Кіріспе

Вирджиния, Мэриленд және Пенсильваниядағы әскери операциялар

Америка Азамат соғысының шығыс майданы Вирджиния, Батыс Вирджиния, Мэриленд және Пенсильвания штаттарында, Колумбия округінде, Солтүстік Каролинаның жағалаудағы бекіністері мен портында (Каролинаның ішкі аймақтарындағы операциялар 1865 жылы батыс майданның бір бөлігі деп есептеледі, ал Атлант мұхиты бойындағы басқа жағалаулар төменгі теңіз жағалауы майданына кіреді) ірі әскери және теңіз операцияларынан тұрды. Шығыс майданы Потомак армиясы Вирджиния штатының Ричмонд қаласын басып алу үшін бастаған бірнеше маңызды науқандардың аренасы болды; олардың көпшілігі генерал Роберт Ли басқарған Солтүстік Вирджиния Конфедерациясы армиясымен кездесті. Президент Авраам Линкольн Лидің батылдығына тең келетін генерал іздеді және өз кезегінде генерал-майорларды тағайындады: Ирвин Макдауэлл, Джордж Б. Макклеллан, Джон Поуп, Амброз Бернсайд, Джозеф Хукер және Джордж Г. Мид. Мид 1863 жылғы шілдеде Геттисбург шайқасында Лиге қарсы шешуші жеңіске жеткенімен, 1864 жылы батыс майданнан келген, жаңа тағайындалған бас генерал Улисс С. Грант Вирджиниядағы операцияларды жеке басқаруға кіріскеннен кейін ғана одақ күштері Ричмондты басып ала алды, бірақ ол бірнеше қанды шайқастардан және Питерсберг пен Ричмонд қалаларының жанындағы тоғыз айлық қоршаудан кейін ғана мүмкін болды. 1865 жылғы сәуірде Ли армиясының Аппоматтокс сотында капитуляциялауы аймақтағы маңызды операцияларды аяқтады. Көптеген науқандар мен шайқастар Вирджинияда Вашингтон мен Ричмонд арасында болғанмен, жақын жерде басқа да маңызды науқандар өтті. 1861 жылғы Батыс Вирджиния науқаны Батыс Вирджинияның жаңа штатына айналатын Вирджинияның батыс округтерінде одақтың бақылауын қамтамасыз етті. Конфедерацияның оңтүстік-шығыс Вирджиния мен Солтүстік Каролинадағы жағалау аймақтары мен порттары басып алынды. Шенандоа аңғары 1862, 1863 және 1864 жылдары жиі қақтығыстарға куә болды. Ли соғысты аяқтау үшін солтүстік пікірін өзгертуді үміттене отырып, одақ аумағына екі сәтсіз шабуыл жасады. 1862 жылдың күзінде Ли өзінің табысты Солтүстік Вирджиния науқанын Мэриленд науқанымен жалғастырды, ол Антиетам шайқасында стратегиялық жеңіліске ұшырады. 1863 жылдың жазында Лидің екінші шабуылы, Геттисбург науқаны, Пенсильванияға дейін, басқа конфедерациялық армиялардан солтүстікке қарай жетті. 1864 жылы Вашингтонға конфедерация шабуылынан кейін Филип Х. Шеридан басқарған одақ күштері Шенандоа аңғарында науқан бастады, бұл Конфедерацияның Ли армиясын азықтандыруға арналған маңызды көзін жоғалтты.

Әрекеттер театры

Шығыс театры соғыс тарихындағы ең танымал науқандарды қамтыды, стратегиялық маңызы болмаса да, үлкен халық орталықтарына, ірі газеттерге және қарсы тараптардың астаналарына жақын болғандықтан. Солтүстік және Оңтүстік штаттардың назарын Роберт Ли басқарған Солтүстік Вирджиния Конфедерациясының армиясы мен бірқатар сәттіліксіз қолбасшылармен Потомак армиясы арасындағы эпикалық күрес баурап алды. Соғыстың ең қанды шайқасы (Геттисбург) және соғыстың ең қанды күні (Антитам) осы театрда болды. Вашингтон, округ Колумбия, және Ричмонд қалаларына шабуыл жасалды немесе қоршауға алынды. Батыс театр Конфедерацияны жеңуде стратегиялық маңызы зор болды деген пікір бар, бірақ екі жақтың да азаматтығы 1865 жылы Аппоматтокс сотында Лидің капитуляциясымен соғыс аяқталды деп есептемейінше, соғыс аяқталды деп санамас еді. Театр батысында Аппалачи тауларымен, ал шығысында Атлант мұхитымен шектелген. Шабуылдардың көп бөлігі Вашингтон мен Ричмонд қалалары арасындағы 160 шақырымдық (100 миль) аймақта өтті. Бұл жер конфедерациялық қорғаушыларға тиімді болды, себебі өзендер тізбегі негізінен батыстан шығысқа қарай ағып, Одақ басқыншылары үшін кедергілерге айналды, ал емес, шабуыл мен байланыс жолдарына. Бұл Батыс театрының алғашқы жылдарынан өзгеше болды, және Одақ армиясы негізгі көлік үшін сол дәуірдің қарапайым жол жүйесіне тәуелді болғандықтан, екі жақ үшін де қысқы науқандар шектелді. Одақтың артықшылығы теңіз бен ірі өзендерді бақылау болды, бұл мұхитқа жақын орналасқан армияны нығайтуға және жабдықтауға мүмкіндік берді. АҚШ Ұлттық паркі қызметі (NPS) белгілеген науқандар жіктелуі осы мақалада қолданылғаннан гөрі егжей-тегжейлі. Кейбір шағын NPS науқандары жойылды, ал кейбіреулері ірі санаттарға біріктірілді. NPS осы театр үшін жіктеген 160 шайқастың тек бірнешеуі ғана сипатталған. Оң жақ шетіндегі қосымша мәтін әр бөлімге байланысты NPS науқандарын көрсетеді.

Алғашқы операциялар (1861)

1861 жылы сәуірде Форт Самтердің құлауынан кейін екі жақ та әскер құруға асықты. Президент Авраам Линкольн көтерілісті басу үшін 75 000 ерікті шақырып, дереу Вирджинияны қоса алғанда, тағы төрт штаттың одақтан шығуына себеп болды. АҚШ армиясында бар болғаны 16 000 шамасында адам болды, олардың жартысынан астамы Батысқа тарап кеткен. Армияға 1812 жылғы соғыс пен Мексика-Америка соғысының қарт ардагері, генерал-лейтенант Уинфилд Скотт басшылық етті. Конфедерация жағынан тек аз ғана федералдық офицерлер мен сарбаздар отставкаға шығып, Конфедерацияға қосылды; Конфедерация армиясын құру бастапқыда жеке штаттардың еншісінде болды. (Штаттардың күшті орталық үкіметке сенімсіздігінен туындаған Конфедерация қорғанысының орталықтандырылмаған сипаты, соғыс кезінде Оңтүстікке тиген кемшіліктердің бірі болды.) Соғыстың алғашқы қақтығыстары Батыс Вирджинияда (қазіргі Батыс Вирджиния штаты) болды. Огайо департаментіне қолбасшылық ететін генерал-майор Джордж Б. Макклеллан Графтоннан әскерлерді шығып, полковник Джордж А. Портерфилд басқаратын конфедераттарға шабуыл жасауға бұйрық берді. 1861 жылғы 3 маусымдағы шайқас, «Филиппи жарысы» деп те аталатын Филиппи шайқасы, Азамат соғысының алғашқы құрлықтағы шайқасы болды. Шілдедегі Рич-Маунтин шайқасындағы жеңісі оны сол күзде Потомак армиясына қолбасшылыққа тағайындауға ықпал етті. Науқан барысында бірқатар ұсақ шайқастар болды, бұрынғы АҚШ армиясының полковнигі болған Роберт Ли генералы, жауынгерлік тәжірибесі болмаса да, өте нашар өнер көрсетіп, «Бабай Ли» деген қарапайым лақап атқа ие болды. Ол көп ұзамай Каролинаға бекініс салу үшін жіберілді. Бұл науқандағы Одақтың жеңісі 1863 жылы Батыс Вирджиния штатын құруға мүмкіндік берді. Соғыстың алғашқы маңызды шайқасы 10 маусымда Шығыс Вирджинияда болды. Форт Монрода орналасқан генерал-майор Бенджамин Батлер Хэмптон мен Ньюпорт Ньюс қалаларынан конфедераттардың алдыңғы қатарлы бекіністеріне қарсы колонналарды жіберді. Форт Монроның жанындағы Биг-Бетел шайқасында полковник Джон Б. Магрудер Конфедерацияның алғашқы жеңісін жеңді.

Бірінші Буль-Ран (Бірінші Манассас)

