Кіріспе
Ислам заңдарындағы қаржы құралдары
Сукүк (صكوك; صك көпшесі) – қаржы сертификаттарының арабша атауы, сондай-ақ «шариғатқа сәйкес» облигациялар деп жиі аталады. Сукуктарды Исламдық қаржы институттарының есеп және аудит ұйымы (AAOIFI) «бар немесе болашақтағы активтер портфеліндегі жеке меншік үлесін көрсететін бірдей номиналды бағалы қағаздар» деп анықтайды. 1988 жылғы ақпан айында Ислам Ынтымақтастық Ұйымының (ОИҰ) Фиқһ академиясы сукүктарды қолдануды заңдастырды. Сукүктар көптеген мұсылмандар үшін рұқсат етілмеген дәстүрлі облигацияларға балама ретінде әзірленді, себебі олар пайыз төлейді (риба немесе өсімқак ретінде тыйым салынған немесе жақтырмас), сондай-ақ шариғатқа қайшы келетін қызметтермен айналысатын бизнеске қаржыландыру көзі болуы мүмкін (құмар ойыны, алкоголь, шошқа еті және т.б.). Сукүк бағалы қағаздары шариғат талаптарына сәйкес келу үшін пайыз емес, пайда төлеу арқылы құрылымдалады – әдетте инвестицияға нақты активтерді тарту арқылы. Мысалы, сукүк бағалы қағаздары инвестициялық компания салған мүліктің бір бөлігіне ие болуы мүмкін (және арнайы мақсаттағы құралда сақталуы мүмкін), сонда сукүк иелері мүліктің пайыдасын жалға алу түрінде жинай алады (Ислам заңында рұқсат етілген). Олар нақты активтерге меншік құқығын білдіреді және (кем дегенде теориялық тұрғыдан) бастапқы инвестицияны қайтаруға кепілдік бермейді, сондықтан сукүктар капитал құралдарына ұқсас, бірақ облигация сияқты (капиталдан өзгеше) мерзімі біткеннен кейін тұрақты төлемдер тоқтатылады. Дегенмен, сукүктардың көпшілігі «активтермен негізделген» емес, «активтермен қамтамасыз етілген» болып табылады – олардың активтері арнайы мақсаттағы құралға толыққанды тиесілі емес, ал төлемдер жетіспесе, иелері бастамашыға жүгінуге құқылы. 2016/17 жылдарғы «Глобалды ислам экономикасының жағдайы» есебіне сәйкес, 2014 жылы шариғатқа сәйкес басқарылған 2,004 триллион долларлық активтердің 342 миллиард доллары сукүктарды құрады, олар 2354 сукүктан тұрды.
Этимология
Арабша термин классикалық парсы тілінен алынған (чак, «заңдық құжат, құжат, келісімшарт, сату актісі, есеп-шот»).
Облигацияларға ұқсастықтар
Сукук пен облигациялар инвесторларға сатылады, олар сукук немесе облигацияның мерзімі біткенге дейін төлемдер алып отырады, одан кейін бастапқы инвестицияларын қайтарып алады (сукук жағдайында толық төлем кепілденбеген). Сукук пен облигациялар акцияларға (мысалы, акцияларға) қарағанда тәуекелі аз инвестиция мүмкіндігін ұсынады, сондықтан олар көбінесе инвестициялық құралдар портфелін тепе-теңдеу үшін қолданылады. Сукук пен облигациялар эмитенттері сататын бағалы қағаздарды сипаттау үшін «проспект» деп аталатын ақпараттық құжатты жариялауға міндетті. Инвесторларға нақты сукук/облигациямен байланысты тәуекел деңгейін түсіндіру үшін рейтингтік агенттіктер сукук/облигация эмитенттерінің кредиттік тұрақтылығын бағалайды. Сукук пен облигациялар бастапқыда эмитенттерімен сатылады. Кейін олар (немесе кейбір сукуктар мен облигациялар) брокерлер мен агенттер арқылы сатып алынып-сатылуы мүмкін, көбінесе биржадан тыс (OTC) нарықта, бірақ сонымен қатар әлемнің кейбір қор биржаларында да қолжетімді.
