Кіріспе

1925–1927 жылдардағы Сирия мен Ливандағы француз үкімшілігіне қарсы көтеріліс, 1920 жылдардағы француз отаршылдық билігіне қарсы сириялық көтеріліс. Ұлы сириялық көтеріліс (الثورة السورية الكبرى), сондай-ақ 1925 жылғы көтеріліс деп белгілі, 1925 жылдан 1927 жылға дейінгі кезеңде Сирия мемлекеті мен Ұлы Ливан аумағында болған жалпы көтеріліс еді. Көтерілісші күштердің бастапқы құрамына Сирияның оңтүстігіндегі Джабал Друз мемлекетінің жауынгерлері кірді, кейіннен бүкіл Сириядан сүнни, друз және шиит топтары қосылды. Ортақ мақсат – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін түрік басқаруынан француз басқаруына өткен, жаңадан мандатталған аймақтардағы француз оккупациясын тоқтату. Бұл төңкеріс Сирия мен Ливанға мандат бойынша француз билігінің жүргізген қанаушылық саясатына жауап ретінде туды. Француз әкімшілігінің үстем араб мәдениетіне деген көзқарасының жағымсыздығы және елдің қалыптасқан ерекшеліктерін өзгерту ниеті сезілді. Бұған қоса, француз билігінің Сирияның тәуелсіздігіне қатысты нақты уақыт белгілеуден бас тартуы да наразылық тудырды. Бұл төңкеріс 1920 жылдың басында француз отаршылдық күштерінің жағалау аймақтарын басып алуымен басталған және 1927 жылдың маусым айының соңына дейін жалғасқан сириялық көтерілістердің жалғасы болды. Француз армиясы мен жергілікті серіктестер әскери жеңіске жеткенімен, сириялықтардың кең ауқымды қарсыласы оккупациялық билікті Сирияның ұлттық үкіметін құруға мәжбүр етті, оның нәтижесінде бөлінген аумақтар біріктірілді. Сонымен қатар, француздердің 1946 жылы Сириядан толықтай кетуіне дейінгі алғы қадам ретінде парламенттік сайлаулар өтті.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі араб аймағы

Бірінші дүниежүзілік соғыс Ресей, Австро-Венгрия, Германия және Осман империяларының құлдырауына немесе тарауына әкелді, соның ішінде Сирия ғасырлар бойы бөлігі болған Осман империясы да құлады. Осман империясының құлдырауы Ұлыбритания мен Францияны мандат деп аталатын жаңа отаршылдық ұғымды құру арқылы оның мұрасын бөлісуге итермеледі. Басты идея – Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында жойылған құлаған мемлекеттердің бұрынғы географиялық иеліктері Ұлттар Лигасының қамқорлығына беріледі; іс жүзінде бұл Германияның Африкадағы колонияларына және Түркия өздерінде қалдырмаған Осман империясының аймақтарына қатысты.