Жаздың басында Вашингтон маңындағы Одақ әскерлерінің қолбасшысы бригадалық генерал Ирвин Макдауэлл болды, ол жауынгерлік тәжірибесі аз, тіпті одан да тәжірибесіз ерікті сарбаздарға басшылық етіп отырды. Олардың көпшілігі тек 90 күнге ғана әскерге жазылған еді, ал осы мерзім аяқталуға жақын еді. Макдауэллге солтүстіктегі саясаткерлер мен ірі газеттер дереу қимылға өтуге қысым көрсетіп, оны "Ричмондқа!" деп шақырып, ынталандырды. Оның жоспары 35 мың сарбазбен жорықтап, Манассас қаласынан генерал П. Г. Т. Борегард басқаратын 20 мың конфедерат әскеріне шабуыл жасау болды. Аймақтағы екінші ірі Конфедерация күші, Шендао аңғарында генерал Джозеф Джонстонның 12 мың сарбазын генерал-майор Роберт Паттерсон 18 мың сарбазымен Харперс-Ферриде ұстап тұру керек еді, осылайша екі конфедерат армиясы Макдауэллге қарсы бірігуіне кедері келтіруге тиіс болды. 21 шілдеде Макдауэллдің Солтүстік-Шығыс Вирджиния армиясы Борегардтың Конфедерация армиясына қарсы күрделі айла жасап, Бірінші Булл-Ран шайқасын (сондай-ақ Бірінші Манассас шайқасы ретінде де белгілі) бастады. Одақ әскерлері бастапқыда артықшылыққа ие болып, конфедераттардың сол қанатын кері шегіндіргенімен, сол күні түстен кейін жағдай өзгерді. Бригадалық генерал Томас Джексон өзінің Вирджиния бригадасын күшті одақ шабуылына қарсы тұруға шабыттандырды және осылайша "Тасқа сияқты" Джексон деген атағын алды. Джонстон армиясынан теміржолмен уақтылы күштер келді; Паттерсон оларды тоқтатуда тиімді болмады. Тәжірибесіз одақ сарбаздары кері шегіне бастады, бұл үрейлі қашқынға айналды, олардың көпшілігі Вашингтон қаласына дейін қашып кетті. Шайқасты мерекелік ойын-сауық ретінде қараған азаматтар мен саяси байқаушылар да үрейге түсті. Армия Вашингтонға қауіпсіз оралды; Борегардтың әскері қуып жете алмайтындай шаршаған және тәжірибесіз болды. Бірінші Булл-Ран шайқасындағы одақтың жеңілісі Солтүстікті дүрліктірді, ал АҚШ-тағы әскерилер мен азаматтар соғыстың ұзаққа созылуын, қанды болуын түсініп, жеңіске жету үшін көп ақша мен адам күшін жұмсау қажеттігін сезінді. Джордж Б. Макклеллан тамыз айында шығысқа шақырылып, жаңадан құрылған Потомак армиясына қолбасшылық етті, ол шығыс майданның басты армиясына айналды. Бұрын теміржол саласында басшылық қызмет атқарған ол оқыту мен басқару жұмыстарына өте қолайлы, ұйымдастырушылық шеберлікке ие болды. Ол сондай-ақ өте амбициялы болды, 1 қарашаға дейін Винфилд Скотты озастырып, қазан айында Болл Блаф шайқасында Потомак өзенімен жоғары жіберген экспедициясының ұятты жеңілісіне қарамастан, барлық одақ армияларының бас қолбасшысы болып тағайындалды.

Солтүстік Каролина жағалауы (186165)

Солтүстік Каролина Конфедерация үшін Вилмингтонның маңызды теңіз порты болғандықтан және Оутер Бэнкс Одақтың блокадасын бұзуға тырысатын кемелер үшін құнды база болғандықтан маңызды аймақ болды. Бенджамин Батлер Монро фортынан жүзіп шығып, 1861 жылдың тамызында Хаттерас шығанағындағы батареяларды жаулап алды. 1862 жылдың ақпан айында бригада генералы Амброуз Бернсайд Монро фортынан да, Роанок аралын басып алып, одақтың аз танымал, бірақ маңызды стратегиялық жеңісіне жеткен амфибиялық экспедицияны ұйымдастырды. 1862 жылдың соңында Голдсборо экспедициясы жағалаудан қысқа уақытқа ішкі жерге шабуылдап, теміржолдар мен көпірлерді жойды. Солтүстік Каролина жағалауындағы операциялардың қалған бөлігі 1864 жылдың соңында Бенджамин Батлер мен Дэвид Д. Портердің Вилмингтон теңіз портын қорғаған Форт-Фишерді басып алуға жасаған сәтсіз әрекетімен басталды. 1865 жылдың қаңтарында Альфред Х. Терри, Адельберт Эймс және Портер басқарған одақ күштері Форт-Фишердің екінші шайқасында генерал Бракстон Брэггті жеңіп, Уилмингтон ақпан айында түсті. Осы кезеңде генерал-майор Уильям Т. Шерманның батыс майданы әскерлері Каролинаның ішкі аймағына қарай жорықтап, 26 сәуірде 1865 жылы Джозеф Джонстон басқаратын конфедерацияның ең ірі әскерін капитуляцияға мәжбүр етті.

Өзен (1862)

1862 жылдың көктемінде Конфедерацияның Бірінші Буль-Ран шайқасынан кейінгі құлшынысы, Батыс майданындағы Одақ әскерлерінің алғашқы табыстарынан – Форт-Донельсон мен Шило шайқастарынан кейін тез төмендеді. Джордж Б. Макклелланның Потомак армиясы, жартылай аралдық науқаны аясында, оңтүстік-шығыстан Ричмондқа жақындады, генерал-майор Ирвин Макдауэллдің ірі корпусы Ричмондқа солтүстіктен шабуыл жасауға дайын тұрды, ал генерал-майор Натаниел П. Банкстің армиясы Шенандоа аңғарының бай шаруашылық айманына қауіп төндірді. Конфедерация билігі көмек сұрағанда, генерал-майор Томас Дж. "Стоунволл" Джексонға жүгірді, ол Бірінші Буль-Ран шайқасында осы лақап атын алған еді. Оның құрамасы, ресми түрде Солтүстік Вирджиния департаментінің Аңғар ауданы деп аталды, Стоунволл бригадасын, Аңғар ополчениесінің түрлі бөлімшелерін және Солтүстік-Батыс армиясын қамтыды. Банкс Потомак өзенінің солтүстігінде қалғанда, Джексонның кавалерия командирі, 7-ші Вирджиния кавалериясының полковнигі Тернер Эшби, Чесапик және Огайо каналына, сондай-ақ Балтимор және Огайо темір жолына шабуыл жасады. Банкс ақпан айының соңында Потомак өзенінен өтіп, Ашбиден канал мен теміржолды қорғау үшін оңтүстікке қарай жылжуға кірісті. Джексонның құрамасы генерал Джозеф Джонстон армиясының сол қанаты ретінде әрекет етті. Джонстон наурыз айында Манассастан Калпеперге көшкенде, Джексонның Винчестердегі орны оқшауланды. 12 наурызда Банкс оңтүстік-батысқа қарай ("Аңғарға") жылжуын жалғастырып, Винчестерді басып алды. Джексон Страсбургке шегінді. Банкстің бұйрығы, Макклелланның жалпы стратегиясының бөлігі ретінде, оңтүстікке қарай жылжып, Джексонды Аңғардан ығыстыру болды. Осы міндетті орындағаннан кейін, ол Вашингтонға жақын жерге қайтуы керек еді. 17 наурызда Винчестерден оңтүстікке қарай күшті алға жылжу күші, Макклеллан Вирджиния түбегіне десант түсіргенмен бірдей уақытта, қозғалысын бастады. Джексоннан алынған бұйрықтар, ол сан жағынан кем болғандықтан, жалпы шайқастан аулақ болу еді, бірақ сонымен бірге Банкстің әскерлерін Макклелланды нығайту үшін бөлінуіне жол бермейтіндей ұстап тұру керек еді. Дұрыс емес ақпарат алған Банкс, Джексонның Аңғарды қалдырғанын және Вашингтонға қарай жылжып бара жатқанын естіді. Джексон бұл қозғалысқа наразы болды, өйткені Банкс Джексонға алдын алуға бағытталған нәрсені жасап жатты. Эшби Банкстің корпусының бірнеше жаяу әскер полкі мен бір бөлім артиллериясы Винчестерде қалғанын хабарлағанда, Джексон Одақ жасағына шабуыл жасап, Банкстің корпусының қалған бөлігін кері қайтаруға шешім қабылдады. Бірақ Эшбидің ақпараты дұрыс емес еді; шындығында, қалада әлі де толық Одақтық дивизия орналасқан. Кернстаун шайқасының біріншісінде (1862 жылғы 23 наурызда), Винчестерден бірнеше шақырым оңтүстікке қарай болған шайқаста, Одақ әскерлері Джексонның алға жылжуын тоқтатты, содан кейін қарсы шабуыл жасап, оның сол қанатын бұрып, кері шегінуге мәжбүр етті. Джексон үшін тактикалық жеңіліс, наурыз айындағы жалғыз жеңіліс болса да, Конфедерация үшін стратегиялық жеңіс болды, президент Линкольнді Банкстің күштерін Аңғарда және Макдауэллдің 30 000 адамдық корпусын Фредериксбургке жақын ұстауға мәжбүр етті, соның салдарынан Макклелланның жартылай аралға жасаған шабуылынан 50 000-ға жуық сарбазды алып тастады. Одақ Кернстауннан кейін қайта ұйымдастырылды: Макдауэллдің құрамасы Раппаханнок департаментіне айналды, Банкстің корпусы Шенандоа департаментіне айналды, ал Батыс Вирджиния (қазіргі Батыс Вирджиния) генерал-майор Джон С. Фремонт басқаратын Тау департаментіне айналды. Үш құраманың барлығы тікелей Вашингтонға есеп берді және Джексонның күштерін Вашингтонға қауіп ретінде жоюға бұйрық алды. Осы уақытта Конфедерация билігі Ричард С. Эуэллдің дивизиясын Джонстон армиясынан бөліп, Аңғарға жіберді. Джексон, енді 17 000 сарбазға толыққан, күштерін біріктіріп, оларды басып тастауды күтудің орнына, жеке-жеке шабуыл жасауға шешім қабылдады, алдымен Роберт Милрой басқаратын Тау департаментінің колоннасына назар аударды. Ниеттерін жасыру үшін қияң жолмен жүріп бара жатып, 8 мамырда Макдауэлл шайқасында Милройдың шабуылына ұшырады, бірақ қатты шайқастан кейін Одақ әскерін кері қайтара алды. Банкс Ирвин Макдауэллдің Фредериксбургтегі күштерін нығайту үшін дивизия жіберді, Банкске тек 8 000 сарбаз қалды, оларды Вирджиния штатының Страсбург қаласындағы мықты позицияға орналастырды. Коззенс, 228–229, 243, 255–257 беттер. Фремонт күштері Макдауэлл шайқасынан кейін Аңғарға баруын тоқтатқаннан кейін, Джексон енді Банксті жеңуге көшті. 21 мамырда Джексон Нью-Маркеттен шығысқа қарай құрамасын жылжытып, содан кейін солтүстікке қарай бағыт алды. Олардың жылдам маршы жасауы наурыз айының ерекшелігі болды және оның жаяу әскерлеріне "Джексонның жаяу кавалериясы" деген лақап есім берді. Ол Банксті Страсбургқа шабуыл жасауға баруын ойлату үшін солтүстікке кавалериясын жіберді, бірақ оның жоспары Фронт-Ройалдағы шағын бекетке шабуыл жасап, Банкстің байланыс желісіне Харперс-Ферриде шабуыл жасау еді. 23 мамырда Фронт-Ройал шайқасында Джексонның армиясы 1000 сарбаздық Одақ гарнизонының күзетін күтпеген жерден шабуылдап, басып алды, шамамен 700 сарбазды тұтқынға алды, ал өзінің қатарынан қырқтан аз шығынға ұшырады. Джексонның жеңісі Банксті Страсбургтен Винчестерге қарай жылдам шегінуге мәжбүр етті. Джексон қуып жете алмады, өйткені оның әскерлері шаршап, Одақ әскерінің жабдықтарын тонады, бұл оларды қатты баяулатты. 25 мамырда Винчестер шайқасының біріншісінде Банкстің армиясы Конфедерацияның шабуылдаған колонналарымен шабуылға ұшырады және ауыр жеңіліске ұшырады, 1300-ден астам сарбаз шығынға ұшырады және көптеген жабдықтарын жоғалтты (9000 мылтық, жарты миллион оқ және бірнеше тонна жабдық); олар Потомак өзенінен солтүстікке шегінді. Джексон қуып жете алмады, өйткені Эшби кавалериясы тонады және оның жаяу әскері шаршады; бірнеше күн демалыстан кейін ол Банкстің күштерін Харперс-Ферриге дейін қуып жетеді, онда Одақ гарнизонымен шайқасты. Вашингтонда президент Линкольн мен соғыс хатшысы Эдвин М. Стэнтон Джексонды жеңудің маңызды міндет екеніне келісті (Джексонның бұйрықтары Ричмондтан Одақ күштерін алшақтату болғандықтан). Олар Ирвин Макдауэллге Фронт-Ройалға 20 000 сарбазды, ал Фремонтқа Харрисонбургқа жылжуға бұйрық берді. Егер екі күш Страсбургте біріксе, Джексонның Аңғардан қашудың жалғыз жолы кесіледі. Бұл шешімнің бірден байқаларлық салдары Макдауэллдің Ричмондқа қарсы Макклелланмен бірлескен шабуылын тоқтату болды. 29 мамырдан бастап, екі Одақ колоннасы оны қуып жете бастағанда, Джексон армиясын оңтүстікке қарай жылдам маршпен қашу үшін итеріп, 36 сағаттың ішінде 40 шақырымды жүрді. Оның армиясы Кросс-Киз және Порт-Репаблик позицияларын алды, онда ол 8 маусымда Фремонтты және 9 маусымда Макдауэлл құрамасынан келген Джеймс Шилдсті жеңді. Осы шайқастардан кейін Одақ күштері Аңғардан шығарылды. Джексон Жеті күндік шайқастарда Роберт Э. Лиге қосылды (онда ол ерекше әлсіз өнер көрсетті, мүмкін Аңғар науқанының салдарынан). Ол өзінің міндетін орындады, Макклелланнан 50 000-нан астам қажетті сарбазды алды. Аңғар науқанының табысымен Стоунволл Джексон Конфедерациядағы ең танымал сарбазға айналды (соңында Ли басып озуға дейін) және халықтың рухын көтерді. Классикалық әскери науқанда, күтпеген шабуылдар мен маневрлерді пайдаланып, ол армиясын 48 күнде 646 миль (1040 км) қашықтыққа жылдырып, 17 000 сарбазбен 60 000 қарсыласына қарсы бес маңызды жеңіске жетті.

