Кіріспе

Ежелгі ислам мемлекеттеріндегі патша қазынасы Байт әл-мал (بيت المال) – араб тіліндегі термин, ол "ақша үйі" немесе "байлық үйі" деп аударылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ислам мемлекеттерінде, әсіресе Ислам халифатының алғашқы кезеңінде салықтарды басқаруға жауапты қаржы институты болды. Ол халифалар мен сұлтандардың жеке қаржыларын және мемлекеттік шығыстарын басқару үшін патша қазынасы ретінде қызмет етті. Бұдан өзге, ол қоғамдық жұмыстарға зекет түсімдерін бөлуді де басқаратын. Қазіргі заманғы ислам экономистері осы институционалдық құрылымды заманауи ислам қоғамдары үшін лайықты деп есептейді.

Тарих

Байт әл-мал - мемлекеттің кірісімен және басқа да экономикалық мәселелермен айналысатын бөлім. Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) заманында тұрақты Байт-ул-Мал немесе мемлекеттік қазына болған жоқ. Түскен кірістер мен қаражат бірден таратылып берілді. Пайғамбарлық кезінде соңғы түскен олжа Бахрейннен 800 000 дирхам болды, ол бір отырыста таратылды. Жаңағы кезде жалақы төленбеді, мемлекеттік шығындар да болған жоқ. Сондықтан мемлекеттік деңгейде қазынаға мұқтаждық сезілмеді. Әбу Бәкір (р.а.) заманында да қазына болған жоқ. Әбу Бәкір (р.а.) түскен барлық ақшаны сақтау үшін бір үйді белгіледі. Ақша бірден таратылғандықтан, қазына көбінесе жабық тұрды. Әбу Бәкірдің (р.а.) қайтыс болған кезде мемлекеттік қазынада бір дирхам ғана болды. Рахман айтуынша, «байт мал әл-муслимин» (немесе «байт мал Алла») деген сөз бастапқыда мұсылман тарихының алғашқы кезеңдерінде соғыстан түскен олжалар мен халифаттың басқа да қоғамдық мүліктері сақталған және қауымға қайта таратылған ғимаратты білдірген, бірақ уақыт өте келе бұл термин мұсылмандардың осындай қоғамдық мүліктеріне иелік ететін қоғамдық институтты білдіретіндей болып дамыды, сондықтан мемлекеттің кірісі мен шығыстарын бақылайтын билікті де қамтиды. Рашид халифалығы кезінде халифа Омар түрлі әлеуметтік бағдарламаларды енгізді. Омардың өзі «қарапайым өмір сүрді және әлемдік ыңғайлардан алыс тұрды», мысалы, ол көбінесе «тозған аяқ киім киіп, жыртылған киімдермен жүрді» немесе «мешіттің жалаңаш еденінде ұйықтады». Губернаторлар мен шенеуніктердің байлық жинауына да шектеулер қойылды, олар байлықтарын көрсетсе немесе халықтан ерекшеленсе, «қызметтен алынды». Бұл – «қақтығысқа әкелуі мүмкін таптық айырмашылықтарды» жоюға жасалған алғашқы қадам болды. Омар сондай-ақ мемлекеттік қазынаның «қажетсіз сән-салтанатқа» жұмсалмауын қадағалады, себебі ол «ақша жансыз кірпіштерге емес, халықтың әл-ауқатына жұмсалса, жақсы болады» деп сенді. Аббасид халифатының Хурасан провинциясының әкімі Тахир ибн Хусейн ұлына жазған хатында қазынадан соқырларға зейнетақы берілуі, кедейлер мен мұқтаждарға көмектесу, қысымға ұшыраған, шағымдана алмайтын және құқықтарын білмейтін адамдарды естен шығармау, сондай-ақ апаттардың құрбандарына, жесірлерге және жетімдерге зейнетақы тағайындалуы керектігін айтады. Ислам философтары әл-Фараби мен Ибн Сина сипаттаған «идеал қала» да мүгедектерге қаржы бөледі. Қоғамдар ашаршылыққа ұшырағанда, билеушілер салықтарды жеңілдету, азық-түлік импорттау және қайырымдылық көмек көрсету сияқты шаралар арқылы оларды қолдады, осылайша әркімнің жетерлік тамағы болуын қамтамасыз етті. Алайда, Вакф траст институты арқылы жеке қайырымдылық ашаршылықты жеңілдетуде мемлекеттік шаралардан гөрі көбірек рөл атқарды. 9 ғасырдан бастап қазынадан түскен қаражат Вакф’ (қайырымдылық қорлары) үшін де пайдаланылды, олар мемлекеттік мекемелерді, көбінесе медреселерді және Бимарстан ауруханаларын салуға және қолдауға жұмсалды.