Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франсиско де Энзинас (1 қараша 1518 ж.? – 30 желтоқсан 1552 ж.), сонымен қатар гуманистік есімімен Франсис Дриандер (грек тіліндегі "друс" сөзінен, оны испан тілінде "энсина" деп аударуға болады) – классикалық ғалым, аудармашы, жазушы, испандық протестант реформаторы және қорғаушы.
Francisco de Enzinas (1 November 1518? – 30 December 1552), also known by the humanist name Francis Dryander (from the Greek drus, which can be translated encina in Spanish), was a classical scholar, translator, author, Protestant reformer and apologist of Spanish origin.
Отбасы және білім
Франсиско де Энзинас 1518 жылдың 1 қарашасында Испанияның Бургос қаласында туған. (Herminjard, Correspondance des réformateurs, v9 (1897), 462-бет, n3.) Ол сәтті жүн саудагері Хуан де Энзинастың он баласының бірі еді. Оның хат алмасуының басты тұлғасы – оның әкесінің екінші әйелі Беатриз де Санта-Круз болды, оның отбасында белгілі Нидерланд саудагері Джеронимо де Саламанка Санта-Круз және Бургос соборының қазынашысы, шіркеу қызметкері Алонсо де Санта-Круз бар еді. Энзинас 1536 жыл шамасында сауда білімі алу үшін Нидерландқа жіберілді, бірақ 1539 жылдың 4 маусымында Лувендегі Коллегиум Трилингге оқуға түсті. Ол Дезидериус Эразм тарапынан танымал болған гуманистік білімнің ықпалына ілікті. Сол шамада ол поляк реформаторы Ян Ласкимен танысты. (Епистолярий, 1-хат.) Ол Оксфорд университетімен де байланыс орнатты, бұл туралы ол Ориел колледжінің Эдмунд Криспин деген студентіне жазған хатында көрсетілген, бұл хат кейіннен шейіттерді зерттеуші Джон Фокс өзінің «Істер мен естеліктер» атты еңбегінің бірінші басылымында жариялады. (Пратт ред. (1870), v6, p139, n1.) Бұл еңбек, көбінесе Фокстың «Шейіттер кітабы» деп танылады, сонымен қатар Энзинастың өзі жазған куәгерлердің баяндамаларын қамтиды. Оның інісі Диего де Энзинас онымен бірге Коллегиум Трилингте оқыды және 1542 жылы Антверпенде басылған Иоанн Кальвиннің 1538 жылғы Катехизисі мен Мартин Лютердің «Христиан адамның бостандығы» еңбегінің испан тіліндегі басылымын дайындауға қатысты. Диего 1547 жылы Рим инквизициясы кезінде өртеліп өлтірілді.
Francisco de Enzinas was born in Burgos, Spain, probably on 1 November 1518. (Herminjard, Correspondance des réformateurs, v9 (1897), p462, n3.) He was one of ten children of the successful wool merchant Juan de Enzinas. The mater of his correspondence was his stepmother, Beatriz de Santa Cruz, whose family included the wealthy Low Countries merchant Jerónimo de Salamanca Santa Cruz and the churchman Alonso de Santa Cruz, treasurer of Burgos Cathedral. Enzinas was sent to the Low Countries around 1536 for commercial training, but on 4 June 1539 he enrolled at the Collegium Trilingue of Louvain. There he fell under the spell of humanist scholarship as popularized by Desiderius Erasmus. Around that time he developed an acquaintance with the Polish Reformer Jan Łaski. (Epistolario, letter 1.) He also made a connection with the University of Oxford, as shown by a letter he wrote to a certain Edmund Crispin of Oriel College, later published by the martyrologist John Foxe in the first edition of his Acts and Monuments. (Pratt ed. (1870), v6, p139, n1.) The same work, more popularly known as Foxe's Book of Martyrs, also contains eyewitness accounts originally penned by Enzinas. A brother, Diego de Enzinas, studied with him at the Collegium Trilingue and collaborated on a Spanish edition of the 1538 Catechism of John Calvin and the Freedom of the Christian Man by Martin Luther, printed at Antwerp in 1542. Diego was burned during the Roman Inquisition in 1547.