Жарым аралдағы жорық (1862)

Джордж Б. Макклеллан 1861–62 жылғы қысын жаңа Потомак армиясын даярлап, президент Линкольннің Конфедерацияға қарсы шабуылға көшу туралы талаптарына тойтарыс берді. Линкольн Вашингтоннан 50 шақырым қашықтықтағы Сентревиллде генерал Джозеф Джонстонның армиясынан алаңдады. Макклеллан Джонстонның күшін жоғары бағалап, назарын сол армиядан Конфедерацияның Ричмонд астанасына ауыстырды. Ол Джонстон оны тоқтатуға үлкермес бұрын, Раппаханнок өзені бойындағы Урбаннаға теңіз жолымен, содан кейін Ричмондқа құрлықпен өтуді ұсынды. Линкольн құрлықтағы жолды жақтады, себебі ол операция кезінде Вашингтонды кез келген шабуылдан қорғайды, бірақ Макклеллан Вирджиниядағы жолдардың жағдайына шыдамайтынын, астананың қауіпсіздігін қамтамасыз еткенін және Джонстон Ричмондқа көшсе, одан соң ілесіп кететінін айтты. Бұл жоспар наурыз айының басына дейін елордада талқыланды, содан кейін Линкольн Макклелланның ұсынысын мақұлдады. Бірақ 9 наурызда Джонстон әскерін Сентревилльден Калпеперге көшірді, бұл Макклелланның Урбанна жоспарын орындау мүмкін емес етті. Содан кейін Макклеллан Форт Монроға теңіз жолымен жүзіп, Вирджиния түбегінен (Джеймс және Йорк өзендері арасындағы тар жер) Ричмондқа өтуді ұсынды. Линкольн мәжбүрлігімен келісті. Түбекке аттанғанға дейін Макклеллан Потомак армиясын "тексеру" мақсатымен Сентревилльге көшірді. Ол Джонстонның күшінің және орналасуының шынымен әлсіз екенін анықтады және сынға ұшырады. 11 наурызда Линкольн Макклелланды Одақ армияларының бас қолбасшысы лауазымынан босатып, оның бар күшін алдағы қиын науқанға жұмсауға мүмкіндік берді. Линкольн өзі, соғыс министрі Стэнтон мен офицерлерден құралған Соғыс кеңесінің көмегімен келесі төрт айға Одақ армияларының басшылығын өз қолына алды. Потомак армиясы 17 наурызда Форт Монроға қарай жол тартты. Бұл сапарға жаңадан пайда болған алаңдаулық ілесіп келді. Темір кемелердің арасындағы алғашқы шайқас 8 және 9 наурызда CSS Вирджиния мен USS Monitor арасында Хэмптон Роудс шайқасында болды. Армияның қамы – олардың көлік кемелері осы жаңа қарудың тікелей соққысына ұшырауы мүмкін еді. АҚШ Әскери-теңіз күштері Макклелланға Джеймс және Йорк өзендеріндегі операцияларды қорғай алатынына сендіре алмады, сондықтан Йорктаунды қоршау туралы идеясынан бас тартып, 4 сәуірде түбек бойымен шабуылға көшуге бұйрық берді. 5 сәуірде Макклелланға Линкольн генерал-майор Ирвин Макдауэлл корпусын Форт Монроға көшіруді тоқтатқандығы хабарланды, себебі Макклеллан Вашингтонда келісілген әскер санын қалдырмады және Джексонның аңғардағы науқаны алаңдатуда еді. Макклеллан өзіне уәде етілген ресурстарсыз ірі науқанға басшылық етуге мәжбүр етілгеніне наразылық білдірді, бірақ ол бәрібір алға жылжи берді.

Жарым аралдың батыс жағында

Одақ әскерлері Йорктаунға қарай жылды, бірақ Макклеллан Конфедерацияның бекіністері оның күткендей Йорктаунмен ғана шектелмей, түгел жарты аралға созылғандығын анықтаған соң тоқталды. Шамамен бір ай бойы қоршауға қажетті ресурстарды жинап, окоптар мен қоршау батареяларын салғаннан кейін, жағдайды бағалау үшін бірнеше шайқастар өткізді. Осыдан кейін Йорктаунды қоршауға дайындық басталды. Бірақ Джонстон Конфедерацияның қорғанысы Одақтың шабуылына тойтарыс бере алмайтынын түсінді және 3-4 мамыр түнде әскерін кері шегіндірді. Кампания барысында Одақ әскерлері Хэмптон Роудсты басып алып, Норфолк қаласын иеленді. Одақ әскерлері Конфедерация әскерлерін жарты арал бойымен (солтүстік-батысқа қарай) Ричмондқа қарай қуғанда, бұрынғы отарлық астанадан шамамен 1,5 км шығысқа қарай орналасқан Форт Магрудер маңында Уильямсбург шайқасы болды. Мамыр айының соңына қарай Одақ әскерлері Ричмондқа бірнеше шақырымға жақындады, бірақ жылдамдық жоғары болмады. Макклеллан ауқымды қоршау операцияларын жоспарлап, көптеген жабдықтар мен қоршау минометтерін әкелді, бірақ нашар ауа райы мен нашар жолдар оның жылдамдығын баяулатты. Сонымен қатар Макклеллан сақ генерал болды және өзінен екі есе көп күшті деп есептеген әскерге шабуыл жасауға тартынды. Шындығында, оның қиялы мен барлау қызметі оны жаңылыстырды – күштер арасындағы арақатынас шамамен кері болды. Джонстонның жарты аралдан баяу шегінуі кезінде оның әскерлері алдамшы тактика қолданды. Әсіресе, соғысқа дейін актер болған Джон Б. Магрудердің бөлімшесі Макклелланды алдап, бірнеше рет аз санды әскерін бір орыннан өте кішкентай арақашықтықпен маршпен өткізіп, оның күші үлкендей көрінді. Одақ армиясы Ричмондтың сыртқы қорғанысына жақындағанда, Чикахомини өзені арқылы бөлініп, әскерлерді фронт бойымен жылжыту мүмкіндігі шектелді. Макклеллан өз әскерінің көп бөлігін өзеннің солтүстігінде қалдырып, Макдауэллдің солтүстік Вирджиниядан келуін күтті. Одақтың тек екі корпусы (IV және III) өзеннің оңтүстігінде орналасқан еді. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис пен оның әскери кеңесшісі Роберт Лидің қысымымен Джонстон өзеннің оңтүстігіндегі Одақтың кішігірім күштеріне шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол Чикахомини өзенінің тасып, жаңбырдан ісінуі Макклелланның оң жағалауға өтуіне кедергі келтіретініне үміттенді. 31 мамыр – 1 маусым 1862 күндері өткен Жеті қарағай шайқасы (Фейр-Окс шайқасы деп те аталады) Джонстонның жоспарына сәйкес болмады. Себебі карталар дұрыс емес, Конфедерацияның шабуылдары үйлесімсіз болды және Одақ күштері өзеннен өтіп, күшейтілді. Шайқас тактикалық тұрғыдан шешілмеді, бірақ екі стратегиялық салдары болды. Біріншіден, Джонстон шайқаста жараланып, оның орнына Солтүстік Вирджиния армиясын жеңіске жеткізген Роберт Ли келді. Екіншіден, генерал Макклеллан шабуылдау операцияларын тоқтатып, президент Линкольннен сұраған күштерді күтіп, қоршауға кірісті. Оның стратегиялық қарқыны қайта жаңғырған жоқ. Ли Макклелланның алға жылжуындағы бір айлық үзілісті пайдаланып, Ричмондтың қорғанысын нығайтты және Джеймс өзенінің оңтүстігіндегі бекіністерді Петербургтен төменге дейін кеңейтті. Жаңа қорғаныс желісінің ұзындығы шамамен 50 км болды. Жаңа қорғаныс желісін аяқтау және шабуылға дайындық үшін уақытты ұзарту мақсатында Ли аз санды әскерін көп көрінетіндей етіп көрсету тактикасын қайта қолданды. Ли сондай-ақ Бригг. Генерал Дж.Е.Б. Стюарттың атты әскер бригадасын Одақ армиясының айналасын толық айналып өтуге (13-15 маусым) жіберіп, Одақтың оң жақ қанаты әуеде ме екенін анықтады. Сонымен қатар, Ли Джексонға жарым аралға күшін күшейту үшін әкелуге бұйрық берді. Осы уақытта Макклеллан өз күштерінің көп бөлігін Чикахоминиден оңтүстікке жылжытты, өзеннің солтүстігінде генерал-майор Фитц Джон Портердің V корпусын қалдырды.

