Кіріспе

Ислам экономикасы (الاقتصاد الإسلامي) – ислам қағидалары мен үйретімдері тұрғысынан экономика немесе экономикалық іс-әрекеттер мен процестер туралы білімді білдіреді. Исламда жеке және қоғамдық экономикалық мінез-құлыққа қатысты ерекше моральдық нормалар мен құндылықтар бар. Сондықтан, оның өзіндік философиялық көзқарастары мен адам мінез-құлқының басқа салаларын – әлеуметтік және саяси жүйелерді ислами тұрғысынан ұйымдастырумен үйлесімді экономикалық жүйесі бар. Ислам экономикасы – ислам коммерциялық құқық тағылымының (فقه المعاملات, fiqh al mu'āmalāt) нақтырақ саласы. Бұл сондай-ақ, "еңбекке негізделген айырбас және айырбасқа негізделген еңбек" қағидасы сияқты еңбек құндылығының теориясына ұқсас идеология. Екі теория арасында айырмашылықтар болғанымен, ислам экономикасы субъективтік теорияға қарағанда еңбек теориясына жақын. Ислам коммерциялық құқығы – қаржы және басқа да экономикалық қызметті шариғат талаптарына сәйкес, яғни Құран мен сүннетке сай жүзеге асыру қағидаларын қамтиды. Ислам құқығы (фикх) дәстүрлі түрде не қажетті, не тыйым салынған, не ынталандырылған, немесе рұхсат етілгенін анықтаумен айналысса, ал ислам экономикасы тауарлар мен қызметтердің өндірісін, таратылуын және тұтынуын сипаттау, талдау және түсіну, сондай-ақ толық жұмыспен қамту, баға тұрақтылығы, экономикалық теңдік және өнімділік өсімі сияқты саясат мақсаттарына жету жолдарын зерттеумен шұғылданады. Капитализмнің алғашқы нысандары исламның алтын ғасырында, 9-шы ғасырдан бастап қалыптасқан деп есептеледі және кейіннен Аль-Андалус және Сицилия әмірлігі сияқты Еуропалық мұсылман аймақтарында басымдыққа ие болды. Оқ ұстаушы империялар мен түрлі ислам мемлекеттері мен сұлтандықтары қабылдаған және қолданған ислам экономикалық концепциялары олардың экономикасында жүйелі өзгерістерге әкелді. Әсіресе, Моғол Үндістанының ең бай аймағы – Бенгалия, ортағасырлық әлемнің ірі сауда орталығы болып, протоиндустриализация кезеңін басталды, бұл британдық жаулап алулардан кейін әлемдегі алғашқы өнеркәсіптік революцияға тікелей үлес қосты. 20-шы ғасырдың ортасында экономикалық ой-пікір мен мінез-құлықтың ислами үлгілерін насихаттау науқандары басталды. 1970-ші жылдары "Ислам экономикасы" мұсылман әлеміндегі және Батыстағы жоғары оқу орындарында академиялық пән ретінде енгізілді. Ислам экономикасының жақтастары оны социалистік немесе капиталистік деп сипаттамай, "үшінші жол" деп атайды, ол басқа екі жүйенің кемшіліктерінен құрылған идеалды орталық теңдік. Ислам белсенділері мен қайта жаңғырушылары ислам экономикалық жүйесі байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықты азайтады және байлықты жинап алуға тыйым салу, закат арқылы байлыққа салық салу, бірақ саудаға емес, пайданы бөлісу және тәуекел капиталы арқылы несие берушілерді тәуекелге ұшырату, тамақты спекуляция үшін жинап алуға тыйым салу және ислам діні күнә деп санайтын заңсыз жерді тартып алу сияқты шаралар арқылы өркендеуге мүмкіндік береді деп мәлімдейді. Ислам экономикасын толықтыратын исламдық кәсіпкерлік мұсылман кәсіпкерлеріне, кәсіпорындарға және ислами сенім мен кәсіпкерліктің қиылысындағы жағдайлық факторларға назар аудара отырып, маңызға ие болып келеді.

