Ислам шариатына сәйкес қаржы қызметі

Ислам қаржысы: Шариятқа сәйкес банктік қызметтер, мурабаха, ижара сияқты әдістер. Пайызбен берілетін қарызға тыйым салынған, харам бизнестерден аулақ жүріңіз.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Islamic banking and finance — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ислам банкілігі, ислам қаржысы (مصرفية إسلامية masrifiyya 'islamia) немесе шариғат талаптарына сәйкес келетін қаржы – шариғатқа (ислам заңы) және оның ислам экономикасын дамыту арқылы іс жүзінде қолданылуына сәйкес келетін банктік немесе қаржылық қызмет. Ислам қаржысының түрлеріне мудараба (пайда мен зиянды бөлісу), вадия (сақтауға алу), мушарака (бірлескен кәсіпорын), мурабаха (көтерме бағамен сату) және ижара (жалдау) жатады. Шариғат рибаны, яғни өсімқорлықты тыйым салады, ол әдетте барлық ақшалай қарыздарға төленетін пайыз ретінде қарастырылады (бірақ кейбір мұсылмандар пайыз бен рибаның бірдей екендігі туралы пікірде келіспейді). Ислам принциптеріне қайшы келетін тауарлар немесе қызметтер (мысалы, шошқа еті немесе спиртті ішімдіктер) ұсынатын кәсіптерге инвестиция жасау да харам (күнәлі және тыйым салынған) деп есептеледі. Бұл тыйымдар мұсылман елдері мен қауымдастықтарында исламға қарсы амалдарды болдырмау үшін түрлі деңгейде қолданылып келген. 20-ғасырдың соңында исламдық ұлттық сананы жаңғырту аясында мұсылман қауымындағы жеке немесе жартылай жеке коммерциялық мекемелерде осы принциптерді қолдану үшін бірқатар ислам банктері құрылды. Олардың саны мен мөлшері артты, 2009 жылы әлемде 300-ден астам банк және 250 өзара инвестициялық қор ислам принциптеріне сәйкес болды, ал 2014 жылы шамамен 2 триллион доллар шариғат талаптарына сай болды. Шариғатқа сәйкес келетін қаржы институттары әлемдік активтердің шамамен 1%-ын құрады, олар Перс шығанағы елдері, Бангладеш, Пәкістан, Иран және Малайзияда шоғырланған. Ислам банкілігі мұсылмандардың банктік активтерінің аз бөлігін құраса да, ол құрылғаннан бері банктік активтердің өсімінен асып түсті және осы тенденция жалғасады деп күтілуде. Бұл сала Батыстың «саяси және экономикалық үстемдігін» қабылдамау арқылы, «ислам заңының формалды талаптарын орындайтын», бірақ «пайызды жасыру үшін түрлі амалдар мен айла-шарғыларды» қолданатын және дәстүрлі (рибауи) банктерге қарағанда «жоғары шығындар мен үлкен тәуекелдерді» қамтитын «құдайлық басшылық» жолына оралғаны үшін мақтауға ие.

Financial activities compliant with Islamic law

Islamic banking, Islamic finance (مصرفية إسلامية masrifiyya 'islamia), or Sharia compliant finance is banking or financing activity that complies with Sharia (Islamic law) and its practical application through the development of Islamic economics. Some of the modes of Islamic finance include mudarabah (profit sharing and loss bearing), wadiah (safekeeping), musharaka (joint venture), murabahah (cost plus), and ijarah (leasing). Sharia prohibits riba, or usury, generally defined as interest paid on all loans of money (although some Muslims dispute whether there is a consensus that interest is equivalent to riba). Investment in businesses that provide goods or services considered contrary to Islamic principles (e. g. pork or alcohol) is also haram ("sinful and prohibited"). These prohibitions have been applied historically in varying degrees in Muslim countries/communities to prevent un Islamic practices. In the late 20th century, as part of the revival of Islamic identity, a number of Islamic banks formed to apply these principles to private or semi private commercial institutions within the Muslim community. Their number and size has grown, so that by 2009, there were over 300 banks and 250 mutual funds around the world complying with Islamic principles, and around $2 trillion was Sharia compliant by 2014. Sharia compliant financial institutions represented approximately 1% of total world assets, concentrated in the Gulf Cooperation Council (GCC) countries, Bangladesh, Pakistan, Iran, and Malaysia. Although Islamic banking still makes up only a fraction of the banking assets of Muslims, since its inception it has been growing faster than banking assets as a whole, and is projected to continue to do so. The industry has been lauded for returning to the path of "divine guidance" in rejecting the "political and economic dominance" of the West, that "comply with the formal requirements of Islamic law", but use "ruses and subterfuges to conceal interest", and entail "higher costs, bigger risks" than conventional (ribawi) banks.

Исламдағы өсімпұл

Ислам қаржысы алкогольді ішу, құмар ойындар, белгісіздік сияқты көптеген тыйымдарды қамтиды. Оның негізгі идеясы – «барлық түрдегі пайыз – риба және осылайша тыйым салынған» деген сенім. «Риба» сөзі сөзбе-сөз «артық немесе қосымша» деген мағынаны білдіреді және «пайыз», «ақшаға аса көп талап ету», «артық», «көбейту» немесе «қосымша» деп аударылған. Ислам экономистері Чоудхури мен Маликтің айтуынша, исламның алғашқы кезеңдерінде пайыздарды жою «кезең-кезеңмен жүргізілді» және халифа Омардың (634–644 жж.) тұсында «толыққанды ислам экономикалық жүйесі» құрылды. Дегенмен, басқа да дереккөздер (Ислам және мұсылман әлемінің энциклопедиясы, Тимур Куран) осымен келіспейді, мұсылман қоғамында пайыз беру мен алу «кейде заңдық амалдарды (ḥiyal) қолдану арқылы, көбінесе ашық түрде» жалғасқанын, тіпті Осман империясы кезінде де болғанын мәлімдейді. Тағы бір дереккөз (International Business Publications) «Исламның алтын ғасырында» ислам құқығы мен экономикасы бойынша классикалық заңгерлердің арасында «рибаға қатысты басым көзқарас» алтын мен күміс валютасына пайыз қолданудың заңсыз екендігі болғанын, бірақ «қағаз немесе қарапайым металдардан жасалған валютаға пайыз қолдану риба емес және осылайша белгілі бір шекте қабылданды» делінеді.