Ұлы араб революциясы

1916 жылы 6 мамырда Джемаль-паша Бейрут пен Дамаскіде он төрт сириялық саяхатшыны атқылады. Бұл Хусейн бин Алиге Осман империясына қарсы Араб көтерілісін бастауға түрткіс болды. Дамаск хартасында және хартаға негізделген Мак-Махон-Хусейн хат алмасуларында көрсетілгендей, революцияның мақсаты Осман империясын жою және Араб түбегін, Надждты, әсіресе Хиджазды, және Ұлы Сирияны қамтитын Араб мемлекетін немесе Араб мемлекеттері одағын құру болды. Бұл, Британияның Оңтүстік Ирактағы мүдделерін ескере отырып, Бағдаттан басталып Парсы шығанағында аяқталатын географиялық аймаққа қатысты. 1916 жылы 10 маусымда Меккеде Араб көтерілісі басталды, ал 1916 жылы қарашада Хусейн бин Али өзін «Арабтардың патшасы» деп жариялады, бірақ үлкен державалар оны тек Хиджаздың патшасы деп мойындады. Оның 1500 сарбазы және қаруланған тайпа мүшелері болды. Хусейн бин Алидің әскерінде оқ болған жоқ, ал Британия оған Джидда мен Тайфтың құлауын жеделдеткен екі зеңбірек берді. Содан кейін ол Ақабаға барды, онда революцияның екінші кезеңі 1917 жылдың соңында ресми түрде басталды, бұл 9 қыркүйекте Иерусалимді басып алған британдық армиямен қолдасты. Жыл соңына дейін Иерусалимнің барлық Мутасаррифаты британдық билікке көшті. Осы уақыт аралығында Хусейн бин Алидің әскерінің қатары көбейді, оларға Иерусалимнен келген Абдул Кадир әл-Хусейни бастаған екі мың қарулы сарбаз қосылды. Айналасындағы тайпалардың көпшілігі революцияға қосылды. Хусейн бин Али мен оның ұлы Фейсал басшылығымен Шарифтік армия құрылды және британдық офицер Т. Е. Лоуренс (Арабияның Лоуренсі) бақылауында болды. Олар Сирияға бет алды және Маан маңында Осман күштерімен шешуші шайқасқа түсті. Соғыс жетінші армияның және екінші Осман армиясының жаппай жойылуына әкелді. 1918 жылдың 23 қыркүйегінде Маан азат етілді, содан кейін 25 қыркүйекте Амман азат етілді. 26 қыркүйекте Осман губернаторы мен оның әскері Осман Сириясының аяқталғанын жариялап Дамаскіні тастап кетті. Шарифтік армия 1918 жылдың 30 қыркүйегінде Дамаскіге кірді, ал 8 қазанда британдық армия Бейрутке кірді, ал генерал Эдмунд Алленби Сирияға кіріп, Дамаскіде Шарифтік армиямен кездесті. 18 қазанда Осман күштері Триполиден, Ливаннан және Хомстан шығып, 1918 жылдың 26 қазанында британдық және Шарифтік армия солтүстікке қарай жорықтап, түрік командирі Мустафа Кемал Ататүрік басқаратын соңғы Осман күштерімен кездесті. Шайқас кейін «Ағылшыз қабірі» деп аталған аймақта болды. 1918 жылдың 30 қазанында Мудрос келісімі жасалды, Осман күштері капитуляциялады және Осман империясы Левант, Ирак, Хиджаз, Асир және Йеменді тастап кетті.