Жеті күн

Ли содан кейін шабуылға көшті, жеті күнге созылған (25 маусым – 1 шілде) бірқатар шайқастар жүргізіп, Макклелланды Джеймс өзеніндегі қауіпсіз, бірақ қауіп төндірмейтін жағдайға итермеледі. Макклеллан 25 маусымда Оук-Гроув шайқасында алғашқы шабуыл жасады, оның барысында екі одақтық дивизия Макклелланның қоршау батареяларын салуды жоспарлаған жерді басып алуға тырысты. Макклеллан келесі күні тағы да шабуылдауды жоспарлаған, бірақ 26 маусымда Механиксвиллдегі немесе Бивер-Дэм Криктегі конфедераттардың шабуылына алаңдады. Ли Макклелланның армиясы Чикахомини өзенінің екі жағына орналасқанын және оны бөліп жеңуге болатынын байқады. Ол А.П. Хилл дивизиясын Портердің алдына көрсетуді, ал Джексон одақтың позицияларының артына өтіп, арттан шабуылдауды жоспарлады. Алайда, Джексон тағайындалған орнына кешігіп келді, ал Хилл Джексонды күтпей-ақ шабуылға кірісіп, ауыр шығынға ұшырады. Бұл одақтың тактикалық жеңісі болғанымен, Макклеллан Портерге оңтүстікке қарай, одақ армиясының қалған бөлігіне шегінуді бұйырды, себебі таңертең Портер конфедераттардың басым күштерімен қоршалануы мүмкін деп қорқыды. Портер Гейнс-Милл маңында қорғаныс шебін құрып, Чикахоминиден өтетін көпірлерді қорғады. Ли 27 маусымда Гейнс-Милл шайқасында шабуылын жалғастырды, Портердің шебіне қарсы соғыста конфедераттардың ең ірі шабуылын жасады. (Бұл шайқас 1864 жылғы Колд-Харбор шайқасы болған жерде өтті, бірақ мұнда қорғаушылар шамамен бірдей шығынға ұшырады.) Шабуыл нашар үйлестірілді, одақтың шебі күнінің көп бөлігінде сақталды, бірақ Ли ақырында бұзып өтіп, Макклеллан тағы да кері шегінді, Джеймс өзеніндегі Харрисонның қонысына қарай бет бұрды. Келесі екі күнде Гарнетт пен Голдинг фермаларында және Савидж станциясында ұсақ шайқастар болды, Макклеллан шегінуін жалғастырғанда, ал Ли одақтың шегінуін кесіп тастауға тырысты. 30 маусымдағы Глендейл шайқасы қанды шайқас болды, онда үш конфедерат дивизиясы Фрейзер фермасы маңындағы Ақ емен батпағында, шегініп келе жатқан одақ күштеріне шабуыл жасады. Стоунволл Джексонның тиімсіз өнер көрсетуі Лидің армиясына Джеймске жеткенге дейін одақ армиясын кесіп тастауға соңғы әрекетін сәтсіз аяқтады. Жеті күндік шайқастың соңғы шайқасы, 1 шілдеде, Мальверн төбесіндегі одақтың қорғанысына қарсы конфедераттардың үйлестірілмеген шабуылдарынан тұрды, олар артиллериялық позициялармен және Джеймс өзеніндегі одақтың канонерлік кемелерімен нығайтылды. Макклеллан майданнан тыс болды, оның орнына Галена канонерлік кемесінде қалды; одақтың корпустық командирлері өз әскерлерінің орналасуын таңдауда ынтымақтасты, бірақ олардың ешқайсысы жалпы далалық басқаруды жүзеге асырмады. Лидің армиясы осы әрекетте 5600-ден астам адамды жоғалтты, ал одақтың жоғалғандары 3000-ға жетті. Одақтың корпустық командирлері конфедераттардың одан әрі шабуылдарына қарсы алаңды ұстай алатындарын сезінгенмен, жабдықтау мәселесі қиындық тудырды және Макклеллан армияға Харрисонның қонысына кері шегінуді бұйырды. Мальверн төбесі Жеті күндік шайқастың және Жарым арал науқанының аяқталғанын білдірді. Потомак армиясы Джеймс өзенінің қауіпсіздігіне, одақтың канонерлік кемелерінен қорғалған күйде кері шегінді және тамыз айына дейін сол жерде қалды, содан кейін президент Линкольннің бұйрығымен екінші Булл-Ран шайқасына дейін қайтарылды. Макклеллан Потомак армиясының басқаруын сақтап қалғанымен, Линкольн наразылығын білдіріп, 1862 жылдың 11 шілдесінде Генри У. Халлек генерал-майорды барлық одақтық армиялардың бас қолбасшысы лауазымына тағайындады. Екі тараптың да шығыны зор болды. Лидің Солтүстік Вирджиния армиясы Жеті күндік шайқаста 90 000-нан астам сарбаздың ішінде 20 000-ға жуық адамды жоғалтты, ал Макклеллан 105 445 сарбаздың ішінде 16 000-ға жуық адамды жоғалтты. Жарым аралдағы сәтті бастамадан кейін соғыстың ерте аяқталуы күтілген, бірақ Макклелланның шегінуі Солтүстік штаттарының моральдық рухын құлатты. Ауыр шығынға ұшырағанына және Лидің нашар тактикалық өнеріне қарамастан, конфедераттардың моральдық рухы көтерілді, Ли Солтүстік Вирджиния мен Мэриленд кампаниялары арқылы өзінің агрессивті стратегиясын жалғастыруға батыл болды.

Солтүстік Виргиния және Мэриленд (1862)

Жарым аралдағы Макклелланға қарсы жеңісінен кейін Ли екі науқанды қолға алды, оларды бірыңғай, үздіксіз шабуыл операциясы деп санауға болады: Ричмондқа қауіп келтірген екінші армияны талқандап, содан кейін Мэрилендке басып кіру үшін солтүстікке бет бұрды.

Вирджиния әскері

Президент Линкольн откылған Вирджиния армиясының басшылығына Джон Поупты тағайындау арқылы Макклелланның сәтсіздігіне жауап берді. Поуп батыс майданында бірнеше жетістіктерге қол жеткізген, ал Линкольн Макклелланнан гөрі белсенді генерал іздеді. Вирджиния армиясы үш корпуста 50 000-нан астам әскерден тұрды. Кейіннен, ұрыс операциялары үшін Макклелланның Потомак армиясының үш корпусы қосылды. Екі кавалериялық бригада тікелей екі жаяу әскер корпусына бекітілді, бұл науқандағы орталық басқарудың жетіспеушілігіне байланысты жағымсыз әсер етті. Поуптың міндеті екі мақсатты орындау болды: Вашингтон мен Шенандоа алқабын қорғау және Гордонсвилл бағытына жылжу арқылы Конфедерация күштерін Макклелланнан алшақтату. Поуп Гордонсвилл, Шарлоттсвилл және Линчбургті байланыстыратын темір жолды бұзу үшін кавалерия жіберіп, осы міндетті бастады. Кавалерия баяу жылдамдықпен ілгеріледі және Стоунволл Джексонның 14 000 әскермен Гордонсвиллді басып алғанын анықтады. Ли Макклеллан енді түбегінде оған қауіп төндірмейтінін түсінді, сондықтан ол Ричмондты тікелей қорғау үшін барлық күштерін сақтау қажеттілігін сезінбеді. Бұл оған Джексонды Гордонсвиллге орналастыруға, Поупты тоқтатуға және темір жолды қорғауға мүмкіндік берді. Лидің үлкен жоспарлары болды. Одақ армиясы Макклеллан мен Поуп арасында бөлінген және олар бір-бірінен қашық болғандықтан, Ли Поупты жоюға мүмкіндік тапты, содан кейін назарын Макклелланға қайтаруға болады. Солтүстік Каролинадан Амброз Бернсайдтың әскері Поупты нығайту үшін жіберіліп жатыр деп есептеген Ли, сол әскерлер орналасқанға дейін дереу әрекет етуді қалады. Ол генерал-майор А. П. Хиллге 12 000 әскермен Джексонға қосылуды бұйырды, сонымен қатар Макклелланды алаңдатып, оны қозғалмайтын күйде ұстады. 29 шілдеде Поуп өз күштерінің бір бөлігін Седар тауының жанындағы позицияға жылжытты, онда ол Гордонсвиллге шабуылдар жасауға мүмкіндік алады. Джексон 7 тамызда Калпеперге жетті, Поптың корпусының біріне шабуыл жасауға үміттенеді. 9 тамызда Натаниел Банкс корпусы Джексонға Седар тауында шабуыл жасады, алғашқы артықшылыққа ие болды. А. П. Хилл басқарған Конфедерацияның қарсы шабуылы Банкс әскерін Седар-Крик арқылы кері шегіндірді. Осы кезде Джексон Поуптың корпусының барлығы біріккенін және оларды жеке-жеке жеңу жоспарының орындалмағанын білді. Ол 12 тамызға дейін сол жерде қалды, содан кейін Гордонсвиллге қайтты. 13 тамызда Ли Джексонды нығайту үшін генерал-майор Джеймс Лонгстритті жіберді, ал келесі күні Макклеллан түбегінен кетуге дайын екеніне көз жеткізгеннен кейін екі бригададан басқа барлық қалған күштерін жіберді. Ли өзі 15 тамызда Гордонсвиллге басшылық ету үшін келді. Оның жоспары Поупты Макклеллан әскері келгенге дейін, Поуптың артқы жағындағы көпірлерді кесіп, содан кейін оның сол қанатын және артқы жағына шабуыл жасап жеңу болды. Поуп Раппаханнок өзенінің жағасына шегіну арқылы Лидің жоспарларын бұзды, өйткені одақтың кавалериялық шабуылында жазбаша бұйрықтың көшірмесі қолға түсті. 22-25 тамыздағы бірнеше шайқастар Поуп әскерінің назарын өзен бойында сақтады. 25 тамызға қарай Потомак армиясының үш корпусы Поупты нығайту үшін түбектен келді. Лидің жаңа жоспары, оны сан жағынан басып озуға дайын барлық қосымша күштерге қарсы, Джексон мен Стюартты әскердің жартысымен Поуптың байланыс желісін, Оранж және Александрия теміржолын кесіп өту үшін флангқа жіберу болды. Поуп кері шегінуге мәжбүр болады және қозғалыс кезінде жеңілуі мүмкін. 26 тамызда кешке Поуптың оң қанатын айналып өткеннен кейін Джексонның әскерінің қанаты Бристоу станциясындағы темір жолға шабуыл жасады, ал 27 тамызда таңертең Манассас бұрылысындағы Одақтың үлкен жабдықтау қоймасын басып алып, жойды. Бұл күтпеген шабуыл Поупты Раппаханнок бойындағы қорғаныс шебін тастап, Ли әскерінің қалған бөлігі оған қосылғанша Джексонның қанатын жою үмітімен Манассас бұрылысына қарай жылжуға мәжбүр етті. 27-28 тамыздағы түні Джексон өзінің дивизиясын солтүстікке қарай Бірінші Булл-Ран (Манассас) майданына жылжытты, онда ол аяқталмаған темір жолдың артында орналасты. Лонгстриттің әскерінің қанаты Джексонға қосылу үшін Торофэйр ойысынан өтті, Ли әскерінің екі қанатын біріктірді.