19 ғасырдың соңында исламдық модернистер еуропалық державалардың күшінің өсуіне және мұсылман елдерін отарлауына жауап ретінде пайызға қатысты тыйымды қайта қарастырып, пайыздық мөлшерлемелер мен сақтандырудың жұмыс істейтін қазіргі заманғы экономикадағы «өнімді инвестициялардың алғышарттары» емеспе деген сұрақ қойды. Сәйед Ахмед Хан тұтыну үшін берілген несиелерге байланысты айыппұлдарды қылмысты риба деп санады, ал коммерциялық инвестиция үшін берілген несиелерге байланысты мүдде – заңды және риба емес деп тұжырымдады. Алайда, 20 ғасырда исламдық қайта жаңғырушылар/исламшылдар/белсенділер барлық пайызды риба деп анықтауға ұмтылып, мұсылмандарды «Ислам банктерінде» қарыз алуға және беруге шақырып, тұрақты мөлшерлемелерден аулақ болды. 21 ғасырға қарай бұл ислам банктік қозғалысы «әлемдегі пайызсыз қаржы институттарын» құрды. Егер төленетін пайыз инвестициядан алынған пайдаға немесе зиянға байланысты болса, онда исламда қарыз алуға рұқсат етіледі. Пайда ұғымы исламда пайданы, зиянды және тәуекелді тең бөлісудің символы болып табылады. Бұл қозғалысты 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Анвар Куреши, Наим Сиддики, Абул А'ла Маудуди, Мұхаммед Хамидулла сияқты белсенділер мен ғалымдар бастады. Олар коммерциялық банктерді «қажетті жамандық» деп есептеді және инвестициядан түскен пайданы бөлісу арқылы пайызды алмастыратын Мудараба тұжырымдамасына негізделген банк жүйесін ұсынды. Мұхаммед Узаир (1955), Абдулла әл Араби (1967), Мұхаммед Нажатуллаһ Сиддики, әл Наджар (1971) және Мұхаммед Бакир әл Садр пайызсыз банктік қызмет тақырыбына арналған қосымша еңбектер жазды.

1970 жылдан бастап

Институттардың, үкіметтердің және ислам банктігіне қатысты түрлі конференциялар мен зерттеулердің (1970 жылы Карачиде өткен Ислам елдерінің қаржы министрлерінің конференциясы, 1972 жылғы Египеттік зерттеу, 1976 жылы Меккеде өткен Ислам экономикасы жөніндегі бірінші халықаралық конференция және 1977 жылы Лондондағы халықаралық экономикалық конференция) алғашқы пайызсыз банктер үшін теорияны тәжірибеге енгізуде маңызды рөл атқарды. Ислам экономикасы жөніндегі бірінші халықаралық конференцияда «бірнеше жүз мұсылман зиялылары, шариғат ғалымдары және экономистер барлық түрдегі пайыздың» риба екенін анық мәлімдеді. Кеңестің шешіміне қарамастан, жылдар бойы ислам ғалымдарының аз бөлігі (Мухаммед Абдух, Рашид Рида, Махмуд Шалтут, Сайед Ахмад Хан, Фазл әл-Рахман, Мухаммед Сайид Тантави және Юсуф әл-Қарадави) рибаның барлық пайыздық төлемдерді қамтитынына күмән келтірді. Басқалары (Мухаммед Акран Хан) рибаның шариғат бойынша тыйым салынған және адамдар жазалайтын қылмыс – өлтіру мен ұрлық сияқты екеніне, әлде тек Құдайға қалдырылған айыптаумен күнә екеніне күмән келтірді, себебі «Пайғамбар да, алғашқы төрт халифа да, одан кейінгі ислам үкіметтері де рибаға қарсы ешқандай заң қабылдаған емес». Еуропада мұсылман халқының санының артуы және қазіргі уақыттағы жеткіліксіз ұсыныс ислам қаржысының Еуропа экономикасындағы маңызды рөлін көрсетуде. Атап айтқанда, Люксембург ислам қорлары үшін жетекші және орталық ретінде қалыптасуда.

Банктік қызмет

Мұхаммед Навид сияқты жаңғыртушылар ислам банкін "негізінен Құраннан алынған қағидалары бар діннің өзінен бастау алады" деп санайды, ал зайырлы тарихшылар мен исламдық модернистер оны қазіргі заманғы құбылыс немесе "жасалма дәстүр" деп қарастырады. Зөбейр ибн әл-Ауамның қаржы жинау ісі, пайызсыз несие беру арқылы, іс жүзінде банк іс-әрекеті болды. Зөбейр бұл тәжірибені техникалық түрде өзгертіп, ақшаны сақтау қызметін өзі төлеуге міндетті қарызға айналдырды, сонымен қатар сақтаған ақшасын өзінің бизнесі үшін басқару құқығын алды. Зөбейрдің клиенттерінен ешқандай пайыз алмастан, халықтан депозит қабылдауы оның өлімінде 2 000 000 динарлық қарызға батқан себебі болды. Дегенмен, әл-Зубайр клиенттердің депозит ақшасын өзінің табысты бизнесіне инвестициялады, сондықтан оның мұрагерлері қарызын өтеуге үлкерді, сонымен қатар отбасына мол мұра қалдырды. Оның қайтысынан кейін, ұлы Абдулла ибн Зубайр мүлікті 1 600 000 динарға сатты. Бұл тәжірибе классикалық ғалымдардың бірауыздан келісімімен рұқсат етілген, мысалы, Ибн Таймия өз "Мажму Фаттауа" еңбегінде осыған сілтеме жасайды.