Революцияның барысы мен оқиғалары

Полковник Катро, генерал Гуро тарапынан Джабал әл-Друзге жіберілген, друздерді сириялық ұлттық қозғалыстан оқшаулауға тырысты. Ол 1921 жылғы 4 наурызда друз тайпаларымен келісімге қол қойды, онда Джабал әл-Друз Дамаск мемлекетінен тәуелсіз, жергілікті губернатормен және сайланған өкілдер кеңесімен арнайы әкімшілік бірлік құратындығы айтылды. Дрюздер француз мандатын мойындаған жағдайда, келісімнің нәтижесінде Салим әл-Атраш Джабал Дрюз мемлекетінің бірінші билеушісі болып тағайындалды. Джабал Дрюз халқы жаңа француз әкімшілігіне наразы болды және алғашқы қақтығыс 1922 жылдың шілдесінде Әдхам Ханжардың тұтқындалуымен болды, ол Сұлтан әл-Атрашқа хат алып келді. Француздар оны Хауранда генерал Гуроға жасалған шабуылға қатысқандығы үшін тұтқындады. Сұлтан әл-Атраш француз командирінен Әдхам Ханжарды беруді сұрады, бірақ Ханжар Дамаскқа бара жатқанын айтты. Сондықтан Сұлтан әл-Атраш өзінің жақтастарының тобына тұтқынға еріп бара жатқан қарулы конвойға шабуыл жасауды тапсырды, бірақ француздар оны Ливанға көшіріп, 1923 жылғы 30 мамырда Бейрутта өлім жазасын орындады. Француздар 1922 жылдың тамызының соңында әл-Қурайядағы Сұлтан әл-Атраш үйін олардың күштеріне шабуыл жасағандығына жауап ретінде қиратты, содан кейін Сұлтан әл-Атраш бір жыл бойы француз күштеріне қарсы партизан соғысында друз көтерілісшілерін басқарды. Франция көтерілісшілерді басу үшін үлкен күш жіберді, бұл Сұлтан әл-Атрашты 1922 жылдың жазында Трансиорданияға қашуға мәжбүр етті. Британдықтардың қысымымен Сұлтан әл-Атраш 1923 жылдың сәуір айында француздарға беріліп, бітімге келді. Салим әл-Атраш 1924 жылы Дамаскте уланып қайтыс болды. Француздар Джабал Дрюз мемлекетінің губернаторы болып капитан Карбилетті тағайындады, бұл друздермен жасалған келісімге қайшы болды. Ол халықты қорлап, оларды мәжбүрлі еңбекке және қуғын-сүргінге ұшыратты және түрмеге жіберді. Ол сондай-ақ шаруаларды феодалдарға, әсіресе Әл-Атраш отбасына қарсы қоздырып, бөліп-үштейтін саясатты жүзеге асыруда жұмыс істеді. Бұл Ас-Сувейда халқын француз билігінің іс-әрекетіне қарсы жаппай наразылыққа итермеледі, бұл революцияның басталуын жеделдетті. Дрюздер капитан Карбилеттің іс-әрекеттеріне шыдамады, бұл оларды 1925 жылғы 6 маусымда Бейрутке делегация жіберуге және Леванттың жоғарғы комиссары Морис Саррайлден капитан Карбилетке емес, Джабал Дрюздің дрюз губернаторын тағайындауын сұрайтын құжатты тапсыруға мәжбүр етті. Абдул Рахман Шахбандардың естеліктерінде айтылғандай, оның іс-әрекеттерінің кейбірі: капитан Карпиер мен оның айналасындағылардың тілегін орындау үшін адамдарды ұрып-соғу және қорлау үшін бірнеше жандармды тағайындау. Хамед Каркут (Тебен ауылынан) ешқандай себепсіз немесе сотсыз бес ай бойы қамауда болды, оны таңертең және кешке қорлап, ұрып-соғып отырды. Хусейн Кабул (Кафр әл-Лехаф ауылынан) генерал Диошейлдің жолын кесіп өткенде сәлем бермегені үшін терісі жыртылып кеткенше дүре соқты. Вахба әл-Ашмуш Ас-Сувейдада тұтқындалып, үйін жалға беруден бас тартқаны үшін қатты ұрып-соқты. Генерал Диошеил Әділет департаментінің директоры Мохаммед Бей әл Халабиге тапаншасынан бірнеше рет атты, ол өзінің қылмыстық ісі үшін жазаланбады. Хусейн Саддықты капитан Карбилетті қабылдамағаны үшін 15 күнге қамап, ауылға 25 алтын фунт айыппұл салды, өйткені ол оны сән-салтанатпен қабылдамады. Осы айыппұл Арман ауылына да осы себеппен салынды. Фахд Бей Әл Атраш тыңшыдан келген қарапайым әңгімеге сүйене отырып, тергеусіз тұтқындалып, қатты ұрып-соқты. Француз гарнизон офицерінің әйелі мысығын жоғалтқан үшін Ас Сувейда халқына он алтын фунт айыппұл салу. Жоғарғы комиссар Саррайл Джабал Дрюз мемлекетінің делегациясын қуғынға салып, олармен кездесуден бас тартты және оларға