Бондаждардан айырмашылықтар
Меншік құқығы: Сукк активтің ішінара меншік құқығын білдіруі керек. Бондар борыш міндеттемесін білдіреді. Сәйкестік: Суккпен қамтамасыз етілген активтер шариғатқа сәйкес болуы тиіс. Бондар тек шығарылған елдің/жергілікті аймақтың заңдарына ғана сәйкес болуы керек. Бондарды сату – борышты сату. Бонд инвесторларына бастапқы инвестициясының/негізгі сомасының қайтарылуы кепілденеді. Іс жүзінде кейбір сукктар қайта сатып алу кепілдігімен шығарылады.
Бахрейн
Бахрейн – сукуктардың маңызды эмитенты.
Бангладеш
2020 жылдың тамызында Бангладеш Банкі ұлттық жеке ислам банктерінің көмегімен сукук енгізуді бастады.
Бруней
2006 жылдан бастап Бруней үкіметі қысқа мерзімді Sukuk Al Ijarah облигацияларын шығарды. 2017 жылға қарай олар 9,605 миллиард Б$ (бруней доллары) сомасына облигациялар шығарды.
Мысыр
2013 жылдың 8 мамырында Мысыр президенті Мұхаммед Мурси үкіметке сукұқтар шығаруға рұқсат беретін заңды бекітті. Алайда, 2013 жылдың мамыр айына дейін тиісті ережелер нақтыланбады және бұл заң капитал нарығы заңына жаңа баптар қосылып, оның атқару ережелеріне түзетулер енгізу арқылы күшін жойды. 2016 жылы Египет үкіметі мемлекеттік жобаларды іске асыру үшін, мысалы сукұқтар сияқты "жаңа қаржылық құралдарды" пайдаланатынын мәлімдеді.
Гамбия
2007 жылы Гамбия Суданды ығыстырып, сукук шығаратын он елдің қатарына қосылды. 2008 жылғы мәлімет бойынша, оның сукук шығару көлемі ең төменгі деңгейде – 12,6 миллион долларды құрады.
Индонезия
islamfinance.com мәліметінше, 2013 жылдың соңында Индонезияның сукук нарығындағы жалпы сома 12,3 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл өсім мемлекеттік сектор есебінен болды.
Иран
Исламдық қаржы құралдарын Иранда алғаш рет 1994 жылы Тегеран муниципалитеті Navab жобасын қаржыландыру үшін Мушарака сукук шығару арқылы қолданған болса да, Иранның бағалы қағаздар нарығы заңы және жаңа құралдар мен қаржы институттарын дамыту заңы тиісінше 2005 және 2010 жылдары қабылданды. Бұл елдің қаржы жүйесін дамыту үшін мұндай құралдарды қолдануға жағдай жасады. Бірінші Ijarah сукук 2011 жылдың қаңтар айында Иранның капитал нарығында 291,500 миллион риал көлемінде Mahan Air компаниясын қаржыландыру мақсатымен шығарылды.
Малайзия
Дүние жүзінде шығарылатын сукуктердің жартысынан астамы Малайзия рингитімен, ал екінші орында АҚШ доллары тұр. RAM Rating Services Bhd компаниясының бас директоры Фу Су Иннің айтуынша, 2012 жылы сукук корпоративтік облигацияларының жалпы сомасы 71,7 миллиард теңге болса, дәстүрлі облигациялардың жалпы сомасы 48,3 миллиард теңгені құрады.
Қазақстан
2012 жылдың маусым айында Қазақстан Малайзия нарығында Қазақстанның Даму Банкі (DBK) шығаратын алғашқы сукук аяқталды. Қазақстан үкіметіне толыққан толы тиесілі DBK, HSBC және Royal Bank of Scotland (RBS) банктерімен бірлесіп, ринггитпен номиналданатын эмиссияны басқаруда, бұл, әсерлі түрде, квази-мемлекеттік ұсыныс болып табылады. Эмиссия Қазақстан қор биржасында тіркеледі, ол Ижара және Мушарака сукуктары сияқты исламдық қаржы өнімдерін және инвестициялық қорларды тіркеуге қажетті инфрақұрылымды дамытқан.