Анықтамалар мен сипаттамалар

Хасан Разаның айтуынша, ресми/бейресми түрде өмір сүргеніне алты он жылдан астам уақыт өткенімен, ислам экономикасының анықтамасы бойынша әлі де консенсусқа қол жеткізілген жоқ. Ұсынылған кейбір анықтамалар: "Аз қорларды исламдық ұстанымдарға сәйкес бөлу және тарату арқылы адамның әл-ауқатын арттыруға көмектесетін білім саласы, жеке адамның бостандығын артық шектемейтін және тұрақты макроэкономикалық және экологиялық теңсіздіктерді тудырмайтын" (Умар Чапра). (Сонымен қатар, "қажеттіліктерді, мұқтаждықтарды және басқа да тілектерді қанағаттандыру үшін ресурстарды алу және пайдалану жөніндегі адамның мінез-құлқын зерттеу", бірақ "исламдық "өмірге және адамзатқа қатысты көзқарас" негізінде". (Монзер Кахф)). "Шарият ережелеріне бағынатын экономиканы зерттеу", яғни ислам экономикасы. (М. Анас Зарқаның сөзіне сәйкес, кейбір адамдар қолданатын анықтама). Батыс экономикасының практикасынан асып түсетін, "позитивті талдау" жасап, не болғанын объективті түрде сипаттауға және не болуы керек екеніне қатысты нормативтік саясат ұсынуға тырысатын ғылым. Сондай-ақ, "адамдарды қарапайым құштарлықтардың ізбасарларынан жоғары мақсаттарға ұмтылатын адамдарға айналдыруға" ұмтылады. (М. У. Чапра және М. Н. Хан мен М. И. Бхатти). "Шариятпен басшылыққа алынып, барлық адамзат қоғамдарын зерттейтін ғылым" (М. Анас Зарқаның сөзіне сәйкес, басқалар қолданған анықтама). 20-ғасыр исламшылдары (Абула А'ла Маудуди, аятолла Мұхаммед Бакир әл-Садр, Аболхасан Банисадр және т.б.) шариаттан (ислам заңынан) негізгі қағидаларды алып, оларды жүйелеу және тұжырымдау арқылы дамытқан "идеологиялық құрылым", "20-ғасырдың екі жүйесі – марксизм мен капитализм арасындағы орта жолды ұсынатын, үйлесімді және функционалды жиынтық құруға" бағытталған. (Әлеуметтанушы Оливье Рой) Ислам экономикасының дұрыс анықтамасы туралы жаңсақтық, көптеген жағдайларда бір-біріне қарама-қайшы келетін батыс экономикасының ұғымдарын исламдық идеалдармен қосыстыру әрекеттерінен туындады деп санайды. Ол таза исламдық көздерге негізделген анықтама ұсынады: "Ислам экономикасы – біздің жеке өмірімізде (микро), қоғамдарымызда (мезо) және үммет деңгейінде (макро) экономикалық мәселелерге қатысты Алланың пәрмендерін іске асыруға жасалған күш-жігер/күрес".