Екінші бұқалар жүгіруі

Поптың әскерін шайқасқа тарту мақсатымен Джексон 28 тамызда өзінің алдынан өтіп бара жатқан федералды колоннаға шабуыл жасауға бұйрық берді, осылайша Солтүстік Вирджиния науқанының шешуші шайқасы – Булл-Ранның екінші шайқасы басталды. Шайқас бірнеше сағатқа созылып, нәтижесінде ешқандай шешімге келмей, тұйыққа тірелді. Поуп Джексонды қоршап алғанын ойлап, оған қарсы әскерінің көп бөлігін шоғырландырды. 29 тамызда Поуп Джексонның аяқталмаған теміржол бойындағы позициясына бірнеше шабуыл жасады. Шабуылдар екі тараптан да ауыр шығындарға әкелді. Түскі уақытта Лонгстрит шайқас алаңына келді және Джексонның оң қанатына орналасты. 30 тамызда Поуп шабуылдарын жаңартты, Лонгстриттің шайқас алаңында екенін білмейтіндей. Конфедерацияның көптеген артиллериясы одақтың шабуылын тоқтатқанда, Лонгстриттің 28 000 сарбаздан тұратын қанаты соғыстың ең ірі бір мезгілдегі қарсы шабуылын жасады. Одақтың сол қанаты қиратылып, әскер Булл-Ранға кері шегінді. Бірінші Булл-Рандағы апаттың қайталануын болдырмау үшін одақтың тиімді арьергардтық әрекеттеріне борышлы болдық. Дегенмен, Поуптың Сентрвиллге шегінуі асығыс болды. Келесі күні Ли өз әскеріне оларды қуып жетуге бұйрық берді. Джексон кең жақтаулы шабуыл жасап, одақтың шегіну жолын кесіп тастауға ниеттенді. 1 қыркүйекте Джексон өзінің дивизияларын Шантилли шайқасында екі одақтық дивизияға қарсы жіберді. Конфедерация шабуылдары қатты дауыл кезінде болған қаһарлы шайқастармен тоқтатылды; шайқас барысында одақтың екі дивизиясының командирлері Исаак Стивенс және Филип Керни қаза тапты. Армиясы әлі де қауіпте екенін түсінген Поуп Вашингтонға қарай шегінуді бұйырды.

Мэрилендке шабуыл

Ли өзінің әскері көктем мен жаз айларында ауыр шығынға ұшырағанмен, үлкен сынға: Солтүстікке жорық жасауға дайын екендігіне шешім қабылдады. Оның мақсаты – Мэриленд пен Пенсильвания штаттарының маңызды аймақтарына ену және Вашингтонды жабдықтаумен қамтамасыз ететін Балтимор және Огайо темір жолының желісін кесіп тастау болды. Ол сондай-ақ әскерін жабдықтау қажеттігін сезінді және Солтүстіктің шаруашылықтары Вирджиниядағыдай соғыстан зардап шекпегенін білді. Ол солтүстіктердің рухын құлатқысы келді, өйткені Солтүстікте шатақ тудырып, әскері Линкольнді соғысты аяқтау туралы келіссөздерге мәжбүрлейтініне, әсіресе егер ол құлдар ұсталатын Мэриленд штатында көтеріліс тудыра алса сенді. Солтүстік Вирджиния армиясы Потомак өзенін кесіп өтіп, 6 қыркүйекте Мэриленд штатының Фредерик қаласына жетті. Лидің нақты мақсаттары – Пенсильвания штатының Харрисбург қаласына қарай жылжу, шығыс-батыс темір жол байланысын солтүстік-шығысқа қарай кесіп тастау, содан кейін Филадельфия сияқты ірі шығыс қалаларының біріне шабуыл жасау болды. Жорық туралы жаңалық Солтүстікте үрей тудырды, Линкольн дереу әрекет етуге мәжбүр болды. Джордж Б. Макклеллан жарты аралдан қайтып келгеннен бері әскери жағдайда қалып қойған, бірақ Линкольн оны Вашингтон маңындағы барлық күштердің басшылығына қайта тағайындап, Лимен күресуге бұйырды. Ли әскерін бөліп жіберді. Лонгстрит Хагерстаунға жіберілді, ал Джексонға Шенноа аңғарындағы Лидің жабдықтау жолдарына бақылау жасаған Гарперс-Ферридегі одақтың арсеналын басып алуға бұйрық берілді; бұл сонымен қатар тартымды нысана болды, ол қорғануға жарамсыз еді. Макклеллан Вашингтоннан Гарперс-Ферриді эвакуациялауға және оның гарнизонын өз армиясына қосуға рұқсат сұрады, бірақ оның өтініші қабылданбады. Гарперс-Ферри шайқасында Джексон қалаға қарап тұрған биіктіктерге артиллерия орналастырып, 15 қыркүйекте 12 000-нан астам сарбаздан тұратын гарнизонды қарсыласуға мәжбүр етті. Джексон өзінің көптеген сарбаздарымен Ли әскерінің қалған бөлігіне қосылды, ал А. П. Хилл дивизиясы қаланы басып алуды аяқтау үшін қалды. Макклеллан 87 000 сарбазымен Вашингтоннан шығып, баяу қуып, 13 қыркүйекте Фредерикке жетті. Сол жерде екі одақ сарбазы Ли әскерінің егжей-тегжейлі жорық жоспарларының көшірмесін – №191 жалпы бұйрық – үш сигардың ішінен таба алды. Бұйрықта Ли әскерін бөліп, географиялық тұрғыдан таратып, осылайша оларды оқшаулауға және бөлек-бөлек жеңілуге ұшыратуы көрсетілген. Макклеллан осы ақпаратты пайдалану үшін 18 сағат күтті, бұл кешігу оның мүмкіндігін жоғалтуға жақын болды. Сол түні Потомак армиясы Оңтүстік тауына қарай жылжыды, онда Солтүстік Вирджиния армиясының бөлімдері тау өткелдерін қорғауға дайын тұрды. 14 қыркүйекте Оңтүстік тауы шайқасында конфедераттардың қорғаушылары сандық артықшылыққа ие одақтық күштермен кері шегінді, ал Макклеллан Ли әскерін шоғырланғанға дейін жоюға мүмкіндік алды. Ли Макклелланның ерекше агрессиясын көріп, конфедерат жақтастары арқылы оның бұйрығының құпиясы ашылғанын білген соң, әскерін шоғырландыруға бел буды. Ол жорығын тоқтатып, Вирджинияға қайтуды әлі шешпеді, өйткені Джексон Гарперс-Ферриді басып алуды аяқтамаған еді. Ол сондай-ақ, егер ол тек Гарперс-Ферриді басып алса, жорығын тоқтатса, конфедераттардың рухына тиетінінен қорқыды. Оның орнына ол Мэриленд штатының Шарпсберг қаласында тұруға шешім қабылдады.

Антиэтам

16 қыркүйекте Макклеллан Лимен Шарпсбург маңында кездесіп, Антитам сағасының батысындағы шепті қорғады. 17 қыркүйекте таңертең Антитам шайқасы басталды, генерал-майор Джозеф Хукердің корпусы Лидің сол қанатына күшті шабуыл жасады. Шабуылдар мен қарсы шабуылдар Миллер жүгері егістігінде және Дункер шіркеуінің жанындағы ормандарда жүрді. Одақтың Sunken Road ("Қанды жол") қарсы шабуылдары нәтижесінде Конфедерацияның орталық бөлігі бұзылды, бірақ Федералдық артықшылығы толыққанды пайдаланылмады. Әрбір жағдайда Конфедерацияның оң қанатынан келген қосымша күштер Одақтың толық жеңілісіне кедергі келтірді, ал Макклеллан жеңіске жету үшін резервтерін жіберуден бас тартты. Түстен кейін Бернсайдтың корпусы Антитам сағасы арқылы тас көпірден өтіп, Конфедерацияның оң қанатын құлатып жіберді. Шығу тегінде А. П. Хиллдің дивизиясы Харперс-Ферриден келді және қарсы шабуыл жасап, Бернсайдтың әскерін кері шегіндіріп, Лидің армиясын құрылудан сақтап қалды. Лидің күштері екі есе кем болғанына қарамастан, Ли барлық әскерін салса, Макклеллан армиясының үштен екі бөлігін ғана қолданды. Бұл Лиге бригадаларды жылжытуға және Одақтың әрбір шабуылына назар аударуға мүмкіндік берді. 23 000-нан астам қаза болғандықтан, бұл күн АҚШ тарихындағы ең қанды күн болып қалады. Ли Солтүстік Вирджиния армиясына Потомак өзенінен Шенноа аңғарына шегінуге бұйрық берді. Антитам шайқасы тактикалық тұрғыдан шешімсіз болғанына қарамастан, Одақтың стратегиялық жеңісі деп есептеледі. Лидің Мэрилендке басып кіру стратегиялық жоспары жеңіліске ұшырады. Бірақ одан да маңыздысы, президент Линкольн осы мүмкіндікті өзінің Азат ету туралы жарлығын жариялау үшін пайдаланды, содан кейін Конфедерация тарапынан соғысқа араласуы мүмкін еуропалық державалардың ықтималдығы айтарлықтай төмендеді.