Қырғызстан
Қырғызстан 2016 жылы бағалы қағаздар заңнамасына сукук енгізді, бірақ алғашқы сукук (жеке орналастырылған Мудараба сукук) тек 2023 жылы шығарылды, одан кейін Sukuk al Wakalah Bi Al Istithmar инвестициялық агенттік сертификаттары шығарылды. Қырғызстан үкіметі Қырғыз Республикасын ислам қаржысының орталығына айналдыруды мақсат етіп отыр.
Пәкістан
Пакистан сауда тапшылығын қаржыландыру үшін 1 миллиард долларлық сукұқ шығарды, оның табысы 5% болды.
Қатар
Катар билігі мен үкіметке қатысты компаниялар инфрақұрылымдық жобаларын қаржыландыру үшін сукук шығару мүмкіндігін қарастыруда. 2011 жылы Катар жаһандық сукук айналымының 11 пайызын құрады. 2017 жылдың қыркүйегінде үкімет 7 миллиард риалға (1,9 миллиард АҚШ доллары) тең ішкі сукук сатты, ал желтоқсан айында тағы 4,77 миллиард риалға (1,27 миллиард АҚШ доллары) сатылды. Бұл бес жылдық сукуктар 2,75%, жеті жылдық сукуктар 3,25%, ал он жылдық сукуктар 3,45% пайыздық мөлшермен ұсынылды. 2012 жылдың тамызында SSE техникалық дамуға көмек көрсету үшін өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Келісімге тиісті сарапшылық және қолдауды анықтау кірді. Шариғат талаптарына сәйкес сукук облигациялары мен халал акциялары да жаңа ғана қалыптасып келе жатқан қор нарығының дамуымен байланысты осы келісімнің бөлігі ретінде қарастырылуда. Түркия 2013 жылдың қазан айында 1,25 миллиард долларлық эмиссиясымен сукук нарығына қайта оралды.
Біріккен Араб Әмірліктері
2015 жылдың қаңтарына дейін NASDAQ Дубайда 18 сукук тіркелді, олардың жалпы құны 24 миллиард долларға жетеді. Соңғысы – Fly Dubai. БАӘ сондай-ақ GE компаниясы сияқты батыстық инвестицияларды тартты, ол 2009 жылы 5 жылдық 500 миллион долларлық сукук шығарды, ал инвестициялық банкер Goldman Sachs 2014 жылы сукук шығаратын алғашқы американдық банк болды.
Ұлыбритания
2014 жылдың 25 маусымында Ұлыбританияның Қаржы министрлігі Ислам әлемінен тыс алғашқы ел ретінде сукөк шығарды. 200 миллион фунт стерлингтік бұл шығарылым 11,5 есеге артық сұранысқа ие болды және 2,036% жылдық пайыздық мөлшермен, эквивалентті Ұлыбританияның мемлекеттік облигацияларымен (Gilts) бірдей деңгейде бағаланды. Сукөк Ұлыбритания үкіметінің жылжымайтын мүліктерінен түскен жалға төлемімен байланысты болды.
Гонконг
Гонконг 2015 жылдың ортасына дейін екі мемлекеттік Сукук шығарды. Ол 2014 жылдың қыркүйегінде 2,005% табыс мөлшерлемесімен ұсынылған 5 жылдық 1 миллиард долларлық Ijara Sukuk-тан тұратын бірінші шығарылымын жасады. 2015 жылдың маусым айында ол тағы да 1 миллиард долларлық, 5 жылдық мерзімді мемлекеттік Сукук шығарды, ол инновациялық Wakala құрылымын қолданып, 1,894% табыс мөлшерлемесін ұсынды.