Бейруттан тез арада кетіп, өз елдеріне оралуы керектігін айтты, әйтпесе оларды Пальмираға айдайды, бұл Сирия революциясының басталуына тікелей себеп болды. Сұлтан әл-Атраш Ас Сувейдада кездесуді шақырды. Демонстрациялар Джабал Дрюз мемлекетінде өтті. Халық партиясының президенті Абд аль Рахман Шахбандар бастаған Дамасктегі кейбір саяси басшылармен кеңесу және ұстанымдарды үйлестіру үшін байланыс орнатылды, бірақ Халық партиясы өз қағидаттары мен бағдарламасына заңды жолмен қол жеткізуге тырысатынын мәлімдеген болатын. Алайда, оның кейбір мүшелері жеке өзі Сириядағы төңкерісті тудыруға, француздарды Сириядан шығарып, тәуелсіздік пен бірлікке қол жеткізуге көмектесуге Джабал Дрюз делегациясымен уәде берді. Сол кезде Абд әл Рахман Шахбандарға Сирия төңкерістің құрсауында екендігі және сирия халқы бостандық пен тәуелсіздікке қол жеткізері анық болды. Ол Сирия қалаларының басшыларымен және беделді тұлғаларымен француз колониализміне қарсы көтерілуге шақырып, олардың ұлттық сезімдерін оятып, тәуелсіздік үшін қарулы күреске түсуге шақырды. Шахбандардың мақсаты – француздардың күштерін географиялық тұрғыдан таратып, олардың күшін әлсірету және Дамаск пен Джабал Дрюзден қысымды жеңілдету болды. Осы мақсатқа жету үшін Абд аль Рахман Шахбандар солтүстік аймақтағы басшы Ибрахим Хананумен байланыс жасады. Ол 1920 жылдан бері француз колониялық күштеріне қарсы бірінші көтерілісшілердің бірі болды, солтүстік аймақтағы көтеріліс операциялары 1926 жылғы 15 сәуірге дейін жалғасты, осы кезеңде болған ең маңызды шайқастардың бірі Тель Аммар шайқасы болды, ол аймақтағы төңкерістің соңғы шайқасы болды. Шахбандар Дамасктегі басшы Мұхаммед әл-Аяшпен де кездесіп, революцияны шығыс аймағына тарату туралы келісімге келді. Мұхаммед әл-Аяш француз күштеріне қарсы шабуылдар жасау үшін революциялық топтар құра алды, Деир-эз-Зорда көтерілісшілер француз күштеріне қарсы шабуылдар жасауға сәттілікке жетті. Олардың бірі – Айн Альбу Гома аумағында француз офицерлерін өлтіру, ол Деир-эз-Зор мен Ракка арасындағы жолда болды. Осы операцияның нәтижесінде француз ұшақтары қаланың ауылдарын бомбалады, бұл қорқынышты және жойқын бомбалау болды, нәтижесінде балалар мен әйелдердің басына үйлер құлап, мал өлтіріліп, шаруашылықтар мен егістер өртенді, кейбір азаматтар қаза тауып, көптеген адамдар бомбалаудан оқтар мен сынықтардан жараланды. Революционерлер Алеппода сотталды және 1925 жылдың тамызында Бейруттағы француздың жоғарғы комиссары Морис Саррайл 49S/5 нөміріндегі шешім шығарды, ол Аяш әл-Хадж отбасының барлық мүшелерін Жабла қаласына жер аударуды бұйырды, Махмуд әл-Аяш (Абу Стита) және оның 12 серігі өлім жазасына кесілді. Өлім жазасы 1925 жылғы 15 қыркүйекте Алеппо қаласында оқ ату арқылы орындалды. Мұхаммед әл-Аяш Тартус қаласындағы Аруад аралында 20 жылға түрмеге кесілді. Одан кейін, Аяш әл-Хадж отбасы Жаблада тұрғанда, француз билігі Аяш әл-Хаджды қала сыртындағы кафеде оның кофесіне у қосып өлтірді және қоғамдық қауіпсіздік сылтавымен оның денесін Деир-эз-Зорға жеткізуге тыйым салды. Ол Жаблада Сұлтан Ибрахим ибн Адам мешітінің зиратында жерленді, онда осы шейіт мужахидтің рухы үшін барлық сириялық қалаларда қаза намазы оқылды. Абд аль Рахман Шахбандар Хама қаласында төңкеріс ұйымдастыруға дайындалып жатқан Фаузи әл-Қауқжи командирімен байланыста болды. Алайда, ол француздарға өте адал болғанымен белгілі. Бұл тұрғысынан, ол олардың армиясында сирек кездесетін жоғары дәрежеге және лауазымға (Хамадағы Ұлттық армия қолбасшылығы) ие болды. Алайда, Шахбандардың естеліктерінде айтылғандай, әл-Қауқжи Хаманың қарттары мен ғалымдарын қорлаудан, елді бөлуден, жоғары лауазымдарға лайықсыз тағайындаудан, халықтан салықты көтеруден және діни араздық тудырудан кейіпті болды.