Банктік қызметтің алғашқы кезеңдері

Тимур Куранның айтуынша, "он ғасырда ислам құқығы несие және инвестициялық құралдарды қолдады", олар ислам емес әлемдегі кез келген нәрседей "жетілген" еді, бірақ 19 ғасырға дейін мұсылман әлемінде "банктер ретінде танылатын" "тұрақты" қаржы институттары болған жоқ. Алғашқы мұсылман көпшілігіне тиесілі банктер 1920 жылдары ғана пайда болды. Бастапқы нарықтық экономика және меркантилизмнің алғашқы түрі, кейде ислам капитализмі деп аталатын, VIII-XII ғасырлар аралығында дамыды. Бұл кезеңдегі ақша экономикасы кеңінен таралған валюта – алтын динарға негізделген және ол бұрын экономикалық жағынан тәуелсіз болған аймақтарды біріктірді. Ерте ислам банкілігінде бірқатар экономикалық ұғымдар мен техникалар қолданылды, оның ішінде вексельдер, серіктестік (муфавада, соның ішінде шектеулі серіктестіктер немесе мудараба), капитал түрлері (ал-мал), капитал жинақтау (нама ал-мал), трастар (Вақфқа қараңыз), транзакциялық шоттар, несие беру, тізімдер және тапсырулар. Мұсылман саудагерлерінің Аббасид халифатының Харун әл-Рашид (IX ғасыр) тұсында шек немесе саққ жүйесін қолданғандығы белгілі. Осы ерте капиталистік ұғымдардың көптегені XIII ғасырдан бастап ортағасырлық Еуропада қабылданып, одан әрі дамытылды.

20 ғасыр

20 ғасырдың ортасында кейбір ұйымдық бірлестіктер ислам шариатына сәйкес келетін қаржылық қызметтер ұсынатыны анықталды. Алғашқы, тәжірибелік, жергілікті ислам банкі 1950-ші жылдардың соңында Пакистанның ауылдық аймағында құрылды, ол берген несиелеріне пайыз алған жоқ. 1963 жылы Египеттің ауылдық аймағында экономист Ахмад Элнагар мемлекеттік банктерге сенімсіздік танытқан адамдарға көмектесу үшін алғашқы заманауи ислам банкін құрды. Нил дельтасындағы Мит-Гамр қаласындағы пайданы бөлісу тәжірибесі, Гамаль Абдель Насер режиміне қарсы ислами фундаментализмнің көрінісі ретінде қарастырылуынан қауіптеніп, ислами екенін ашық жарияламады. Сондай-ақ сол жылы Малайзияда "Паломниктердің үнемдеу корпорациясы" (банк болмаса да, исламдық банктік принциптерді қамтиды) құрылды, сол кезде елде осындай тоғыз банк болды. 1972 жылы Мит-Гамр үнемдеу жобасы "Наср әлеуметтік банкінің" құрамына кірді, ол 2016 жылға дейін Египетте жұмыс істеп келді.

Жазбаларға негізделген

Ислам банкілігінің негізін құрайтын шариғат заңы Құранға (Ислам пайғамбары Мұхаммедке уахи етілген) және хадистерге (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің үйретілгендері, амалдары мен сөздері туралы хабарлар, олар көбінесе Құран аяттарын түсіндіреді) негізделген. Гахарға тыйым салу, "көктегі құстар мен судағы балықтар" сияқты нәрселерді сатуға тыйым салатын хадистерге сүйенеді. Мейсир Құранның 2:219, 5:90 және 91-аяттарында тыйым салынған деп есептеледі. Дегенмен, қазіргі заманғы банк саласындағы "Исламдық бағалау" негізінен қарыздар бойынша пайызды риба ретінде қарастырумен байланысты. Құранда риба туралы 12 аят бар, бұл сөз барлығы сегіз рет кездеседі, үш рет аяттарда және бір рет хадистерде, соның ішінде Мұхаммедтің қоштасу уағызында айтылған. Көптеген ортодоксальды ғалымдар Құранның (2:275–2:280) аяттарына сілтеме жасап, рибаны "қатты тыйым салынған" және "әділетсіздік" (зульм) деп жариялайды, оны қарыздың "негізгі сомасынан" артық кез келген төлем деп анықтайды. (Бірақ, кем дегенде бір дереккөз рибаның "хадис арқылы анықталатыны" жиі айтылады деп мәлімдейді.) Ортодокстар пікірінше, ақшалай қарыздардағы "негізгі сомадан артық қосымша төлем" – риба болып саналады. Ал, қандай да бір өнімді немесе тауарды сатып алуға қаржы жұмсаудағы негізгі сомадан артық төлем – мүлдем басқа мәселе. Бұл, кем дегенде кейбір жағдайларда, риба емес. (Мұндай жағдайлар кейде "кредиттік сату" деп аталады.) Белгілі ислам ғалымы Тақи Усманидің айтуынша, себебі Құранның 2:275 аятында ("Олар: «Сауда – өсімпұл сияқты», – дейді, бірақ Алла сауданы рұқсат етті және өсімпұлды тыйым салды») «сауда» – мурабаха сияқты несиелік сатуды білдіреді, ал «тыйым салынған өсімпұл» – кешіктірілген төлем үшін алынатын қосымша ақыны білдіреді, ал «олар» – сауданың рұқсат етілуіне қарамастан, екеуінің де неге рұқсат етілмегенін түсінбеген мұсылмандар емес адамдарға қатысты.

Пайыздық және несиелік сату

Усмани және басқа да исламдық банктердің негізін қалаушылары мұрабаха сияқты несиелік сатуды исламдық банктер индустриясының шектеулі бөлігі деп, оны пайда мен шығынды бөлісуге бағынышты деп есептеген. Бірақ ол исламдық қаржыландырудың "ең көп таралған" түріне айналды. Кредиттік сату мен пайыз арасындағы айырмашылықты Халид Захир және Мұхаммед Акрам Хан сияқты сыншылар да қарама-қарсы пікірлерден сынға алды. Захир несиелік сатудан түскен пайданы риба деп санайды, ол пайызбен бірдей, сондай-ақ ислам идеологиясы кеңесі сияқты консервативті ғалымдардың несиелік сатуға негізделген ислам банкіне деген ынтасыздығын атап өтті. Олар (кеңес) оны "идеалдық ислам жүйесінің тұрғысынан екінші жақсы шешім" деп сипаттайды. Хан бұл айырмашылықты "маңызсыз және қиын" деп бағалап, оны пайызды басқа атаумен алудың бір жолы деп санайды, себебі бизнес "ақша мен несие бағалары тең болған жағдайда тірі қала алмайды". Басқалары стандартты есептік практика және несие беру ережелеріне сәйкес, 10000 теңгелік тауарға 90 күн несие алып, қосымша 500 теңге төлеудің құны, жылына 20% мөлшерлемемен үш айлық несиемен қолма-қол төлеуден көп емес екенін, және олардың шамалы ғана ерекшеленетінін айтады. Алайда Тақи Усмани бұл "бұрыс түсінік" екенін түсіндіреді. Тауарды сатып алу кезінде несие үшін артық төлеу ("тауарды ақшаға айырбастау") және несие үшін ақы алу шариғатқа қайшы келеді. Ал қолма-қол несие ерекше, себебі "ақшаның өзіндік құндылығы жоқ". Сыншылар "синтетикалық" мұрабаханың, яғни пайызбен берілген қарыздардың кеңінен таралғанын хабарлайды.