Жаңа Келісім аудармасы
1541 жылдың жазында Энзинас Парижге барып, Сорбоннадағы теология факультетінің деканы Педро де Лерманың өлім төсегінде болды. 1541 жылдың 27 қазанында ол Виттенберг университетіне қабылданды. Ол Эразмға деген құрметінің бір жалғасы ретінде атақты грек тілі маманы Филип Меланктонмен бірге оқуға ниеттенді. Меланктонның үйінде Энзинас Жаңа Өсиетті испан тіліне аударуды аяқтады. Ол оны 1543 жылы Антверпенде Стивен Мирдманға басып шығару үшін әкелді. Испан тіліндегі Жаңа Өсиет император Карл V-ге арналды, ол Брюссельде Энзинаспен жеке кездесу кезінде басылған алғашқы томды алды. Император Карл V кітапты өзінің рухани кеңесшісі Педро де Сотоға тапсырды, ол Энзинасты тұтқындауға бұйрық берді. Жаңа Өсиеттің басылған даналарын тәркілеу әрекеті толыққанды сәттілікке жетпеді. 1545 жылдың ақпанында Энзинас Брюссельдегі Врунте түрмесінен қашып шықты. Ол Виттенбергке қайтып оралды және өзінің басынан өткен оқиғаларын "De statu Belgico et religione Hispanica" деп аталатын еңбекте жазды. Бұл еңбек көбінесе оның "Мемори" деген атымен белгілі. Сол жылы Базельде ол өзінің досы және протестант Хуан Диаздың қанымен суаралған өлімі туралы "Historia vera" атты еңбекті редакциялап, жариялады, ол сол заманғы қызған діни ахуалда кең таралды. Энзинастың Жаңа Өсиеті келешектегі аудармаларға зор әсер етті, олардың ең маңыздысы – әлі де испан тілінде сөйлейтін протестанттар үшін стандартты болып табылатын Рейна-Валера аудармасы.
In the summer of 1541, Enzinas went to Paris where he was present at the deathbed of his relative, Pedro de Lerma, dean of the faculty of theology at the Sorbonne. On 27 October 1541, he enrolled at the University of Wittenberg. His desire to study there with the famed hellenist Philip Melanchthon was an extension of his admiration for Erasmus. In Melanchthon's house, Enzinas finished a translation of the New Testament into Spanish. He took it to Antwerp to be printed by Steven Mierdman in 1543. The Spanish New Testament was dedicated to Emperor Charles V who also received the first printed volume during a personal interview with Enzinas in Brussels. Emperor Charles V passed the book on to his confessor Pedro de Soto, who then ordered Enzinas arrest. An attempt to confiscate the printed copies of the New Testament was only partly successful. Enzinas escaped from the Vrunte prison in Brussels in February 1545. He made his way back to Wittenberg and wrote an account of his adventures, titled De statu Belgico et religione Hispanica. It is better known as his Mémoires. The same year in Basel, he edited and published an account of the murder of his friend and fellow Protestant Juan Díaz, the Historia vera, which became a best seller in the overheated religious atmosphere of the day. Enzinas's New Testament had a marked influence on subsequent translations, of which the most important was the Reina Valera version, still the standard Bible of the Protestant Spanish speaking world.
Англиядағы неке
1548 жылғы наурыз айында Энзинас, діни қуғыннан зардап шеккен, Гелдерс қаласынан шыққан Маргарет Элтерге (1553 жылы қайтыс болған) үйленді. Ұзақ өтпей, жұбайлар Страсбург реформаторы Мартин Буцердің ықпалымен, Эдуард VI патшалығының салыстырмалы қауіпсіздігіне үміттене отырып, Англияға көшті. Томас Кранмер оларды Ламбеттегі сарайына қабылдап, енді біраз уақыттан кейін Энзинасты Кембриджде грек тілін оқытуға тағайындады. Университеттегі оның мәртебесі белгісіз; ол профессорлық қызмет атқарғанына ешқандай дәлел жоқ, көбінесе Грек тілінің Regius профессоры Джон Чек ұзаққа кеткен кезде, оның орнын толтыру үшін Кранмер төлеген болуы мүмкін. Энзинастың университетке көшуіне Саффолк герцогинясы Кэтрин Уиллоубидің оның ұлдарының біріне, шамасы Чарльзға ұстаздық етуіне деген ниеті де ықпал етті. (Epistolario, 45i-хат) Герцогиня протестанттық сенімдерін анасы Мария де Салинас арқылы испандық тегімен, Арагондық Екатеринаның күйеу баласы ретінде байланыстырды. (Осы тұста, Энзинастың Плутархтың өмірбаянын «Хуан Кастро де Салинас» деген псевдониммен жариялағанын атап өту керек.)
In March 1548, Enzinas married fellow religious exile Margaret Elter (d. 1553), a native of Guelders. Soon after, the couple moved to England at the urging of Martin Bucer, the reformer of Strasbourg, who also had set his sights on the relative safety of Edward VI's realm. Thomas Cranmer took the couple into his palace at Lambeth and soon afterward appointed Enzinas to teach Greek at Cambridge. His status at the university is uncertain; there is no evidence that he held a professorship, and more likely was paid by Cranmer to cover an extended absence of Regius Professor of Greek John Cheke. Enzinas's move to the university was also influenced by the wish of Catherine Willoughby, Duchess of Suffolk, that he should tutor one of her sons, probably Charles. (Epistolario, letter 45i.) The Duchess combined Protestant convictions with a Spanish bloodline traced through her mother, Maria de Salinas, lady in waiting to Catherine of Aragon. (In this connection, it is worth noting that Enzinas's translation of Plutarch's Lives was published under the pseudonym, 'Juan Castro de Salinas'.)