Джабал әл-Араб және Хоран (Султан әл-Атраш)

Сұлтан әл-Атраш – көрнекті сириялық ұлтшыл көшбасшы және Сирия революциясының (1925–27) бас қолбасшысы. Ол Осман империясына, француздарға және тіпті Сирия үкіметінің диктатуралық билігіне қарсы күресті. Сирия және друздар тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі, ол Джабал әл-Друз бен жалпы Сирияның тағдырын шешуде маңызды рөл атқарды. Әл-Атраш Ас-Сувейданың оңтүстігіндегі Әл-Курайя ауылында дүниеге келді, ол 1879 жылдан бері аймақты номиналды түрде басқарып келген танымал друздар әулетіне жатады. Оның әкесі Зуқан 1910 жылы Әл-Кафр маңында Осман империясына қарсы Хауран друздар көтерілісін басқарды, сол жерде ол Сами Паша әл-Фаруқи әскерлерімен кездесті. Ол тұтқындалып, кейін 1911 жылы өлім жазасына кесілді. Оның ұлы Мансур әл-Атраш 1966 жылғы Сирия төңкерісіне дейін Баас партиясының Сирия аймақтық бөлімшесінің белсенді мүшесі болды. Оның немересі Найла Аль-Атраш – драматург және Асад режиміне қарсы белсенді. 1925 жылы Сұлтан әл-Атраш Джабал әл-Друзде басталган көтеріліске жетекшілік етті, ол бүкіл Сирияға және Ливанның бір бөлігіне тарады. Бұл француз мандатына қарсы ең маңызды төңкеріс саналады, себебі ол бүкіл Сирияны қамтыды және көтерілісшілер мен француз күштері арасында қаһарлы шайқастар болды. Сұлтан әл-Атраш басқарған көтерілісші күштерге Сирия мен Ливан Коммунистік партиясы (СЛКП) қолдау көрсетті. СЛКП француз, араб және армян тілдерінде көтеріліс "үлкен сириялық революцияны" қолдап, "халықаралық коммунистік қозғалысымен" үйлестірілгенін мәлімдеді. 1925 жылдың 23 тамызында Сұлтан әл-Атраш Францияға қарсы төңкеріс жариялады, одан кейін Дамаск, Хомс және Хамада шайқастар басталды. Әл-Атраш революцияның басында француздарға қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жетті, атап айтқанда, 1925 жылдың 21 шілдесіндегі Әл-Кафр шайқасы, 1925 жылдың 2 тамызындағы Әл-Мазра шайқасы, сондай-ақ Салхад, Әл-Мусайфира және Ас-Сувейда шайқастары. Друздар соңғы екі шайқаста жеңілді. Францияға қарсы көтерілісшілер жеңіске жеткеннен кейін, Франция Марокко мен Сенегалдан мыңдаған әскерлерді Сирия мен Ливанға, көтерілісшілердің аз қорларымен салыстырғанда заманауи қару-жарақпен жабдықталған күйі жіберді. Бұл жағдай нәтижелерді күрт өзгертті және француздарға көптеген қалаларды қайтаруға мүмкіндік берді, бірақ қарсылық 1927 жылдың көктеміне дейін жалғасты. Француздар Сұлтан әл-Атрашты өлім жазасына кесті, бірақ ол көтерілісшілермен бірге Трансжорданияға қашып кетіп, кейін кешірілді. Ол 1937 жылы Франко-Сирия келісіміне қол қойылғаннан кейін Сирияға оралды. Әл-Атраш Сирияның тәуелсіздігіне әкелген Левант дағдарысына белсенді қатысты. 1948 жылы ол Палестинаның біріккен Араб азаттық армиясын құруға шақырды, оған жүздеген жастар ерікті түрде қатысып, 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына жіберілді. Әдиб Шишакли билігі кезінде Әл-Атраш үкімет саясатына қарсылығы үшін жиі қысымға ұшырады. Ол 1954 жылдың желтоқсанында Джабал әл-Друздан Иорданияға кетіп, Әдиб Шишакли режимі құлағаннан кейін қайтып келді. Ол 1958 жылы Египет пен Сирияның Біріккен Араб Республикасын қолдады және 1961 жылы бөліну процесіне қатысты. Ол сондай-ақ Джабал әл-Друздің әлеуметтік өмірі мен дамуына қосқан үлесімен танымал. Әл-Атраш 1982 жылдың 26 наурызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның жерлеу рәсіміне миллионнан астам адам қатысты, ал Сирия Араб Республикасының президенті Хафез әл-Асад Ұлы сириялық көтерілістің бас қолбасшысы ретінде Әл-Атрашқа аза тұту хаты жолдады.

Дамаск (Абд әл-Рахман Шахбандар)