Исламдық несие беру түрлері

Ислам банкілігінің алғашқы қадам жасаушыларының бірі Мұхаммед Нажатуллаһ Сиддики, пайдасыз банктік жүйенің негізі ретінде екі деңгейлі мудараба моделін ұсынды. Банк салымшының бір жағынан және кәсіпкердің екінші жағынан мудараба есепшотында капитал серіктесі ретінде әрекет етеді. (Тағы бір алғашқы қадам жасаушы Тақи Усмани мударабаны және пайданы бөлісудің тағы бір түрін – мушараканы, "Шариғаттағы қаржыландырудың нақты және идеалдық құралдары" деп атады.) Дегенмен, ислам банкілігі пайданы бөлісу және несиелік сату арқылы «инвестициядан түсетін табыс» түрінде кешіктірілген сыйақыны талап ететіндіктен, ислам ғалымдары мен экономистері ақшаның уақыт құнын жарамды ұғым деп санайды, «егер есептеу мөлшерлемесі пайыздық мөлшерлеме емес, капиталдың «табыс мөлшерлемесі» болса», бірақ сыншылар бұл позицияны әлсіз деп есептейді.

Қарызды мерзімінен бұрын төлеу

Кредиттік сатудың қарама-қарсысы (яғни сатып алушыға төлеуге уақыт беру үшін көбірек ақы алудың қарама-қарсысы) ерте төлеу үшін бағаны төмендету болып табылады. Бұл, Ридха Саадулланың сөзіне сәйкес, төрт сунниттік фиқһ мектебі (Ханафи, Малики, Шафии, Ханбали) тарапынан харам деп есептеледі, бірақ барлық заңгерлердің де осы пікірде екені дәлелденбеген. Ол, мұндай жеңілдіктер Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) кейбір сахабалары мен олардың ізбасарлары тарапынан рұқсат етілгенін айтады. Бұл позицияны Ибн Таймия және Ибн әл-Қайим қолдаған, ал соңғы кезде Ислам Ықпалдастық Ұйымының (ИЫҰ) Ислам фикх академиясы қабылдады. Академия шешімі бойынша: «Боррышкердің немесе кредитордың тілегімен оны жылдам өтеу мақсатында кейінге шегерілген қарызды азайту шариғат бойынша рұқсатты. Егер бұл туралы алдын ала келісім болмаса және кредитор-боррышкер қатынасы екіжақты болып сақталса, онда бұл тыйым салынған рибаға жатпайды».

Өлшемі мен орналасуы

Исламдық банктік индустрияның ел бойынша әлемдік нарықтағы үлесі, 2014 жыл: Сауд Арабиясы – 33%, Малайзия – 15.5%, БАӘ – 15.4%, Кувейт – 10.1%, Катар – 8.1%, Түркия – 5.1%, Индонезия – 2.5%, Бахрейн – 1.6%, Пәкістан – 1.4%, Әлемнің қалған бөлігі – 7.3%.

Шариғатқа сәйкес банктік қызмет 2009 және 2013 жылдар аралығында жылдық өсіммен 17.6%-ға өсті, бұл дәстүрлі банктік жүйеден жылдам, бірақ одан әлдеқайда кішкентай. 2010 жылы исламдық қаржы институттары 105 елде жұмыс істеді. Қай елде исламдық банк секторы ең үлкен екендігі туралы статистика әртүрлі. 2016 жылғы Дүниежүзілік ислам банкілігінің бәсекеге қабілеттілік туралы есебінде (кестеге қараңыз), Сауд Арабиясы, Малайзия, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Түркия халықаралық ислам банкілік активтерінің 87%-дан астамын құрады. ISI Analytics 2006 жылғы есебінде Сауд Арабиясын көшбасшы ретінде, ал Иранды маңызсыз деп көрсетеді. Катардағы ислам банкілік активтері 2017 жылдың соңында 97 миллиард долларға бағаланды, бұл ислам қаржысының жалпы активтерінің шамамен 81%-ын құрайды, деп мәлімдеді QFC Authority бас директоры Юсуф Мохамед аль-Джейда. Сондай-ақ, ел 2019 жылы 10 миллиард долларлық капиталмен энергияға бағытталған ислам банкін іске қосуды жариялады, бұл оны әлемдегі энергия жобаларын қаржыландыру бойынша ең ірі исламдық кредитор етеді. Алайда, Ибрагим Варденің сөзіне сүйенсек, шииттер көпшілік құраған Иран 345 миллиард долларлық ислам активтерімен ислам банкілігінде басымдық танытады, Сауд Арабиясы – 258 миллиард доллар, Малайзия – 142 миллиард доллар, Кувейт – 118 миллиард доллар және БАӘ – 112 миллиард доллар. БАӘ-дегі ислам банктері шариғат талаптарына сәйкес келетін исламдық инвестициялық бағдарламаларды ұсынады. Рейтер агенттігінің мәліметінше, Иран банктері ислам банкілік активтерінің әлемдік жалпы көлемінің үштен бірінен астамын құрайды (бірақ санкциялар Иранның банк жүйесіне зиян келтірді және "оның ислам қаржы жүйесі шетелдік банктермен қарым-қатынасты қиындататын бағытта дамыды"). Иранның Орталық банкінің соңғы деректеріне сәйкес, 2014 жылдың наурызында Иранның банк активтері 17,344 триллион риалға немесе еркін нарық бойынша шамамен 523 миллиард долларға жетті. The Banker журналының мәліметінше, 2015 жылдың қараша айына қарай, активтерден түскен табыс бойынша әлемдегі ең үздік он ислам банкінің үшеуі ирандықтарға тиесілі.