Экономика туралы қазіргі заманға дейінгі мұсылман ой-пікірлері

Алайда, мұсылман әлеміндегі классикалық ғалымдар өндіріс, тұтыну, табыс, байлық, мүлік, салық салу, жер иелігі сияқты мәселелер бойынша исламдық ой-пікірге құнды үлес қосты. Олардың қатарында Әбу Юсуф (798 ж.), Мұхаммед ибн әл-Хасан (805 ж.), әл-Маварди (1058 ж.), Ибн Хазм (1064 ж.), әс-Сарахси (1090 ж.), әт-Туси (1093 ж.), әл-Ғазали (1111 ж.), әл-Димашқи (1175 жылдан кейін), Ибн Рушд (1187 ж.), Ибн Таймия (1328 ж.), Ибн әл-Ухувва (1329 ж.), Ибн әл-Қайим (1350 ж.), Сәйід Әли Хамадани (1384 ж.), әш-Шатиби (1388 ж.), Ибн Халдун (1406 ж.), әл-Мақризи (1442 ж.), Даувани (1501 ж.), Мұхаммед Әуренгзеб Әлемгир (1707 ж.) болды. Әбу Юсуф (798 ж.) «әл-Харадж» кітабының авторы, яғни «қайтару немесе кіріс» деген мағынадағы кітапты, бірақ автор оны «мемлекеттік кірістер мен салық салу» ретінде қолданды. Бұл кітап бесінші Аббасид халифасы Харун әл-Рашидке арналған саяси нұсқаулық болды. Мұхаммед ибн әл-Хасан (805 ж.) «әл-Иктисаб фи әр-Ризқ әл-Мустаб» [қанағаттандырарлық табыс табу жолдары] атты еңбегін жазды, ол бизнесмендерге «табыс табуға ұмтылыстарында» кеңес беру мақсатында жазылған. Әбу 'Убайд әл-Қасим ибн Саллам (839 ж.) «әл-Амуал» (байлықтардың көпше түрі) кітабының авторы еді. Экономикалық мәселелерді зерттеген ең белгілі ислам ғалымы, И.М. Овейстің айтуынша, «заманауи экономиканың әкесі» атанған Ибн Халдун болды. Ибн Халдун өзінің «Әлем тарихы» (Китаб әл-Ибар) кітабының кіріспесінде, яғни «Муқаддима» (Пролегомена) атты бөлімінде экономикалық және саяси теория туралы жазды. Ол «асабия» (әлеуметтік байланыс) деп аталатын құбылысты талқылады, оны кейбір өркениеттердің дамуына себеп болатын күш ретінде көрсетті. Ибн Халдун көптеген әлеуметтік күштер циклдік сипатта екенін сезінді, бірақ осы үлгіні бұзатын кенеттен болатын өзгерулер де болуы мүмкін. Оның еңбек бөлінісінің артықшылықтары туралы ойлары да асабияға байланысты болды: әлеуметтік байланыс неғұрлым мықты болса, табысты бөліс соғұрлым күрделі болуы мүмкін, ал экономикалық өсім де соғұрлым жоғары болады. Ол өсім мен даму сұраныс пен ұсынысты ынталандыратынын, ал сұраныс пен ұсыныс күштері тауарлардың бағасын анықтайтынын атап өтті. Сондай-ақ, ол халық санының өсуі, адам капиталының дамуы және технологиялық жетістіктердің дамуға тигізетін макроэкономикалық әсерлерін де көрсетті. Шындығында, Ибн Халдун халық санының өсуі байлықтың тікелей нәтижесі екенін ойлады. Орта ғасырлардағы ислам экономикасы капитализмнің бір түріне ұқсас көрінеді, кейбіреулер оның заманауи капитализмнің дамуына негіз салды деп санайды.

Ислам экономикасының басқа елдермен ұқсастығы

Джордж Вашингтон университетінің профессоры Хоссейн Аскаримен жасалған сұхбатта «Suddeutsche» газеті «ислам құндылықтарын сақтайтын» елдердің рейтингісі туралы хабарлама дайындады. «Исламдық емес елдердегі ислам экономикасы» саласындағы бұл рейтингте Ирландия, Люксембург және Дания көш бастап тұр. Бұл рейтингте мұсылман халқы басым елдердің бірі де алғашқы 25 елдің ішінде жоқ. Израиль 27-орында, ал Сауд Арабиясы 91-орында, яғни Израиль Сауд Арабиясынан әлдеқайда жоғары тұр. Германия осы тізімде 26-орында. Джордж Вашингтон университетінің екі профессоры Шахрад Рахман мен Хоссейн Аскари жүргізген зерттеуде әлемнің 208 елінің ислам экономикасының деңгейі бағаланды, нәтижелері қызықты және оған сәйкес, көптеген елдер (мысалы, Ирландия, Дания, Люксембург және Швеция) исламдық болмаса да; олардың экономикасы исламның экономикалық моделімен немесе ислам экономикасымен ұқсастықтарға ие.