Фредериксбург және Канцельорсвилл (1862-63)

1862 жылдың 7 қарашасында президент Линкольн Макклелланды қолбасшылықтан босатты, себебі ол Шарпсбургтен Лидің шегініп бара жатқан әскерін қууға және жеңуге үлкермеді. Амброз Бернсайд, Антиетам шайқасында корпус командирі ретінде өте жақсы өнер көрсетпесе де, Потомак армиясына қолбасшылық етуге тағайындалды. Линкольн өз генералына мүмкіндігінше жылдам шабуылға шығу үшін тағы да қысым жасады. Бернсайд бұл міндетті қабылдап, Ричмондқа тікелей оңтүстікке қарай жорық жоспарлады. Ол Фредериксбургте Раппанок өзенін жылдам кесіп өтіп, Конфедерация армиясы мен олардың астанасы арасында орналасып, Роберт Лиді қанатын айналып өтуді үміттенеді. Әкімшілік қиындықтар понтондық көпірлердің уақтылы жеткізілуіне кедергі келтірді, ал Ли бұл мүмкіндікті пайдаланып, қаланың артындағы биіктіктерде қорғаныс шебін нығайтты, ал Бернсайд әскері Фредериксбургтен өзеннің арғы бетінде күтуге мәжбүр болды. Бернсайд бас тартудың немесе басқа жол табудың орнына өзеннен өтіп, 13 желтоқсанда Лидің сол қанатындағы Марй биіктіктеріне қарсы кең ауқымды шабуылдарды бастады. Оның шабуылдары Лидің оң жағында сәл сәтті болды, Джексонның желісін бұзып өтті; бірақ түсініспеушілікке байланысты, Джексонның қарсысындағы әскерлерге өздерінің артықшылығын пайдалануға мүмкіндік береді деп сеніп, нығайтылған биіктіктерді шабуылдау толқындарымен ұрып-соғуды жалғастырды. Сол күні Одақ армиясы 12 000-нан астам адамын жоғалтты, ал Конфедерация армиясының шығыны шамамен 4 500 адамды құрады. Жеңіліске және Вашингтондағы алаңдаушылыққа қарамастан, Бернсайд әлі қолбасшылықтан алынбады. Ол Фредериксбургтен солтүстікке қарай шабуылды қайта жаңартуды жоспарлады, бірақ 1863 жылдың қаңтарында ұятты Сазды жорыста бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Осыдан кейін оның қол астындағы генералдар тобы үкіметке Бернсайдтың армияны басқаруға қабілетсіз екенін анық көрсетті. Солардың бірі – генерал-майор Джозеф Хукер, ол 1863 жылдың 26 қаңтарында Потомак армиясына қолбасшы болып тағайындалды. Бұрынғы науқандарда корпус командирі ретінде өте жақсы көрсеткен Хукер қысқы уақытты армиясын қайта ұйымдастыруға және қайта жабдықтауға арнады, денсаулық және моральдық жағдайларға ерекше назар аударды. Өзінің агрессивті мінезімен танылған ол Роберт Лиге қарсы күрделі көктемгі жорықты жоспарлады. Екі армия да Фредериксбург алдындағы позицияларында қалды. Хукер генерал-майор Джордж Стоунменнің басқаруымен атты әскерін Конфедерация армиясының артқы жағына жіберіп, жабдықтау желілерін бұзуды көздеді. Фредериксбургте Лидің назарын аудару үшін бір корпус қалғанда, қалғандары жасырын түрде қашып, Хукер армиясының басым бөлігін Лидің артына шығарып, оны қысқа қыстыруға мүмкіндік беретін қанаттық шабуыл жасады. Ли өз армиясының корпусын генерал-лейтенант Джеймс Лонгстриттің басқаруымен Оңтүстік Вирджинияға азық-түлік іздеуге жібергендіктен, оның саны 57 000-нан 97 000-ға дейін кеміп қалды. Жоспар жақсы іске асырыла бастады, ал Потомак армиясының басым бөлігі Рапидан өзенін кесіп өтіп, 1 мамырда позицияға орналасты. Алайда, жаумен алғашқы шағын қақтығыстан кейін Хукер сенімділігін жоғалта бастады және жоспарланғандай Солтүстік Вирджиния армиясының артына шабуыл жасамай, Канцельорсвиллдің айналасында қорғаныс шебіне шегінді. 2 мамырда Роберт Ли соғыстың ең батыл маневрлерінің бірін жасады. Хукер шабуылының екі қанатын да тоқтату үшін армиясын бөлгеннен кейін, ол тағы да бөлді, Стоунволл Джексонның 20 000 адамын Хукердің қорғалмаған оң қанатына шабуыл жасау үшін ұзақ қанаттық жорыққа жіберді. Кездейсоқ толық жағдайға қол жеткізе отырып, Джексон корпусы генерал-майор Оливер О. Ховард басқаратын Одақтың XI корпусын талқандады. Осы сәттілікке жеткеннен кейін Джексон өз армиясының алдында барлау жүргізу кезінде достық оқтан қаза тапты. 3 мамырда Ли Канцельорсвилл қорғаныс шебін қайта-қайта, қымбатқа түсетін шабуылдармен ұрып-соқты, ал генерал-майор Джон Седжвик басқаратын VI корпус ақыры Амброз Бернсайдтың істей алмаған нәрсені істеді, Фредериксбургтегі Марй биіктіктеріндегі азайтылған күштерге сәтті шабуыл жасады. Корпус батысқа қарай жылжуын жалғастырды, Лидің артына тағы да қауіп төндірді. Ли Потомак армиясының екі қанатын да тоқтатуға қабілетті болды, Хукерді қорғанысқа мәжбүр етті және Седжвиктің күдікті жақындауына қарсы дивизияны жіберді. 7 мамырға қарай Хукер барлық күштерін Раппанок өзенінен солтүстікке шегіндірді. Бұл Ли үшін қымбатқа түсетін жеңіс болды, ол 13 000 адамын жоғалтты, яғни армиясының 25 пайызын құрады; Хукер 17 000 адамын жоғалтты, бірақ Лиге қарағанда шығын көрсеткіші төмен болды.

Геттисбург және күзгі маневр (1863)

1863 жылдың маусым айында Роберт Ли 1862 жылғы стратегиясын қайталап, Солтүстікке тағы да шабуыл жасау арқылы Чанселлорсвиллдегі жеңісін пайдалануды көздеді. Ол мұны әскерін қайта жабдықтау, Вирджиния шаруаларына соғыстан демалыс беру және Солтүстік азаматтарының рухын күйрету үшін жасады, мүмкін Харрисбург (Пенсильвания) немесе Балтимор (Мэриленд) сияқты маңызды қалаларды басып алу арқылы. Конфедерация үкіметі бұл стратегияға тек тартыншақпен келісті, себебі Джефферсон Дэвис Виксбургтің (Миссисипи) тағдырына алаңдады, ол қала Улисс С. Гранттың Виксбург науқанымен қауіпті жағдайда болды. Джексонның қазасынан кейін Ли Солтүстік Вирджиния армиясын үш корпусқа бөлісті, оларға лейтенант-генералдар Джеймс Лонгстрит, Ричард С. Юэлл және А.П. Хилл басшылық етті. Ли армиясын Фредериксбургтен солтүстік-батысқа қарай Шенандоа аңғарына жылжыта бастады, онда Блю Ридж таулары олардың солтүстікке қарай жылжуын жасырады. Жозеф Хукер, әлі де Потомак армиясының қолбасшысы, Лиді табу үшін кавалерия күштерін жіберді. 9 маусымда Брэнди Стейшн шайқасы соғыстың ең ірі кавалерия шайқасы болды, бірақ шешімсіз аяқталды. Хукер бүкіл армиясын қуып жетуге кірісті; келесі апталарда ол Харперс-Ферридегі гарнизонның рөлі туралы Линкольнмен де, Халлекпен де пікір таласты. 28 маусымда президент Линкольн оған шыдамдылығын жоғалтып, оны V корпусының қолбасшысы генерал-майор Джордж Г. Мидпен алмастырды. Хукермен армия корпусының орналасуын қарастырғаннан кейін Мид армияға Вашингтон мен Балтиморды қорғау және Ли армиясын табу мақсатымен кең фронтпен Пенсильванияның оңтүстігіне жылжуға бұйрық берді. Сондай-ақ, егер Пенсильванияда шайқас үшін қолайлы жер таба алмаса, солтүстік Мэрилендтегі Пайп Крик артында қорғаныс шебін құру жоспарларын жасады. Ли Федералды армияның осыншалықты жылдам қозғалып жатқанын көріп таң қалды. Потомак өзенін кесіп өтіп, Мэриленд штатының Фредерик қаласына кіргеннен кейін Конфедерация Пенсильванияда кең аумаққа тарап кетті, Ричард Юэлл Харрисбургтен Сускеханна өзенінің арғы жағында, ал Джеймс Лонгстрит пен А.П. Хилл Чемберсбургтегі таулардың артында орналасты. Оның кавалериясы, Джеб Стюарт басқаруымен, Одақ армиясының шығыс жағынан кең ауқымды шабуыл жасады және бұрынғыдан айырмалы түрде штабпен байланыссыз болды, Лиді жауының орналасуы мен ниетіне қатысты соқыр қалдырды. Ли Мэриленд кампаниясындағыдай, әскерін толық жеңіліске ұшырамас үшін біріктіруі керек екенін түсінді. Ол барлық бөлімшелерге Пенсильвания штатының Геттисбург қаласының маңына жиналуға бұйрық берді. Геттисбург шайқасы соғыстың шешуші нүктесі саналады. Мид Лиді үш күндік шайқаста жеңді, онда 160 000 сарбаз қатысып, 51 000 адам қаза тапты. Бұл 1 шілде күні таңертеңгі кездесуден басталды, онда Генри Хеттің дивизиясының бригадалары Бьюфордтың кавалериясымен, содан кейін Джон Ф. Рейнольдстың I корпусымен қақтығысты. Одақтың XI корпусы келген кезде, олар мен I корпусты солтүстіктен келген Юэлл мен Хилл корпустары талқандап, қала арқылы кері шегіндіріп, қаланың оңтүстігіндегі биік жерлерде қорғаныс позициясын алды. 2 шілдеде Ли Мид армиясының сол және оң жақ қанаттарына қарсы екі ірі шабуыл жасады. Кішкентай Дөңгелек үсті, Ібіліс үйі, Будақ егістігі, Персик бақшасы, Шығыс зират төбесі және Калп төбесі маңында қаһарлы шайқастар болды. Мид қорғаныстарын ішкі желілер бойынша жылжыта алды және Конфедерацияның шабуылдарын тойтарды. 3 шілдеде Ли Пикеттің шабуылын Одақ орталығына қарсы бағыттап, үш дивизияға жуық қырылды. Осы кезде Стюарт қайтып келді және ол негізгі майданның шығысында шешімсіз кавалерия шайқасын жүргізді, Одақтың тыл майданына енуге тырысты. Екі армия 4 шілдеде өз орнында қалды (Виксбург шайқасы Одақтың керемет жеңісімен аяқталған күні), содан кейін Ли Потомак өзенінен Вирджинияға кері шегінуге бұйрық берді. Мидтің Лиді қуып жетуі тартымсыз және сәтсіз болды. Ол президент Линкольн мен басқалардан қатты сын естіді, олар Геттисбургтен кейін соғысты аяқтауға болатындығына сенді. Қазан айында Мид армиясының бір бөлігі батыс театрына жіберілді; Ли мұны Одақ армиясын толық жеңу және Вашингтонға қауіп төндіру мүмкіндігі ретінде қарастырды, соның салдарынан Одақ күштері батысқа жіберілмейтін еді. Нәтижесінде Бристоу жорығы Лидің Рапидан өзеніне кері шегінуімен аяқталды, ол өз мақсаттарына жете алмады. Мидті Линкольн 1863 жылдың күзінде соңғы шабуылдық науқан жасауға мәжбүр етті, ол Майн Ран науқаны болды. Алайда Ли Мидтің алға жылжуын тоқтатып, бекіністер салды; Мид Конфедерацияның қорғанысын фронталдық шабуылға тым күшті деп санады және қысқы жайлауына кері шегінді.