Абд әл Рахман Шахбандар француз мандаты кезінде көрнекті сириялық ұлтшыл және француз билігімен келісімге келудің басты қарсыласы болды. Оның араб ұлтшылдығына деген құлшынысы «Одақ және прогресс» комитетінің және оның түркілендіру саясатының қалыптасу кезеңіне дейін жетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде араб көтерілісін қолдады және Эмир Фейсалдың басшылығымен қысқа мерзімге сыртқы істер министрлігін басқарды. 1920 жылы шілдеде Франция Сирияны басып алғаннан кейін ол елден қашып кетті. 1921 жылы Шахбандар қайта оралып, француз үкіметіне қарсы күреске «Темір қол» қоғамын ұйымдастырды. Бұл мандат кезінде Дамаскіде құрылған алғашқы сириялық ұлтшыл ұйым болды және Шахбандар оның Хомс пен Хама қалаларына таралуын ұйымдастырды. 1922 жылы сәуірде француздар оны және «Темір қол» жетекшілерін француз билігіне қарсы қозғау үшін тұтқындады. Тұтқындаулар Дамаскіде наразылық акциялары мен демонстранттар мен француз күштері арасындағы қақтығыстарға әкеп соқты. Бірақ француздар Шахбандарды мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеттері үшін соттап, 20 жылға түрмеге кесті. 18 айдан кейін ол жер аударылып, Каирде орналасқан Сирия-Палестина Конгресінің жұмысына қатысты. 1924 жылы француздар оған Сирияға оралуға рұқсат берді. Келесі жылы Шахбандар Сирияның алғашқы ұлтшыл партиясы – Халық партиясын құруға жетекшілік етті. Ол Сирия революциясының Жәбал Друз аймағынан Сирияның басқа өңірлеріне таралуын ұйымдастырды. Француз билігінен жасырынып, көтеріліс кезінде Жәбал әл-Друзға көшіп кетті. Сол жерде ол Сұлтан әл-Атрашпен бірлесіп, уақытша үкімет құрды. 1927 жылы революция жеңіліске ұшырағаннан кейін Шахбандар Трансжорданияға, содан кейін Мысырға қашып кетті. 1937 жылы француз амнистиясы оған жер аударылудан оралуға мүмкіндік берді, ол өзінің жақтастарына Франко-Сирия тәуелсіздік шартына қарсы тұруға шақырды, себебі ол Францияға Сирияның егемендігін шектеуге мүмкіндік беретін жеңілдіктер берді. Оған Мунир әл-Ажлани сияқты ықпалды сириялық саясаткерлер қосылды. Ол сондай-ақ премьер-министр Жәмил Мардам Бей басқаратын Ұлттық блок үкіметін дискредитациялау мақсатында саяси науқанға жетекшілік етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француздар Шахбандармен ынтымақтастыққа түсуді қарастырды, өйткені ол Ұлттық блокқа қарсы болды және оны Ұлыбритания мен Хашемиттер қолдады. 1940 жылы маусымда ол Дамаскіде қаза болды. Француздар Жәмил Мардам мен Сааддалла әл-Жабири сияқты бірнеше көрнекті Ұлттық блок мүшелерін оның өліміне қатысқандықтары үшін айыптады, олар Иракқа қашты. Шахбандар Сирияның ең танымал көшбасшыларының бірі болғанымен, ол өзінің саяси мұрасын жалғастыратын ұйым құра алмады.

Дамасктің Гутасы (Хасан әл-Харрат)

Хасан әл-Харрат – француз мандатына қарсы Ұлы сириялық көтерілістің маңызды сириялық көтерілісші командирлерінің бірі. Оның негізгі операциялары Дамаск және оның Гута аймағында жүрді. Ол күресте қаза тауып, сириялықтар оны батыр санайды. Дамаск қаласының Әл-Шағур ауданының қабадайы (жергілікті жастардың басшысы) ретінде әл-Харрат, сол ауданның ең беделді әулетінен шыққан ұлтшыл Насиб әл-Бакримен байланыста болды. Әл-Бакридің шақыруымен әл-Харрат 1925 жылдың тамызында көтеріліске қосылып, Әл-Шағур және басқа да жақын аудандардан жауынгерлер тобын құрды. Ол көтерілісшілердің Дамаскқа шабуылын басқарып, француздардың қатты бомбалауына қарамастан, Левант француз жоғары комиссары Морис Саррейдің резиденциясын қысқа мерзімге басып алды, сосын кері шегінді. 1925 жылдың соңында әл-Харрат пен басқа көтерілісшілердің басшылары, әсіресе Саид әл-Ас және Рамазан әл-Шаллаш арасындағы қарым-қатынас ушығып, олар ауылдарды тонау және жергілікті халықтан зорлықпен ақша алу туралы айыптаулармен алмасты. Әл-Харрат Гутадағы операцияларын жалғастырды және француздық тымырқы шабуылда қаза тапты. Көтеріліс 1927 жылға қарай тоқырады, бірақ ол француз үкіметіне қарсы күресте шейіт болғандықтан, мәңгілік есімді қалдырды.

Дейр-эз-Зор (Аяш Аль-Хадж отбасы)