Қаржылық есеп стандарттары

Ислам қаржы институттарының есеп және аудит ұйымы (AAOIFI) 1993 жылдан бері ислам қаржы институттары үшін стандарттар мен нормаларды жариялап келеді. 2010 жылға қарай ол "25 есеп стандарттарын, жеті аудит стандарттарын, алты басқару стандарттарын, 41 шариғат стандарттарын және екі этика кодексін" шығарды. (2017 жылға қарай ол "Шариғат, есеп, аудит, этика және басқару салаларындағы" 94 стандарт шығарды.) Бұл тәуелсіз орган болғанымен, оның "исламдық қаржы құралдарына қатысты шарттық құрылымдардың қабылдануы немесе қабылдамауы туралы шешімдері нормативтік актілермен бірдей қарастырылуы тиіс". Оның стандарттары Бахрейн, Судан, Иордания және Сауд Арабиясындағы исламдық қаржы институттары үшін міндетті, ал Мұхаммед Акрам Ханның сөзіне сүйенсек, басқа мұсылман елдері мен исламдық қаржы институттары үшін ұсынылады. 1990 жылы Алжирде құрылған, бастапқы атауы Ислам банктері мен қаржы институттары үшін қаржылық есеп беру ұйымы болды. Кейіннен ол Бахрейнге штаб-пәтерін көшірді. Халықаралық ислам қаржы нарығы – исламдық қаржы қызметтері кеңесінің исламдық капитал нарығы өнімдері мен операцияларын стандарттау органы – 2001 жылдың қарашасында Бруней, Индонезия және Судан үкіметтері мен орталық банктерінің ынтымақтастығымен құрылды. Оның хатшылығы Манама қаласында, Бахрейнде орналасқан. Бұл реттеуші орган емес және оның ұсыныстары "көптеген ислам банктері тарапынан іске асырылмайды". Фалель Джамалдин оның бақылау органын (Исламдық қаржы қызметтері жөніндегі кеңес) басқа исламдық қаржы стандарттары органы – AAOIFI-ден ажыратады, былай дейді: "AAOIFI исламдық қаржы институттарының қаржылық есептілік талаптарын басқарудың ең жақсы тәжірибесін белгілейді, ал IFSB стандарттары негізінен исламдық қаржы өнімдерімен байланысты тәуекелдерді анықтау, басқару және ашумен айналысады". Сонымен қатар, әр елде өз есеп стандарттары бар. Пакистанның дипломдық бухгалтерлер институты исламдық қаржылық есеп стандарттарын (IFAS) шығарады.

The Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI), has been publishing standards and norms for Islamic financial institutions since 1993. By 2010, it had issued "25 accounting standards, seven auditing standards, six governance standards, 41 shari'ah standards and two codes of ethics." (By 2017 it had issued 94 standards in the "areas of Shari’ah, accounting, auditing, ethics and governance".) Although it is an independent body, its "pronouncements on the acceptability or otherwise of contractual structures in relation to Islamic financial instruments are to be viewed in the same vein as regulatory edicts." Its standards are mandatory for Islamic financial institutions in Bahrain, Sudan, Jordan and Saudi Arabia, and recommended for other Muslim countries and Islamic financial institutions according to Muhammad Akram Khan. Established in Algiers in 1990, its original name was Financial Accounting Organization for Islamic Banks and Financial Institutions. It later moved its headquarters to Bahrain. The International Islamic Financial Market – a standardization body of the Islamic Financial Services Board for Islamic capital market products and operations – was founded in November 2001 through the cooperation of the governments and central banks of Brunei, Indonesia and Sudan. Its secretariat is located in Manama Bahrain. It is not a regulatory body and its recommendations are "not implemented by most Islamic banks". Faleel Jamaldeen differentiates its controlling body (Islamic Financial Services Board) from the other Islamic Financial standards organ, the AAOIFI, saying,the AAOIFI sets best practices for handling the financial reporting requirements of Islamic financial institutions, IFSB standards are mainly concerned with the identification, management, and disclosure of risk related to Islamic financial products. Individual countries also have accounting standards. The Institute of Chartered Accountants of Pakistan issues Islamic Financial Accounting Standards (IFAS).

Қолдаушы мекемелер

Ислам банктері аралық ақша нарығы Bank Negara Malaysia тарапынан 1994 жылғы 3 қаңтарда құрылды және ислам қаржы институттарының өтімділік қажеттіліктерін басқаруға арналған құралдарды әзірледі – «қысқа мерзімді қаржыландыру және портфельді реттеу». Исламдық қаржылық қызметтер жөніндегі кеңес 2002 жылғы 3 қарашада Куала-Лумпур қаласында Бахрейн, Иран, Кувейт, Малайзия, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Суданның орталық банктерімен, сондай-ақ Ислам даму банкі, AAOIFI және ХВҚ қатысуымен құрылды. 2015 жылғы сәуір айына қарай IFSB-нің 188 мүшесіне 61 реттеуші және қадағалау органы, сегіз халықаралық үкіметаралық ұйым және 45 юрисдикцияда қызмет ететін 119 нарық қатысушысы (қаржы институттары, кәсіби фирмалар және салалық қауымдастықтар) кірді. 2002 жылдан 2012 жылға дейін ол 17 стандартты, басшылық қағидаларды және түсіндірмелерді жариялады. Оның мақсаты – ислам қаржы институттарының қызметін және қадағалауын, стандарттарды, капиталдың жеткіліктілігін, тәуекелдерді басқаруды және корпоративтік басқаруды кең ауқымды мүдделі тараптармен кеңескеннен кейін және ұзақ процестен өткен соң стандарттау және үйлестіру. Ол Банктік қадағалау жөніндегі Базель комитетінің жұмысын толықтырады. 2015 жылға қарай ол 17 стандартты және алты нұсқаулық жазбаны жариялады. Халықаралық исламдық рейтингтік агенттік 2005 жылғы шілдеде Бахрейнде жұмысын бастады. Оған 17 көпжақты даму институты, банктер және басқа да рейтингтік агенттіктер демеушілік етеді. Dow Jones Islamic Market Index (DJIMI) индексі 1996 жылы құрылды. Индекс Ислам Ықпалдастық Ұйымының Фиқһ академиясынан мақұлдау алды. Ол үш деңгейлі сүзгіні қолданады: ислам заңдарымен рұхсат етілмеген қызметтермен айналысатын бизнес кәсіпорындарын жою (алкоголь, шошқа еті, құмар ойындары, жезөкшелік, порнография және т.б.); жалпы қарызы 12 айлық орташа нарықтық капитализациясына бөлінгенде олардың жалпы қаржы көздерінің 33% немесе одан да көп бөлігін құрайтын компанияларды жою; кірісінің немесе шығысының 5-10% -дан астамын құрайтын «таза емес кіріс немесе шығын» (әрине, пайыздарды қоса) бар компанияларды жою (барлық «таза емес кірісі» бар бизнес кәсіпорындарын жоюдың практикалық еместігі ескеріледі). 2006 жылы Citigroup Dow Jones Citigroup Sukuk индексін іске қосты. Индексті құрайтын сукуктардың көлемі кемінде 250 миллион доллар болуы керек, мерзімі кемінде бір жыл және ең төменгі рейтингі BBB / Baaa3 болуы тиіс. 1998 жылы FTSE Global Islamic Index индексі іске қосылды. Онда әртүрлі аймақтар бойынша 15 исламдық индекс бар. 2007 жылы MSCI Islamic Index индекстері сериясы іске қосылды, ол «MSCI» «Діни негіздегі» индекстерінің бірі болып табылады. Ол дәстүрлі MSCI елдік индекстері негізінде құрылған және 69 дамыған, дамып келе жатқан және шекаралық нарықтарды, соның ішінде Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесі және Араб нарықтары сияқты аймақтарды қамтиды.