Континенттегі соңғы жылдары
1549 жылдың соңында Энзинас әйелі мен жаңа туған қызын Англияда қалдырып, Лукиан, Ливий және Плутархтың испан тіліндегі аудармаларын басып шығару үшін кетті. Мұның себептерін түсіну қиын емес: оның басты мақсаты испан әдебиетін жариялау еді, және ол Англиядағы кез келген баспагерден гөрі Еуропалық баспагерлерді жақсы біліп, оларға көбірек сенді. 1550 жылдың маусым айында оның отбасы Страсбургке қосылды. Ол жерде ол, іс жүзінде, шағын испан баспасын құрды, ол келесі екі жарым жыл бойы классикалық еңбектер мен Ескі Ғаһидат кітаптарын испан тілінде шығарды. 1551 жылы екінші қызы дүниеге келді. Энзинас өміріндегі ең маңызды жобасына – толық Киелі кітап аудармасына – жақын болған еді, бірақ оны баспаға тапсырмай қайтыс болды. Карлос Гилли Страсбургте жарық көрген Ескі Ғаһидат бөліктеріне сүйене отырып, Энзинастың еврей тіліндегі түпнұсқадан емес, Себастьен Кастеллионың латын тіліндегі нұсқасынан аударғанын көрсетті. Мүмкін, қолжазбалар Касиодоро де Рейнаның қолына тиген болуы керек, ол 1569 жылы өзінің Киелі кітабын жариялады. Энзинас жобасы үшін керемет гравюралар мен әріптер жиынтығын тапсырыс берді, және олардың кейбіреулері жақында сол кезеңнің басқа басылымдарында табылған. Энзинас 1552 жылдың 30 желтоқсанында Страсбургте обадан қайтыс болды; Маргарет Элтер шамамен 1553 жылдың 1 ақпанында көз жұмды. Олардың екі қызы, Маргарита мен Беатрис, қаланың қамқорлығына алынды және Беатрис де Санта-Крузбен олардың қамқорлығы үшін ұзақ дау болды. 1566 жылға дейін ол әлі де қыздарға қамқорлық ету құқығын талап етіп отырды, бірақ олар сол кезде Фландрияда тұрып жатқан еді.
Enzinas left his wife and newborn daughter in England at the end of 1549 to print Spanish translations of Lucian, Livy, and Plutarch. The reasons are not difficult to understand: his primary interest was publishing Spanish literature, and he knew and trusted the Continental printers more than any in England. In June 1550 his family joined him in Strasbourg. There he built what was effectively a small Spanish publishing house, which for the next two and a half years produced editions of classical works and Old Testament books in Spanish. A second daughter was born in 1551. Enzinas came close to publishing his major life project, a complete Bible translation, but died before seeing it through the press. Carlos Gilly has demonstrated, from the Old Testament portions issued at Strasbourg, that Enzinas translated from the Latin version of Sébastien Castellio rather than the original Hebrew. It is possible that the manuscripts passed into the hands of Casiodoro de Reina, who published his own Bible in 1569. Enzinas commissioned a remarkable set of engravings and capitals for his project, and some have recently been discovered in other editions of the period. Enzinas died on 30 December 1552, a victim of plague at Strasbourg; Margaret Elter died about 1 February 1553. Their two daughters, Margarita and Beatriz, became wards of the city and were the objects of an extended custody battle with Beatriz de Santa Cruz. As late as 1566 she was still claiming guardianship over the girls, though they were by then living in Flanders.
Өлімнен кейінгі басылымдар
Энзинаның "Меморлары" француз тілінде оның өлімінен кейін жарияланды (Ste. Marie aux Mines, 1558), бұл Маргарет Элтердің Страсбургтегі туыстарының күш-жігерінің нәтижесі болуы мүмкін. Олар неміс тіліне тек жүз жыл бұрын аударылды, ал соңғы жарты ғасырда қазіргі француз, испан және голланд тілдеріне аударылды. Энзинаның жинақталған хаттары 1995 жылы жарық көрді, және Филип Меланхтон, Генрих Буллингер, Мартин Бусер, Жан Кальвин және сол кезеңнің басқа да діни тұлғаларымен, студенттермен, билеушілермен және баспагерлермен болған хат алмасуды қамтиды.
Enzinas's Mémoires were published posthumously in French translation (Ste. Marie aux Mines, 1558), probably through the efforts of Margaret Elter's relatives in Strasbourg. They were translated into German only a hundred years ago, and have been rendered, in the past half century, into modern French, Spanish, and Dutch. Enzinas's collected letters appeared in 1995, and include correspondence with Philip Melanchthon, Heinrich Bullinger, Martin Bucer, John Calvin, and other religious figures, students, rulers, and printers of the period.