Айяш әл-Хадж отбасы Ұлы Сирия революциясының басталуымен бірге Евфрат аңғарындағы төңкеріске дайындалып жатыр деген айыптамадан кейін француз әскери билігінің қатыгездігіне ұшырады. Отбасы күресі көшбасшы Айяш әл-Хадждың үлкен ұлы Мұхаммед әл-Айяштың Дамасктегі Халық партиясының жетекшісі Абд әл-Рахман Шахбандармен кездесуімен басталды, олар революцияны Евфрат аймағына дейін кеңейтуге және француздарға қарсы жаңа майдан ашуға келісті. Мұхаммед әл-Айяш Дамаскіден оралғаннан кейін Дейр-эз-Зор тұрғындарының ынтасын оятып, оларды соғысуға шақыра бастады. Ол ағасы Махмуд Әл-Айяш (Абу Стита)пен Дейр-эз-Зордың батысында тұратын және әкесі Айяш Әл-Хаджбен тығыз достық қарым-қатынаста болған Альбу Сарая тайпасының ауылдарына барып, олармен бірге француз күштеріне соққы беру үшін революциялық топтар құруға келісті. Кейбір деректерде ол 1879 жылы туғаны айтылса, енді бірінде 1869 жылы туғаны жазылған. Ол Алепподағы Императорлық орта мектепте оқыды және оқуын Константинопольдегі беделді Мюлькие мектебінің Осман құқық академиясында жалғастырды. Студент кезінде ол 1908 жылғы жас түрк төңкерісінен кейін сахнаға шыққан саяси ұйым – Одақ және прогресс комитетіне қосылды. 1919 жылдың күзінде Алеппоны қоршап тұрған ауылдарда француз әскері Сирия жағалауына қонды және бүкіл Сирияны басып алуға дайындалып жатқанда Ханану өзінің көтерілісін бастады, Алеппо, Идлиб және Антиохияны француз күштеріне қарсы үйлестірілген науқанға әкелді. Ханану көптеген француз әскерлерін қарусыздауға, теміржолдар мен телеграф желілерін бұзуға, танктерді саботажға және француздардың Алеппоға шабуылдарын болдырмауға жауапты болды. 1920 жылы 23 шілдеде француз армиясы Алеппоға сәтті шабуыл жасағанда, Ханану өзінің ауылы Кафр Тахарим Нахияға шегінуге мәжбүр болды және Нажиб Уэидпен бірге көтерілісті қайта ұйымдастыра бастады. Көтерілісшілер Арманаз Нахияда азаматтық үкімет құруды шешті және Ханануды жаңа азаматтық үкімет өкілі ретінде Түркияға француздарға қарсы күресте көмек сұрауға жіберді. Ол Киликия мен Оңтүстік Анатолияны басып алу үшін Леванттың француз армиясымен күресіп жүрген Мұстафа Кемал Ататүрктің түрік ұлтшыл қозғалысынан көмек алды. 1921 жылы қазан айында Франклин Буйлон келісімін жасасқаннан кейін түрік әскери көмегі тоқтатылғандықтан Ханану мен оның адамдары енді көтеріліске шыдай алмады, ал олардың күресі құлдырады. Алайда, көтерілістің сәтсіздігі, Сирияның солтүстік аймақтарының түрік көмегімен ұйымдастырылуы, Ханану мен басқа сириялықтардың кейінгі жылдары өз-өзіне басқару құруының үлгісі ретінде қарастырылды. 1922 жылы Ибрагим Ханану тұтқындалып, қылмыстық іс бойынша француз әскери қылмыстық сотына ұсынылды. Соттың алғашқы отырысы 1922 жылы 15 наурызда болды. Сол кездегі ең үздік заңгерлердің бірі Фатхалла Сақал Ханануды қорғады, оның кінәсіздігін қорғады және Ханану қылмыскер емес, саяси қарсылас екенін айтты. 1922 жылы 25 наурызда француз бас прокуроры Ханануды өлтіруді талап етті және ол: «егер Хананудың жеті басы болса, мен олардың бәрін кесіп тастаймын», – деді. Француз судьясы ақырында Ханану мен француз үкіметі арасындағы келісімнен кейін Ханануды босатты.

Хама (Фаузи әл-Кавукжи)

Фавзи әл-Кавукжи – Сирия армиясының офицері және 1948 жылғы соғыста Құтқару армиясының басшысы, Осман империясының Триполи қаласында дүниеге келді, Астанадағы әскери мектепте оқыды және 1912 жылы Осман атты әскерінің офицері болып бітірді, Дамаскіде патша Фейсалдың қызметінде болды. Фавзи әл-Кавукжи Дамаскте өмір сүрді және сирек кездесетін батылдығымен және арабшылдығымен ерекшеленді, бұл оны барлық араб аймақтарында еуропалық отаршылдыққа қарсы күреске жетеледі. Француз мандаты кезінде Хамадағы ат әскері ротасының командирі болды, кейіннен француздардың Сирияда құрған Сирия легионынан шығып, француздарға қарсы Ұлы сириялық революцияға қатысты. 1925 жылғы 4 қазанда Хамадағы француз оккупациясына қарсы революцияны бастады, оны Саид әл-Терманини мен Мунир әл-Раиспен бірлесіп жоспарлады. Сириялық революционерлер Сириядағы үшінші ірі қала – 80 мыңға жуық халқы бар қаланы бақылауға алды. Революционерлер телефон желілерін кесіп, үкімет үйіне шабуыл жасап, өртеп жіберді, онда бірнеше француз офицерлерін тұтқынға алды, содан кейін француз әскери бекіністерін қоршады. Келесі күні Франция үш күн бойы қаланы ұшақтар мен артиллериямен бомбалады. Келіссөздерден кейін қаланың көрнекті тұлғалары әл-Кавукжиді халықтың қанын сақтау үшін шегінуге көндірді, ал шайқастар оның төңірегінде жалғасты. Хаманы бомбалау салдарынан 344 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі азаматтар еді, бірақ Франция қаза болғандардың саны 76-дан аспайды деп мәлімдеді, олардың барлығы революционерлер болған. Кейбір дереккөздер азаматтардың қаза болу санын шамамен 500 деп бағаласа, француз әскерінің жоғалтысы 400 өлген және жараланған, ал көтерілісшілердің жоғалтысы 35 адамды құрады. Материалдық шығын да зор болды, 115 дүкен қирады. Кейіннен ол Дамаск маңындағы Гута аймағындағы революцияға жетекшілік етуге тағайындалды.