The Islamic Interbank Money Market was established by Bank Negara Malaysia on 3 January 1994, and has developed instruments to manage the liquidity needs of the Islamic financial institutions – "funding and adjusting portfolios over the short term". The Islamic Financial Services Board was founded on 3 November 2002 at Kuala Lumpur by central banks of Bahrain, Iran, Kuwait, Malaysia, Pakistan, Saudi Arabia, Sudan along with the Islamic Development Bank, AAOIFI, and IMF. As of April 2015, the 188 members of the IFSB comprise 61 regulatory and supervisory authorities, eight international inter governmental organisations, and 119 market players (financial institutions, professional firms and industry associations) operating in 45 jurisdictions. From 2002 to 2012 it issued 17 standards, guiding principles and notes. Its objective is to standardize and harmonize the operation and supervision of Islamic financial institutions, standards and capital adequacy, risk management and corporate governance in consultation with a wide array of stakeholders and after following a lengthy process. It complements the task of the Basel Committee on Banking Supervision. As of 2015 it had published 17 standards and six guidance notes. The Islamic International Ratings Agency started operations in July 2005 in Bahrain. It is sponsored by 17 multilateral development institutions, banks and other rating agencies. The Dow Jones Islamic Market Index (DJIMI) was established in 1996. The Index has been approved by Fiqh Academy of the OIC. It uses three levels of screening—eliminating businesses involved in activities not allowed by Islamic law (alcohol, pork, gambling, prostitution, pornography, etc. ); eliminating companies whose total debts divided by their 12 month average market capitalization are 33% or more of their total sources of funds; eliminating companies that have 'impure income or expenditure' (including, of course, interest) of more than 5–10 per cent of their income or expenditure (eliminating businesses with any 'impure income' being considered impractical). In 2006, Citigroup launched the Dow Jones Citigroup Sukuk Index. The sukuk making up the Index must be at least $250 million in size, have a maturity of at least one year and a minimum rating of BBB /Baaa3. In 1998, the FTSE Global Islamic Index was launched. It has 15 Islamic indices for various regions. In 2007, the MSCI Islamic Index series was launched, one of the "MSCI 'Faith Based' Indexes". It is constructed from the conventional MSCI country indices and covers 69 developed, emerging and frontier markets, including regions such as the Gulf Cooperation Council and Arabian markets.

Орталық банктер

Мұсылман елдерінің ешқайсысы қарыздар бойынша пайызды толығымен тыйымдамаса да, орталық банктер пайызсыз ортада жұмыс істегенде және пайыздық мөлшерлемелерді төмендету немесе көтеруге мүмкіндік болмаған кезде ақша-кредит саясатын қалай жүзеге асыру керектігі туралы ұсыныстар жасалды. Экономист Мохаммад Н. Сиддики орталық банктердің инфляциямен және дефляциямен күресу үшін қажет болған жағдайда несиелерді кеңейту немесе қысқарту үшін "қайта қаржыландыру мүмкіндіктерін" ұсынуды ұсынды. Ол сондай-ақ экономиканың өндірістік секторына берілетін қысқа мерзімді несиелерді орталық банктердің "қайта қаржыландыру коэффициентін" және "несие беру коэффициентін" қолдану арқылы анықтауды ұсынады. Экономист және ислам қаржысын сынға алатын Фейсал Ханның пікірінше, пайда мен шығынды бөлісудің "шынайы" немесе қатаң исламдық банктік және қаржы жүйесі (Тақи Усмани және Пәкістан Жоғарғы Сотының Шариғат апелляциялық алқасы қолдайтын түрі) орталық банктердің ауыр дағдарысқа әкелетін несие дағдарысымен немесе өтімділік дағдарысымен күресу мүмкіндігін күрт шектеуі мүмкін (мысалы, 2007-2008 жылдардағы жағдай сияқты). Себебі, егер несие "әрбір кәсіпорынға тікелей үлестік қатысу" (PLS әдісі) арқылы берілсе, онда несие дағдарысы кезінде оның көлемі қысқарады. Бірақ осындай жағдайларда – қаржыгерлер "өз қаржы секторындағы серіктестерінің несиелік қабілетіне көз жеткізбей" тіпті ең ірі және тұрақты қарыз алушыларға немесе тіпті басқа банктерге несие беруді тоқтататын кезде – дәл осы уақытта несие кеңеюі және экономиканы өтімділікпен "толтыру" кеңінен таралған бизнес банкроттығы мен жұмыссыздықтың алдын алу үшін қажет.