Қиындықтар

Осы жетістіктермен қатар, кейбір ислам экономистері академиялық саладағы мәселелерге шағымданады: 1980 жылдан бері ислам экономикасына қарағанда ислам қаржысына қызығушылықтың артуы, университеттердегі курстардың жетіспеуі, оқу материалдарының «аз немесе сапасыз» болуы, интеллектуалдық еркіндіктің жоқтығы, пайызсыз банктік жүйе мен зекетке тым тар назар аудару және олардың дұрыстығын деректермен негіздемелейтін зерттеулердің болмауы – пайыз экономикалық проблемаларды тудырады немесе зекет оларды шешеді деген пікірлерді дәлелдеудің қиындығы. Көптеген экономистер ислам қаржысы бастапқыда ислам экономикасының «бір бөлігі» болғанымен, таза ислам экономикасы саласындағы экономикалық зерттеулер «екінші орынға түсірілгенін» айтады. Ислам қаржысына қаржыландыру көбірек бөлінгенімен, ислам қаржысының талаптарын «ғылыми тұрғыдан дәлелдейтін білімнің» жетіспеушілігі байқалады. Оқуға түсу көрсеткіштері төмендеді, екінші және үшінші буын ислам экономистерінің саны азайды, кейбір мекемелер «нағыз мақсатын жоғалтып, тіпті жабылып қалды». Экономистердің капитализм мен социализмке балама табу туралы «үлкен идеяларына» деген қызығушылығы ислам қаржысы «саласының» «қажеттіліктеріне» ыңғайласты. 1976 жылы бастау алғанына қарамастан, 2009 және 2013 жылдары ислам экономикасы әлі де дамудың бастапқы сатысында екені айтылды, оның «оқу жоспарлары, курстардың құрылымы, оқу материалдары және зерттеулері» «көбінесе» «дәстүрлі қағидаларға» негізделген, «жетілдіруге, тереңдетуге, үйлестіруге және бағыт беруге» мұқтаж, ал көптеген оқу орындарындағы оқытушылардың білімі, ғылыми дәрежесі және міндеттемесі жетіспейді. «Қажетті оқулықтар мен оқу құралдары» «табылмайды» және «жасау да қиын». Академиялық жазудағы кемшіліктерге қарамастан, көптеген кітаптар «бір-бірімен байланыссыз» және «жақсы жағдайда белгілі бір тақырыптар бойынша жазылған мақалалардан аспайды». Ислам экономикасы бойынша оқулықтың болмауы мұсылман экономистері мен ғалымдары үшін үлкен мәселе болып табылады. 2010 жылдың қараша айында оқулық жазуды ұйымдастыру мақсатында семинар өткізілгеніне, «бірқатар белгілі мұсылман экономистерінің» (Лондондағы Халықаралық ислам ойлау институтында) қатысқанына және оқулықты дайындауды үйлестіру үшін «танымал мұсылман экономисінің» тағайындалғанына қарамастан, 2015 жылға дейін «ислам экономикасының стандартты оқулығы шықпады». Ислам экономикалық институттары интеллектуалдық бостандықпен танымал емес, және Мұхаммед Акрам Ханның сөзіне сәйкес, олар өздерін құрған басшылардың немесе үкіметтердің идеялары мен саясатын сынауға мүмкіндік бермейді. Мысалы, Сауд Арабиясындағы Джидда университетінің құрамындағы Ислам экономикасын зерттеу орталығы «Сауд Арабиясының ықпалды діни басшыларының ортодоксалды көзқарастарына қайшы келетін кез келген еңбектің жариялануына рұқсат бермейді». Ислам экономистері «ижтихад туралы көп айтса» да, діни қызметкерлерге қарсылық білдіруден қорқып, «жаңа идеяларды ұсынудан тартынады». Ислам терминологиясын тек риба, зекет, мудараба сияқты ерекше исламдық ұғымдар үшін ғана емес, сонымен қатар исламдық мәні жоқ ұғымдар үшін де қолдану – әділдік үшін адл, үкімет үшін хукума сөздерін пайдалану, мұсылман емес және тіпті араб тілін білмейтін оқырмандарды ислам экономикасының мазмұнынан шеттету және «саладағы» «формализмге» заңдылық беруге әкеледі.

Қоғамдық мүлік

М. А. Ханның айтуынша, "Ислам жеке меншік пен мемлекеттік меншіктің аражігін ажыратып, билеушілерді халыққа жауапты етті". Ғалымдар Ф. Номани мен А. Рахнема исламдағы мемлекеттік меншік – табиғи ресурстар (орман, жайылым, өңделмеген жер, су, кен байлықтары, мұхит ресурстары сияқты) екенін, оларға барлық адам тең дәрежеде құқылы екенін айтады. Мұндай ресурстар – қауымның ортақ мүлігі саналады. Номани мен Рахнеманың сөзіне сәйкес, мұндай мүлік ислам мемлекетінің қамқорлығына және бақылауына беріледі, әрі ол кез келген азаматтың пайдалануына болады, бірақ бұл пайдалану басқа азаматтардың құқықтарын шектемеуі керек.

Мемлекеттік мүлік

Мемлекеттік меншікке белгілі бір табиғи ресурстар, сондай-ақ дереу жекешелендіруге болмайтын өзге де мүлік кіреді. Ислам мемлекетінің меншігі жылжымалы немесе жылжымайтын болуы мүмкін және оны жаулап алу немесе бейбіт жолмен иеленуге болады. Талап етілмеген, иеленілмеген және мұрагері жоқ мүліктер, соның ішінде өңделмеген жер (мават) мемлекеттік мүлік деп есептелуі мүмкін. Ислам экономистері жеке меншікті міндетті, шарттық және шарттық емес санаттарға бөледі. Міндетті алуға мұрагерлік, өсиет және сыйлықтар жатады. Шарттық емес алу – бұрын жеке меншік ретінде талап етілмеген табиғи ресурстарды жинау және пайдалануды қамтиды. Шарттық алуға сауда, сатып алу, жалға беру, еңбек күшін жалдау сияқты әрекеттер кіреді. Хасан бин Табитқа Байруха бағы берілді, ал Зубайрға Хайбар және Бану Надирдегі оазис жерлері берілді. Халифа Омардың тұсында парсы патшалығының кең аумақты жерлері иеленді, бұл оның ізбасары халифа Османды егін өнімінің бір бөлігін алу шартымен жеке тұлғаларға жер бөлуді үдетуге итермеледі.