Революцияның нәтижесі

Революция Франциядан тәуелсіздік алу үшін ұлттық күресте белгілі бір жетістіктерге жетті. Бірақ, соңында сириялықтар тәуелсіздікке қол жеткізу және француз әскерлерін Сириядан шығару деген басты мақсатына жете алмады. Революция Сирияда монархиялық үкімет құруды жақтаған қозғалысты қайта жандандырды, себебі осы жобаны қолдаушылар оны Мандатты іске асыру үшін шыншыл және тұрақты ынтымақтастықтың жалғыз кепілі деп есептеді. Әли бин әл-Хусейн осы таққа үміткер болды, бірақ сириялықтардың наразылығынан кейін жоба сәтсіз аяқталды. Революция Францияны Сирияны төрт мемлекетке (Дамаск, Халеб, Жалал әл-Алауиттер және Жалал әл-Друз) бөлгеннен кейін қайта біріктіруге мәжбүр етті. Франция сайлау өткізуге келісті, онда Ибрагим Ханану мен Хашим әл-Атасси басқаратын ұлттық оппозиция жеңіске жетті. Франция Сириядағы жоғарғы комиссарын және бірқатар әскери шенеуніктерді қызметтен босатып, олардың орнына жаңаларын тағайындау арқылы әкімшілік реформалар жасады. Сириялық ұлтшылдар тәуелсіздікке жетудің басқа жолдарын іздеуге кірісті және олардың тактикалық әдістерін өзгертуге мәжбүр болды. Дамаск 24 сағат бойы әуеден бомбаланды, ал Жалал әл-Друздың бірнеше ауылдары қирап, тұрғындары эвакуацияланды. Революция бұрынғы діни алауыздықтан кейін сириялық ұлтшылдық пен бірліктің күшеюіне себеп болды.

Ұлы сириялық революцияның ескерткіші

Ұлы Сирия революциясының ғимараты Ас-Сувейда қаласының оңтүстігіндегі Әл-Қурайя қаласында орналасқан. Бұл жер революцияның көшбасшысы Сұлтан әл-Атраштың туған отаны. Ғимараттың құрылысы 1987 жылы басталды және 2010 жылы ашылды. Ғимарат және оның қосымша құрылыстары белгілі бір аумақта орналасқан. Ғимараттың негізгі бөлігінде Ұлы Сирия революциясының бас мұражайы орналасқан, ол француз колониализміне қарсы революционерлердің ерліктері мен батырлықтарының куәсі болып саналады. Мұражайдың жанында, ғимараттың орталық залында Ұлы Сирия революциясының бас қолбасшысы, мұжахид Сұлтан әл-Атраштың мәйіті сақталған. Бұдан өзге, революцияның шайқастарын бейнелейтін мозаикалық панорама, шайқастар мен оларда қаза тапқан шейіттердің есімдерін көрсететін суреттер, әкімшілік бөлме, кітапхана және бас қолбасшыға арналған арнайы мұражай бар. Мұражайда оның толық плащысы, киімі, жилеті, күртесі, бас киімі, қару-жарағы мен әскери жабдықтары, соның ішінде әскери мылтық, ол қолданған пулемет, аңшылық мылтық, төрт автомат, француз мылтығы, оқ сақтауға арналған былғары белбеу, шына пішіндес ағаш таяқ, бірнеше оқ, сондай-ақ оған табын етілген Ұлттық Кедр ордені, екі француз қылышы (олардың бірі науқас басшысына тиесілі), Бас көңілді генерал Норманға арналған қылыш қабығы, екі далалық телефон, сигнал тапаншасы, үш оқ, детонатор, пулемет және ұшақтарды есептеуге арналған құралдар бар.