болып табылады, Роджер I және Роберт Гвискар аралды бағындырғаннан кейін 12 ғасырда Сицилияның көпмәдениетті екенін көрсетеді. Сондай-ақ сарай шіркеуі немесе сарай шапелі деп те аталады, оны 1132 жылы Сицилияның Роджер II 1080 жылы салынған бұрынғы шапельдің (қазіргі крипт) орнына салуға бұйрық берді. Оның құрылысы сегіз жылға созылды, сол жылы патшалық жарғысы берілді, ал мозаикалар 1143 жылға дейін толық аяқталмады. Әулие Петрге арналған ғибадатхана күмбезді базиликаны еске түсіреді. Византия сәулетіне тәндей, үш апсидасы бар, алты сүйір аркасы (орталық бөлімінің әр жағынан үш) қайта пайдаланған классикалық бағаналарға тіреледі. Шапельдің тікбұрышты пішіні және кемелердің мұқарнасы Фатимидтердің ғимарат құрылысына тигізген әсерін көрсетеді.

Мозаикалар

Палатин шіркеуінің мозаикалары созылған пропорциялары және тұлғалардың ағын суреттері тұрғысынан теңдесі жоқ әсемдікке ие. Олар түс және жарықтылықтың нәзік өзгерістерімен де ерекшеленеді. Ең көнелері, әдетте, төбе, барабан және күмбезді жабатын мозаикалар болып саналады. 1140 жылдарға жууар мерзімде жасалған және византиялық суретшілерге жатқызылатын, трансепттегі жылтыр мозаикалар солтүстік қабырғада шөлдегі Әулие Жоханның суреті мен Агнус-Дей пейзажы бейнеленген. Оның астында бес әулие – шіркеудің грек әкелері: Ниссалық Григорий, Теолог Григорий, Василий, Алтын ауызды Иоанн және Николай. Орталық үш тұлға – Григорий, Василий және Алтын ауызды Иоанн – бұл үш үлкен православие шіркеу әкелері, елу жыл бұрын пайда болған Үш Иерарх ретінде танымал. Әр композиция сол замандағы мозаикалық иконаларда қолданылғанмен ұқсас декоративтік шеңберге енгізілген. 1160 немесе 1170 жылдарға салынған мозаикалардың қалған бөлігі латын (грек емес) жазуларымен ерекшеленеді. Бұл, басымен, жергілікті шеберлердің туындылары, олар трансценденттік емес, көбірек повестьтік және иллюстрациялық сипатқа ие. Мозаикалардың бір бөлігі дүниеуи сипатта болып, шығыс флорасы мен фаунасын бейнелейді. Бұл – бүгінгі күнге дейін сақталған византиялық дүниеуи мозаиканың жалғыз маңызды фрагменті болуы мүмкін.

Мукарнастың төбесi

Италиядағы әлі де сақталған күрделі әрі әдемі мукарналардың бәрі Палермода, көбінесе Зиза сарайы мен Капелла Палатинада орналасқан. Олар исламдық емес нұсқаларының сирек кездесетін мысалы. Сицилияда олар күрт пайда болды, демек, осындай күрделі жүйе басқа жерден әкелінген болуы мүмкін. Ғалымдар бұл өнердің қайдан пайда болғанына нақты сенімді емес, бірақ теориялар Солтүстік Африка, Египет, Сирия немесе тіпті жергілікті жерлерге қатысты. Кейбіреулер Солтүстік Африка тамырларын көрсететін мысал ретінде Алжирдегі Кала Бени Хаммадтағы зирид сәулетінің фрагменттері мен Капелла Палатина шатырларының ұқсастығын келтіреді. Тунис те Capella Palatina-ға ұқсас мукарналарға ие. Тағы бір мүмкін көз – Сирия, онда ең ерте мукарналар 12 ғасырда Алеппода пайда болған. Сириялық мукарналардың онға жуығы сицилиялық үлгілерге ұқсас. Алайда, бұл теорияның негізгі кемшілігі – сицилиялық мукарналар сириялықтарынан 30 жылға бұрын жасалған. Кейбіреулер мукарналар Египеттегі Фатимидтерден келгенін айтады. Қайырдағы тұрақсыздық пен өнерге демеушілік жоқтығы Фатимид суретшілерін Сицилияға қашуға итерген болуы мүмкін. Ғалымдар бұл сицилиялықтар мен Фатимидтер арасындағы ынтымақтастықты ынталандырғанын болжайды, олар мукарнаны енгізген. Жақындағы теорияға сәйкес, Сицилияда бұрыннан да тәжірибелі ислам шеберлері болған және олар мукарна жасауға жауапты. Бұл сицилиялық мукарналардың исламдық үлгілерден айтарлықтай ерекшеленуіне негізделген. Төбедегі жазулар, иконография және геометрия арқылы Жерорта теңізі мен исламдық дәстүрлердің арақатынасы бейнеленген. Мукарналарда христиандық көріністер де бар, бірақ олар діни емес, күнделікті өмірдегі жағдайларды көрсетеді. Сонымен қатар, мукарналарда соғыстар, аң аулау және пілдер, бұғылар, айғырлар, газельдер мен антилопалар сияқты түрлі жануарлар бейнеленген. Араб әдебиетінде жануарлар метафора ретінде қолданылады және олардың мағыналары көп қырлы. Ағаш бөліктерінің барлығы өте кішкентай, 1 см мен 1,5 см аралығында. Әрбір бөлік мұқият бекітіліп, жануарлардың желімімен байланыстырылған талшықтармен нығайтылған. Төбе терезелердің жоғарғы бөлігіне жанасатын көлденең каветта ағаш қалыптарымен сүйеніп тұр және бойлық және көлденең симметрияға ие. Ол жұлдыз бен крест пішініндегі орталық көлденең бөліктен тұрады. Мукарнада төбеден қабырғаға тегіс өтуді қамтамасыз ететін 5 көлденең қабат бар. Батыс жағында тақ орналасқан, ал шығыс жағында ғибадатхана орналасқан. Капелла византиялық шіркеудің қасиетті орны мен батыс базиликасының кемесінің үйлесімі ретінде қарастырылады. Қасиетті орын "шығыс" көркемдік сипатына ие, ал кеме "батыс" ықпалын көрсетеді.

Қасиетті жер

Норман мәдениетінің көрінісі ретінде киелі орында Дионисий және Мартин қасиеттілері бейнеленген. Мозаикалар композициясы мен сюжеттері Византия мәдениетіне тән. Күмбездің жоғарғы бөлігі Пантократордан, періштелер, пайғамбарлар, евангелистер және қасиеттілер қатарынан тұрады. Византиялық мотив оңтүстік трансептінің оңтүстік қабырғасындағы Мәсіх өмірінен көріністермен күрт аяқталады, ал солтүстік қабырғада жауынгер қасиеттілер бейнеленген.

Талдау

Слободан Ћурчич Палатин капелласын Орта Византия өнерінің көрінісі деп санайды. Сицилияның "қорыту қазандығы" мәдениетін көркемдік және сәулеттік шеберлік арқылы бейнелейді. Еуропалық тарихшылардың сөзіне сүйенсек, Роджер II Палатин капелласының басты бөлігінде тақ залы мен шіркеуді тең дәрежеге жеткізу туралы шешім қабылдады. Осы арқылы ол паптыққа және Еуропаның басқа билеушілеріне Сицилияда қалатынын және олар бұған ештеңе жасай алмайтынын жеткізгісі келді.