Грант Лиге қарсы (1864-65)

1864 жылдың наурыз айында Улисс Грант генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, Одақтың барлық армияларына басшылық етті. Ол Конфедерацияға бірнеше бағыттан қысым көрсету үшін үйлестірілген стратегия жасады, мұны Президент Линкольн соғыстың басынан бері генералдарына ұсынып келген. Грант генерал-майор Уильям Т. Шерманды Батыстағы барлық күштерге тікелей басшылыққа тағайындады және өзінің штабын Вирджиниядағы Потомак армиясымен (әлі де Джордж Мид басқаратын) бірге орналастырды. Ол Ли армиясын шешуші шайқасқа мәжбүрлеуді көздеді; оның екінші мақсаты Ричмондты басып алу болды, бірақ Грант бұл, бірінші мақсат орындалған соң автоматты түрде орындалатынын білді. Оның үйлестірілген стратегиясы Грант пен Мидтің Лиге солтүстіктен шабуылдауын, ал Бенджамин Батлердің Ричмондқа оңтүстік-шығыстан жорық жасауын, Франц Сигелдің Шенандоа аңғарын бақылауын, Шерманның Джорджияға басып кіріп, Джозеф Джонстонды жеңіп, Атлантаны басып алуын, Джордж Крук пен Уильям В. Аверелдің Батыс Вирджиниядағы теміржолмен жабдықтау желілеріне қарсы әрекет етуін, ал Натаниел П. Банкс Мобилді, Алабаманы басып алуын қарастырды. Бұл бастамалардың көпшілігі сәтсіз аяқталды, көбінесе генералдардың әскери емес, саяси себептермен Грантқа тағайындалуы себеп болды. Батлердің Джеймс армиясы Бермуда жүздігі жорығында Ричмондқа дейін П. Г. Т. Борегардтың нашар күштеріне қарсы тоқтап қалды. Сигел мамыр айында Нью-Маркет шайқасында жеңіліске ұшырады және көп ұзамай оның орнына Дэвид Хантер келді. Банкс Red River кампаниясына алаңдап, Мобилге жол аша алмады. Дегенмен, Крук пен Аверел Вирджиния мен Теннессиді байланыстыратын соңғы теміржолды қиып тастады, ал Шерманның Атлантадағы науқаны сәтті аяқталды, бірақ ол күзге дейін созылды.

Құрлықтық жорық

Мамыр айының басында Потомак армиясы Рапидан өзенін кесіп өтіп, Спотсильванияның жабайы жері деп аталатын аймаққа кірді. Сол жерде, тығыз ормандарда, одақтық армияның артиллериядағы артықшылықтарын жойған және екі есе сандық артықшылығының әсерін азайтатын жағдайда, Роберт Ли Грант пен Мидді агрессивті шабуылдармен таң қалдырды. Екі күндік Дала шайқасы тактикалық тұрғыдан шешімсіз болды, бірақ одақтық армияға зор зиян келтірді. Дегенмен, бұрынғы қолбасшыларынан айырмашылығы, Грант шайқастан кейін шегінбеді; ол әскерін оңтүстік-шығысқа жіберіп, Лиді бірнеше қанды шайқастар арқылы қорғанысқа мәжбүр етіп, Ричмондқа жақындату мақсатындағы маневр науқанын бастады. Грант өзінің үлкен армиясының және солтүстіктегі адам күшінің базасы Ли мен Конфедерациядан гөрі ату соғысын ұзаққа шыдауға қабілетті екенін білді. Және Грант жорықта ауыр шығынға ұшыраса да – шамамен 55 000 қаза тапқандар – Ли өз әскерінің одан да көп пайызын жоғалтты, оларды толықтыру мүмкін болмады. Спотсильвания сотының шайқасында Ли Грантты жол торабына жетіп, одақтық армияның атты әскердегі басымдылығына қарамастан, берік қорғаныс позициясын құруға үлкерді. Екі аптаға созылған шабуылдар сериясында Грант конфедерацияның қатарларын, көбінесе "Есек аяғы" деп аталатын бөлікке бағытталды. 12 мамырда Винфилд С. Хэнкоктың II корпусы осы қатардың "Қанды бұрыш" бөлігіне жаппай шабуыл жасады, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында окоптарға қарсы қолданылған прорывтық тактиканы еске түсірді. Лиді позициясында жеңе алмаған Грант тағы да шегініп, оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды. Гранттың қозғалысын тоқтатып, Ли өз күштерін Солтүстік Анна өзенінің артына орналастырып, Грантты әскерін бөліп шабуыл жасауға мәжбүрледі. Ли Грантты жеңу мүмкіндігіне ие болды, бірақ ауруға байланысты, ол орнатқан тұзақты ашу үшін қажетті шабуылды жасауға батыл болмады. Лидің позицияларына қарсы шабуылды тым қымбат деп есептемей, бастапқыда Лидің сол қанатын айналып өту жоспарын мақұлдағаннан кейін Грант ойыннан шығып, оңтүстік-шығысқа қарай жылжи берді. 31 мамырда одақтық атты әскер Олд-Колд-Харбордың маңызды жол торабын басып алды, ал конфедераттар Ричмондтан және Тотопотомой сағасының желілерінен келді. 1 маусымның кешкісінде екі одақтық корпус Колд-Харборға жетіп, конфедерацияның бекіністеріне шабуыл жасады. 2 маусымда екі армия да 11 шақырымдық майданға шықты. 3 маусым таңында II, VI және XVIII корпус, кейін IX корпусы қосылып, қатарға шабуыл жасады және Колд-Харбор шайқасында барлық бағытта қырғынға ұшырады. Грант 12 000-нан астам адамын жоғалтқан шайқаста, ол өмірінде ең өкінген шайқас болды, және солтүстіктегілер оны өз әскерлерінің "қасапшысы" деп атады. 12 маусым түнінде Грант тағы да сол жақ қанатымен Джеймс өзеніне қарай жылжыды. Ол Лиден өз ниеттерін жасыра алды, және оның әскері 640 метрден астам ұзындығындағы көпiр арқылы өзенді кесіп өтті. Ли ең көп қорқатын нәрсе – Грант оны астананы қоршауға мәжбүр етеді – орын алуға жақын болды.

Санкт-Петербург

Алайда Грант Ричмонд пен Лиге жетудің тиімді жолы бар деп шешті. Оңтүстікке қарай бірнеше шақырымда Петербург қаласы орналасқан, ол астананы жабдықтау үшін маңызды теміржолдармен байланысты болды. Егер Одақ әскері оны басып алса, Ричмонд соңынан құлап қалар еді. Бенджамин Батлер мамыр айының басында оны басып алуға мүмкіндік алған, бірақ Гранттың жоспары оны Ричмондқа бағыттап жіберді. Енді, нашар жоспарлау мен нашар қызмет атқару Гранттың бағыныстыларының П.Г.Т. Борегардтың әскерлерімен қоршалған жұқа қорғаныс шебін бұзуға тырысуларының сәтсіз аяқталуына себеп болды. Бұл Ли армиясына келiп, қорғанысты нығайтуға мүмкдiк бердi. Екі тарап та қоршауға дайындалды. Қоршауды бұзу мақсатымен, Амброз Бернсайд корпусындағы Одақ әскерлері Конфедерация шебінің астына туннель қазып, 30 шілдеде жарылғыш заттарды жарыққызып, диаметрі 41 метр болатын кратер жасады, ол бүгінге дейін көрініп тұр. Жарылыстан шамамен 350 Конфедерация сарбазы бірден қаза тапты. Одақтың жоспарының тапқырлығына қарамастан, ұзаққа созылған, қанды «Кратер шайқасы» нашар жоспарлаудың салдарынан Конфедерацияның бір жақты жеңісімен аяқталды. Күз бен қыс айларында екі армия да өздерінің кеңейтілген траншеяларын салды, олардың жалпы ұзындығы 30 мильден (50 км) асты, Одақ әскері Конфедерацияның оң (батыс) қанатын айналып өтіп, олардың жабдықтау желілерін жоюға, сондай-ақ шығыс қанатын Джеймс өзенінен солтүстікке қарай кеңейтуге тырысты. Петербургтегі прогресс баяу болғандықтан солтүстік жұртшылығы көңілі тоқып, Линкольннің қайта сайлануы күмәнді болды. Алайда Уильям Шерманның Атлантадағы, Джон Анкрум Винслоудың U.S.S. Kearsarge-дегі және Дэвид Фаррагуттың Мобил шығанағындағы сәттіліктері Авраам Линкольннің қайта сайлануын қамтамасыз етіп, соғыстың аяғына дейін жалғасатынын кепілдік берді.