Пайыздар

Ислам банкілігінің ең айқын және/немесе маңызды мақсаты – несиелерге пайыз қоюға тыйым салу болып табылады. Құран (3:130) рибаны (әдетте "пайыз" деп аударылады) айыптайды: "Әй, иман келтіргендер! Рибаны еселеп-еселеп жемеңдер және Алладан сақтаныңдар! Шын сәттілікке жету үшін Алладан қорқыңдар!"

Исламдық мемлекеттік қаржы (Байт-әл-Мал)

Исламдық басқару (Пайғамбарлық және Халифалық кезең) тұсындағы жалғыз қаржы институты – Байтулмал (халық қазынасы) болды, онда мүліктер қажеттілікке қарай дереу таратылды. Пайғамбарлық кезінде Бахрейннен түскен сегіз жүз мың дирхамдық соңғы түсім бір отырыста таратылды. Бірақ, бірінші халифа Байтулмал үшін барлық ақша түскен кезде сақтауға арналған үйді бөліп берді. Барлық ақша дереу таратылғандықтан, қазына көбінесе жабық болып қалатын. Ол қайтыс болған кезде Байтулмалда тек бір дирхам ғана қалды. Екінші халифа Орталық Байтулмалды дамытумен қатар, мемлекеттік және бас штаб деңгейінде Байтулмалдарды ашты. Ол сондай-ақ халифалық кезінде халық санағын жүргізіп, мемлекеттік қызметкерлерге жалақы, кедейлер мен мұқтаж адамдарға жәрдемақы, жұмыссыздарға әлеуметтік төлемдер мен зейнеткерлерге зейнетақы тағайындады. Мемлекеттік қаржы институты ислам экономикасында тарихи рөл атқарды. Мемлекет жинаған байлықты мұқтаж халыққа қолжетімді ету идеясы салыстырмалы түрде жаңа болды. Байт әл-Малдағы ресурстар Алланың нығметтері деп есептелді және сенімге берілген ақша барлық мұсылмандардың ортақ мүлігі болды, ал билеуші – тек сенімді сақтаушы. Ортақ қазына қаржы институты ретінде қарастырылды, сондықтан оған да пайызға байланысты тыйымдар қолданылды. Халифа Омар ортақ қазына туралы былай деді: «Мен осы байлықтың жақсаруын үш нәрседе ғана таптым: (i) оны адал жолмен алу, (ii) оны адал жолмен беру және (iii) оны адал емес нәрседен тоқтату. Ал менің осы байлыққа қатысты орным – жетімнің қамқоршысының орнындай. Егер мен жақсы жағдайда болсам, оны тастап кетемін, ал егер қиын жағдайға түскім келсе, одан рұқсат етілген мөлшерде ғана аламын».

Жинақтау және инвестициялар

Исламдық жинақ-инвестициялық модельді венчурлық капитал, инвестициялық банктер, қайта құрылымдалған корпорациялар және қайта құрылымдалған қор нарығы негізінде құруға болады. Бұл модельге сәйкес, пайыздық жүйеге негізделген банктерді жою және екі рет салық салу мен жеке капиталға инвестициялауға қойылған шектеулер салдарынан, пайданы бөлісу есебінен инвестицияларға қарағанда несиелерге субсидия беру сияқты нарықтық кемшіліктерді жою көзделеді.

Гибридтер

Ислам банктері соңғы кезде мұсылман әлемінде дамып келеді, бірақ әлемдік экономиканың жалпы көлеміне қарағанда батыстың қарыздық банктік үлгісімен салыстырғанда өте шағын үлес құрайды. Кейбір қазіргі заманғы адам дамуы теориясының жақтаушылары классикалық исламдық құндылықтарды сақтай отырып, дәстүрлі несие беру тәжірибелерін қолданатын гибридтік тәсілдерді жоғары бағалайды.