Мұдарах

Мудараба немесе мудараба шарты – коммерциялық кәсіпкерлікте пайданы бөлісуге негіделген серіктестік. Бір серіктес, рабб ул-мал, ақшалай қаражатты ұсынатын белсенбес серіктес. Екінші серіктес, мудариб, біліктілігімен және басқарумен айналысады. Бұл жүйе дәстүрлі қаржыдағы венчурлық капиталға ұқсас, онда венчурлық капиталист кәсіпкерді қаржыландырады, ал ол басқару және еңбек күшін ұсынады. Пайда тараптар арасында алдын ала келісілген үлес бойынша бөліседі, әдетте 50–50% немесе мударибке 60%, рабб ул-малға 40%. Егер зиян келсе, рабб ул-мал салған капиталын, ал мудариб жұмсаған уақытын және күш-жігерін жоғалтады. Тәуекелді бөлісу ислам банкілеуді қолдаушылардың исламда капиталды пайдаланатын – еңбек және басқару – сәтсіздіктің барлық тәуекелін мойындамауы керек деген көзқарасын көрсетеді. Жақтаушылардың пікірінше, тәуекелді бөлісу табыстың теңгерімді таралуын қамтамасыз етеді және қаржыгерлердің экономиканы басып алуына кедерес жасайды.

Мушарака (бірлескен кәсіпорын)

Мудараба сияқты, мушарака да пайда мен шығынды бөлісу серіктестігі, бірақ мұнда инвестиция барлық серіктестерден түседі, барлық серіктестерге бизнесті басқаруға қатысу мүмкіндігі беріледі және барлық серіктестер шығынды өздерінің инвестициясының үлесіне пропорционалды бөліседі. Мушарака "тұрақты" немесе "азайтылатын" болуы мүмкін. Ол көбінесе инвестициялық жобаларда, аккредитивтерде, жылжымайтын мүлік немесе меншікті сатып алуда қолданылады. Мушараканы қолдану жиілігі жоғары емес. Мысалы, Малайзияда мушарака (немесе кем дегенде тұрақты мушарака) қаржыландыру үлесі 2000 жылы 1,4 пайызды құраса, 2006 жылы 0,2 пайызға дейін төмендеді.

Мушараканы азайту

Мушарака әл Мутанакиса (сөзбе-сөз "кемеюші серіктестік") - тұрғын үй сияқты ірі сатып алулар үшін қаржыландырудың танымал түрі. Онда банк пен сатып алушының (клиенттің) сатып алынған активке ортақ меншік құқығы болады, клиент тағы да активті жалға алады. Клиент шығындарды ақырындап төлеген сайын, банктің меншік үлесі клиенттің бастапқы төлемінің пайызынан басқа барлық үлестен азайып, соңында жоғалады. Егер клиент берешегін өтемей, актив сатылса, банк пен клиент кірісті әр тараптың ағымдағы үлесіне сәйкес бөліседі. Осы тұста "Мушарака әл Мутанакиса" банктік ипотекадан қалай ерекшеленетінін атап көрсету маңызды, осылайша заң және тәжірибе тұрғысынан маңызды айырмашылық түсінікті болады. Бұл түсініктілікке көмектесу үшін, АҚШ-тағы стандартты ипотекалық несие қалай жұмыс істейтінін қарастырайық:

Сатып алушы үй сатып алғысы келгенде, ол несие берушіге несие сұрайды. Егер сатып алушы талаптарға сай келсе, несие беруші үйді сатып алу үшін ақша береді және банк несие берушіге төленетін белгілі бір пайызды белгілейді. Несие берушіге әр төлемде сол кезеңдегі қалдық сомаға есептелген негізгі соманың бөлігі мен пайыз қайтарылады. Уақыт өте келе, негізгі соманың барлығы пайызбен бірге толығымен қайтарылады. Үйдің меншік құқығы тұрғысынан, сатып алушы/қарыз алушы/борышкер төлем мерзімі ішінде және одан кейін де үйге заңды түрде ие болады. Қадастр кеңсесінде қарыз алушыға сатып алушыны меншік иесі ретінде көрсететін меншік құжаты беріледі, банк емес. Үй құнының төмендеуі қарыз алушының тәуекелі, ал банк емес. Керісінше, құнның өсуі де қарыз алушының пайдасына болады, банк өсімге байланысты қосымша сома талап ете алмайды. Сондықтан банк пен қарыз алушы бастапқыда бір-біріне қатысты міндеттемелерін біледі. Банк өз несиесін қамтамасыз ету үшін мүлікке залог қояды, егер қарыз алушы несиені қайтармаса, банк қарыз алушының меншік құқығын алып, меншік құқығын банкке аударуға (немесе үйді аукционға сатуға және түсімді алуға) құқылы болады. АҚШ-та көптеген штаттарда сот арқылы мүлікті алып қою процесі бар, онда банк соттан несие балансын және жиналған пайыздарды, сондай-ақ сот ісінің басқа да шығындарын өндіріп алу үшін мүлікті сатуға рұқсат сұрайды. Мушарака әл Мутанакиса қарыз алушыдан банкке төленетін пайыздық бөлігін қалай шешеді? Мұнда меншік құқығының мәні маңызды, себебі ислам банкі үйді сатып алу үшін ақша береді, бірақ банк үйді үй иесімен серіктестікте сатып алады. Банк пен қарыз алушы "ортақ меншік иелері" болады және жергілікті тіркеу кеңсесі банк пен сатып алушыны ортақ меншік иелері ретінде тіркейді. Үйдің меншік үлесі банк пен сатып алушы арасындағы ақша қатынасына сәйкес болады. Мысалы, сатып алушы бағаның 10% төлесе, ал банк 90% төлесе. Алайда, банк үйде тұрмағандықтан, сатып алушы мүліктің 90% бөлігін пайдалану үшін жалға төлеуге келіседі. Сонымен қатар, сатып алушы банктің үлесінің белгілі бір пайызын ай сайын сатып алуға келіседі. Осылайша, сатып алушы пайдалану үшін жалға төлейді және банк үлесін сатып алу үшін сома төлейді. Пайыз төленбегендіктен, бұл меншік формасы (серіктестікте) шариғатқа сәйкес келеді. Келісілген жалға алу мерзімі аяқталғаннан кейін, сатып алушы серіктестіктің 90% бөлігін сатып алады және банкке серіктестікті таратуды сұрай алады. Қадастр кеңсесінде жаңа меншік құжаты тіркеледі, онда банк енді сатып алушымен бірге ортақ меншік иесі болмайды, ал сатып алушы толық меншік иесі болады (жеке немесе жұбайымен немесе сатып алушы таңдаған кез келген басқа тұлғамен). Екі мәміленің мәні әр түрлі, себебі бастапқыда үйге заңды түрде кімнің құқығы бар екеніне байланысты. Басқа айырмашылық – ислам банкісінде сатып алушы ай сайын төлейтін төлемдер жалға алу және серіктестік үлесін сатып алу төлемдері болып табылады, ал дәстүрлі банкілерде негізгі сома мен пайызды қайтару болып табылады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, ислам банкі үй құнының төмендеуінен туындаған тәуекелді де бөліседі, ал дәстүрлі банктік модельде банк құнның төмендеуімен байланысты тәуекелге бармайды. Керісінше, егер үй серіктестіктің есептік құнынан жоғары сатылса, ислам банкі де, сатып алушы да пайда көреді. Дәстүрлі банктік жүйеде банк бағаның өсуінен пайда таппайды. Ислам банкілігіне күмәнданушылар нәтижесі бірдей дейді: сатып алушы үйді иелену үшін ай сайын төлем жасайды, бұл дәстүрлі ипотекаға ұқсас. Бірақ ислам банкілігінде меншік құқығының тәуекелі бөліспеді ме? Егер заңды түрде бөлінген болса, онда ол дәстүрлі ипотекалық мәміледен өзгеше.