Шенандоа аңғары (1864-65)

Шенандоа аңғары Конфедерация үшін өте маңызды аймақ болды: ол Вирджиниядағы ең ірі ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі және Солтүстікке қарсы шабуылдарға қолайлы бағыт еді. Грант Франц Сигел басқаратын Батыс Вирджиния департаментінен 10 мың сарбазды "Аңғар бойымен" (оңтүстік-батысқа, биікке қарай) Линчбургтегі теміржол торабын жою үшін жіберіп, аймақты бақылауға алуды үміттенеді. Сигел 15 мамырда Нью-Маркет шайқасында жеңіліске ұшырады және оның орнына Дэвид Хантер келді, ол 5 маусымдағы Пьемонт шайқасында жеңіске жетті. Хантер Конфедерацияның ауыл шаруашылығына тиесілі ресурстарды, сондай-ақ көрнекті сепаратистердің үйлерін өртеп, конфедераттардан "Қара Дейв" деген лақап алды. Лексингтонда Вирджиния әскери институтын өртеді. Петербургте қоршауда қалған Роберт Ли Хантердің ілгерілеуінен алаңдап, Юбал Эрли корпусын аңғардан одақтық күштерді ығыстыруға, мүмкін болса Вашингтон қаласына қауіп төндіруге жіберді, соның арқасында Грант Петербург маңындағы күштерін жұмылдыруға мәжбүр болар деп ойлады. Эрли жақсы бастап, Линчбург шайқасында Хантердің әскерін кері шегіндірді. Ол қарсылықсыз аңғардан өтіп, Харперс-Ферриді айналып өтіп, Потомак өзенін кешіп, Мэрилендке кірді. Грант генерал-майор Хорацио Райт пен Джордж Крук басқаратын әскерлерді Вашингтонды нығайтуға және Эрлиді қууға жіберді. 9 шілдедегі Монокаси шайқасында Эрли Фредерик қаласының жанында Лью Уоллес басқаратын кішігірім күшті жеңді, бірақ бұл шайқас Вашингтон қорғанысын күшейтуге жеткілікті уақыт берді. Эрли 11-12 шілдеде Вашингтонның солтүстік-батыс қорғаныс шебіндегі (Форт Стивенс) бекініске шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады және Вирджинияға қайтып келді. Ол тамыздың басында аңғарда бірнеше шайқаста жеңіске жетті және Райт корпусының Петербургтегі Грантқа оралуына кедері келтірді. Ол сондай-ақ Хантердің аңғардағы бұрынғы әрекеттеріне жауап ретінде Пенсильвания штатының Чемберсбург қаласын өртеді. Грант Вашингтон Эрли әлі де бос жүрген жағдайда осал болатынын білді. Ол Эрлиді жеңуге қабілетті жаңа қолбасшыны тапты: Потомак армиясының атты әскерінің қолбасшысы генерал-майор Филип Шериданға аймақтағы барлық күштердің, Орта әскери дивизияның, соның ішінде Шенандоа армиясының басқаруы тапсырылды. Шеридан бастапқыда абайлап әрекет етті, себебі 1864 жылғы президенттік сайлау алдында кез келген апаттан сақтану қажет болды, бұл Абрахам Линкольннің жеңілісіне әкелуі мүмкін еді. Шеридан қыркүйек айында белсенді әрекетке көшті. Ол 19 қыркүйекте Уинчестердің үшінші шайқасында және 21-22 қыркүйекте Фишер төбесіндегі шайқаста Эрлиді жеңді. Эрлидің әскері әлсірегеннен кейін аңғар одақтық күштерге ашық болды. Шерманның Атлантаны басып алуы және адмирал Дэвид Фаррагуттың Мобил шығанағындағы жеңісімен бірге Линкольннің қайта сайлануына жол ашылды. Шеридан аңғардан баяу кері шегінді және қарашада Шерманның теңізге қарай жасаған жорысын еске түсіретін күйдірілген жер науқанын жүргізді. Мақсаты - Конфедерацияның Вирджиниядағы әскерлерін азықтандыру мүмкіндігінен айыру еді, сондықтан Шериданның әскері егістіктерді, амбарларды, диірмендерді және зауыттарды өртеді. Бұл науқан 19 қазан күні Седар Крик шайқасында аяқталды. Таңда шабуыл жасап, Эрли одақтық әскердің үштен екі бөлігін жеңді, бірақ оның әскерлері аш және шаршағандықтан көптеген сарбаздар одақтық лагерін тонау үшін қатардан шығып кетті. Шеридан әскерін қайта жинап, Эрлиді толық жеңді. Күздің соңында Шеридан Петербургте Грантке көмектесу үшін жаяу әскерін жіберді, ал келесі көктемде атты әскері келді. Эрли корпусының көп бөлігі желтоқсанда Петербургте Лиге қосылды, ал Эрли 1865 жылғы наурыз айында Вирджиния штатының Уэйнсборо шайқасында жеңілгеннен кейін қолбасшылықтан алынды.

Аппоматтокс (1865)

1865 жылдың қаңтар айында Роберт Ли барлық Конфедерация армияларының бас қолбасшысы болды, бірақ бұл қадам Оңтүстік мақсатына көмектесу үшін тым кеш болды. Петербургтің қоршауы жалғасқанда Грант конфедерат әскерлерін шығыстан батысқа қарай бірнеше шабуылдармен бұзуға немесе қоршауға тырысты; біртіндеп ол конфедераттардың барлық жабдықтау жолдарын қысқартты, бірақ Ричмонд пен Денвилл темір жолы Ричмондқа кіретін және Петербургті жабдықтаушы Оңтүстік темір жолы ғана қалды. Наурыз айына қарай қоршау екі армияға да зор зиян келтірді, сондықтан Ли Петербургтен кетуге шешім қабылдады. Содан кейін генерал-майор Джон Б. Гордон армияның Форт-Стедманға, Одақтың қоршау шебінің шығыс жағына шабуыл жасауын жоспарлады, бұл Одақ күштерін қоршау шебін қысқартуға мәжбүрлейді. Бастапқыда сәтті болғанымен, оның аз санды корпусы Одақтың қарсы шабуылымен кері шегінуге мәжбүр болды. Шеридан Долинадан оралып, конфедерат армиясын қанатын қиюға тапсырылды, бұл Лиді генерал-майор Джордж Пикетт пен генерал-майор Фитцхуг Лидің басқаруымен күштер жіберуге мәжбүр етті. Грант кейін Шериданның басқаруындағы екі атты және екі жаяу әскер корпусын Пикетт күштерін қиюға жіберді. Пикетт пен Фитцхуг Ли 31 наурызда Динуидди Корт-хаусында алғашқы шабуыл жасады және Одақ күштерін кері итеруге жетті, бірақ шешуші артықшылыққа ие болмады. Олар сол түні күштерін Five Forks-қа қайтарып алды. 1 сәуірде Шеридан Пикетт күштерін қанатын қиып, конфедераттардың сол қанатын жойды, екі мыңнан астам конфедератты тұтқынға алды. Бұл жеңіс Шериданға келесі күні Оңтүстік темір жолын басып алуға мүмкіндік берді. Five Forks-тағы жеңістен кейін Грант 2 сәуірде конфедераттардың барлық желісі бойында шабуылға бұйрық берді, бұл Петербургтің үшінші шайқасы деп аталды, нәтижесінде үлкен бұзылымдар болды. Шайқас кезінде А. П. Хилл қаза тапты. Күндіз және түнде Ли өз күштерін Петербург пен Ричмондтан шығарып, батысқа қарай, Конфедерация үкіметінің қашқан жері - Данвиллге, содан кейін оңтүстікке қарай Солтүстік Каролинада генерал Джозеф Джонстонмен кездесуге бағытталды. 3 сәуірде таңертең Ричмонд астанасы берілді. Бұл науқан Ли мен Шеридан арасындағы жарысқа айналды, Ли шегінуі үшін жабдықтау алуға тырысты, ал Шеридан оны қиюға тырысты, Одақтың жаяу әскері де олардың артынан тығырықтап келе жатты. 6 сәуірде Сайлер сағасында конфедерат армиясының шамамен төрттен бірі (8000 шамасындағы адам, екі корпустың көп бөлігі) бөлініп, берілуге мәжбүр болды; сағадан солтүстікке өтетін конфедераттардың жабдықтау колонналарының көп бөлігі де тұтқынға алынды. Грант оған берілу оның соңғы мүмкіндігі екенін жазса да, Ли Одақ күштерін озуға тырысты. Лидің 9 сәуірде таңертең Аппоматтокста жасаған соңғы шабуылында генерал-майор Джон Б. Гордонның әлсіреген корпусы Одақ шебін бұзып, Линчбургтегі жабдықтауға жетуге тырысты. Олар Шериданның атты әскерін қысқа уақытқа кері тартты, бірақ толыққанды 5 корпуспен бетпе-бет келді. Үш жағынан қоршалған Ли сол күні Аппоматтокс сотында Грантқа армиясын тапсыруға мәжбүр болды, ресми тапсыру рәсімі екі күннен кейін өтті. Конфедерат армияларының тағы да шағын шайқастары мен берілуі болды, бірақ Лидің 9 сәуірдегі берілуі Азамат соғысының тиімді аяқталуын белгіледі. Ли, кейбір штаб офицерлерінің кеңесін қабылдамай, армиясы елдегі жікке бөлінуді емдеуге көмектесетін партизандық соғыс жүргізу үшін ауылға тарап кетпеуін қамтамасыз етуді қалаған.