Кіріспе

Чех ақыны және әңгімеші Петр Безрух – Владимир Вашек (15 қыркүйек 1867 – 17 ақпан 1958), Австриялық Силезия аймағымен байланысты чех ақыны және әңгімеші. Оның ең белгілі туындысы – Силезия әндері, Силезия тұрғындары туралы көп жылдар бойы жазылған өлеңдер жинағы.

Өмір

Петр Безрук 1867 жылы Опава қаласында Антонин Вашек пен Мари Вашкованың (қыз есімі Брозкова) ұлы болып дүниеге келді. Антонин – мұғалім және қоғамдық ойшыл, ол Силезияда чех тіліндегі алғашқы газетті, «Opavský Besedník» газетін шығарды. Безруктің бес бауырласы болды: үш інісі – Ладислав, Отакар және Антонин, екі әпкесі – Ольга мен Хелена. 1873 жылы оның әкесінің чехтік көзқарастарына байланысты отбасы Брноға көшіп кетуге мәжбүр болды. Безруктің поэзиясының көп бөлігі сол жердегі тәжірибелерінен туындады. Ол аймақтың өте ауыр кедейлігіне және жергілікті халықтың табандылығына қатты әсерленді. 1893 жылы Петр Безруктің жақын досы Ондрей Болеслав Петр өзіне-өзі қол жұмсады, содан кейін Безрук Брноға қайтаруды сұрады. Безрук мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалды, оның жазасы өлім болатын. Әскери сот оның өлеңдердің авторы екенін дәлелдей алмағандықтан оны кінәсіз деп таныды, бірақ оны Брнодағы түрмеге аударды. Оның әдеби жетістіктері артып, «Силизия әндерінің» неміс тіліне аударылуымен бірге, 1916 жылы босатылды, алайда сот процестері 1918 жылдың қазан айына дейін жалғасты. Өмірінің соңғы қырық жылында «Силизия әндері» жиі жарық көрді, ал Безрук чех ұлттық ақыны деп есептелді. Бірақ сонымен бірге ол көбірек оқшауланып, қоғамнан алшақтады. Ол Бескид тауларында серуендеуді ұнататын. Безрук «Силизия әндерінен» артық танымал еңбек жариялаған жоқ. 1945 жылы Чехословакия үкіметі оған «národní umělec» (ұлттық суретші) атағын берді. Ол 1958 жылы 90 жасында Оломоуц ауруханасында қайтыс болды. Өлеңдер жұмысшы табына арналған. Өлеңдердің тақырыптары кез келген отарланған халыққа немесе модернизациядан қалып қойған адамдарға жақын болуы мүмкін. Жиындықтағы жекелеген өлеңдер махаббат, кедейлік, басқа ұлттардың қысымы, сондай-ақ нақты қалалар мен жерлер туралы тақырыптарды қамтиды.

Силезия әндерінің авторлығы туралы дау

Петр Безрухтың өмірі бойында осы деңгейде мақұлданған өлеңдер жинағын жазбағаны және өлеңдердің ішіндегі кейбір мәліметтерге байланысты, бірқатар сыншылар «Силезия әндері» жинағының бірнеше авторы болуы мүмкін деген пікірді білдірді. Жазушы және әдебиет тарихшысы Ян Дрозд Владимир Вашек пен оның досы Ондрей Болеслав Петрдің «Силезия әндерін» бірлесіп жазғанын, ал Петр Безрухтың олардың ортақ псевдонимі екенін айтты. Фольклорші және рок музыканты Яромир Нохавица «Силезия әндері» жинағындағы шамамен 10 өлеңнің авторы – Ондрей Болеслав Петр деп санайды. 2014 жылы Чехия Ғылым академиясының Чех әдебиеті бюросы «Силезия әндерінің» жаңа басылымын жариялап, жинақтағы өлеңдерді Владимир Вашектен басқа біреудің жазғаны туралы гипотезаны сынады.

Туған жері

Өмір бойында оның даңқы соншалықты зор болды, оның туған жері мұражайлық нысанға айналды. Бүгінде бұл ғимаратты Опава қаласындағы Силезия мұражайы басқарады. Мұражайдың ішінде 85 белгілі әдебиет өкілінің құжаттары сақтаулы. Осының салдарынан ғимарат пен оның ішіндегі заттар ұлттық маңызы бар деп есептеледі. Алайда, ғимарат нақты туған жері емес, себебі түпкілікті ғимарат Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қирап кеткен. Бұл ғимарат 1946 жылдан 1956 жылға дейінгі науқан нәтижесінде оның туған жері орнында салынды. 1958 жылы осы мұражайды Опаваның Силезия мұражайы басқаруға шешім қабылданды. Мұражай сондай-ақ оның өсиетіне сәйкес оның туындыларына авторлық құқықтың иесі болып табылады.