Once a buyer wishes to purchase a home, she approaches the lender and requests a loan. The lender in turn, if buyer qualifies, will lend money to buy the house, and the bank will usually set a fixed percentage of interest to be paid to the lender. Each payment to lender will then include a return of the portion of principal and the interest accrued on the remaining balance for that period. Over time, the entire principal is paid back to the lender, together with all the interest that is due. In terms of the ownership of the house, the buyer/borrower/debtor will have legal title to the house during the term of repayment and thereafter too. In the county title records office, the borrower will have a title deed showing the buyer as the title holder, and not the bank. Any diminishing value of the house is the risk of the borrower and not the bank. On the other hand, any appreciation is also of the borrower and the bank cannot ask for more principal due to the appreciation. Hence, the bank and the borrower know at the outset the exact obligations to each other. The bank, in an effort to secure its loan, will place a lien (a charge) on the property, so that if the borrower does not repay the loan, the bank gets the right to foreclose on the borrower's right to hold title and have the title be transferred to the bank (or the house be auctioned and the proceeds received by bank). In the U. S., most states have a judicial foreclosure process where the bank asks the court to sell the property to recover the balance of its loan and accrued interest, plus any other costs of the suit. How is then Musharaka al Mutanaqisa going to address the interest portion of the payment from borrower to the bank. The concept of title here then becomes critical, because the Islamic bank will still come up with the money to buy the house, but the bank will buy the house in partnership with the homeowner. Together the bank and the borrower will become "tenants in common" and the local recorder office will show both the bank and the buyer as joint owners. The percentage of ownership of the house at this point will be based on money ratio between bank and buyer. Let's assume buyer paid 10% and the bank paid 90% of the price. However, since the bank will not be living in the house, the buyer will agree to a rental payment for the use of the 90% of the portion of the property. In addition, buyer will also agree to buy a certain percent of the bank's portion on a monthly basis. Hence, buyer pays rent for usage, and also an amount to buy out the bank's portion. Since there is no interest being paid, this form of ownership (in partnership) is acceptable under shariah. At the end of the agreed rental term, the buyer will have bought out all of the 90% portion of the partnership, and buyer can then ask the bank to dissolve the partnership. The recorder's office will have a new title deed recorded, whereby the bank ceases to be a tenant in common with the buyer, and the buyer becomes the entire title holder (whether alone or with spouse, or any other entity as chosen by buyer). The essence of both transactions is different, and that is based on the outset as to who exactly legally has title to the house at the outset. The other difference is that the monthly payments by buyer in Islamic banking are rent and partnership buyout payments, and not return of principal and interest as they are in conventional banking. Economically then, the Islamic bank also shares in the risk of house value dropping, where in the conventional banking model the bank has not taken any risk of depressed values. The opposite is true also, where both the Islamic bank and the buyer gain if house is sold for more than the book value of the partnership. In conventional banking, the bank does not benefit from rising prices. Skeptics of the Islamic banking argue that the result is the same: the buyer makes monthly payments to own the house, much like a conventional mortgage. But has the risk of home ownership not been shared in Islamic banking? If it has legally, then it is not the same as the conventional mortgage transaction.

Активпен қамтамасыз етілген қаржыландыру

Активпен қамтамасыз етілген немесе борыштық типтегі құралдар (сондай-ақ, айырбастау шарттары деп те аталады) – бір тауарды екінші тауарға, тауарды ақшаға немесе ақшаны ақшаға алмастыруға мүмкіндік беретін сату шарттары.

Терроризмді қаржыландыру

Алекс П. Шмидтің 2004 жылы жазғанынша, ислам банктерінің желісі террористік ұйымдарға қаражат бағыттау үшін "ақшаны манипуляциялауға өте қолайлы құрал" болып көрінген. Мұның бір себебі, банктер зекет беруге пайдаланылады және "Ислам банктерінің әрекет кодексі зекет ақшасы аударылған соң барлық құжаттарды жоюды талап етеді". Осылайша, зекет ретінде берілген қайырымдылық ақшасы "қару-жарақ сатып алуға және террористік шабуылдарды қаржыландыруға", сондай-ақ мұқтаждарға азық-түлік беруге, білім беруге және жұмысқа оқыту бағдарламаларын қолдауға жұмсалуы мүмкін.

Кітаптар мен журнал мақалалары

Абрас, А., және Әл Махамед, М. (2022). Исламдық қаржылық есептілікті стандарттау жобаларындағы институционалдық кәсіпкерліктің қалыптасуы мен құлдырауы. Бухгалтерлік форум. https://doi.org/10.1080/01559982.2022.2051684