Кіріспе

Франсиско де Энзинас (1 қараша 1518 ж.? – 30 желтоқсан 1552 ж.), сонымен қатар гуманистік есімімен Франсис Дриандер (грек тіліндегі "друс" сөзінен, оны испан тілінде "энсина" деп аударуға болады) – классикалық ғалым, аудармашы, жазушы, испандық протестант реформаторы және қорғаушы.

Отбасы және білім

Франсиско де Энзинас 1518 жылдың 1 қарашасында Испанияның Бургос қаласында туған. (Herminjard, Correspondance des réformateurs, v9 (1897), 462-бет, n3.) Ол сәтті жүн саудагері Хуан де Энзинастың он баласының бірі еді. Оның хат алмасуының басты тұлғасы – оның әкесінің екінші әйелі Беатриз де Санта-Круз болды, оның отбасында белгілі Нидерланд саудагері Джеронимо де Саламанка Санта-Круз және Бургос соборының қазынашысы, шіркеу қызметкері Алонсо де Санта-Круз бар еді. Энзинас 1536 жыл шамасында сауда білімі алу үшін Нидерландқа жіберілді, бірақ 1539 жылдың 4 маусымында Лувендегі Коллегиум Трилингге оқуға түсті. Ол Дезидериус Эразм тарапынан танымал болған гуманистік білімнің ықпалына ілікті. Сол шамада ол поляк реформаторы Ян Ласкимен танысты. (Епистолярий, 1-хат.) Ол Оксфорд университетімен де байланыс орнатты, бұл туралы ол Ориел колледжінің Эдмунд Криспин деген студентіне жазған хатында көрсетілген, бұл хат кейіннен шейіттерді зерттеуші Джон Фокс өзінің «Істер мен естеліктер» атты еңбегінің бірінші басылымында жариялады. (Пратт ред. (1870), v6, p139, n1.) Бұл еңбек, көбінесе Фокстың «Шейіттер кітабы» деп танылады, сонымен қатар Энзинастың өзі жазған куәгерлердің баяндамаларын қамтиды. Оның інісі Диего де Энзинас онымен бірге Коллегиум Трилингте оқыды және 1542 жылы Антверпенде басылған Иоанн Кальвиннің 1538 жылғы Катехизисі мен Мартин Лютердің «Христиан адамның бостандығы» еңбегінің испан тіліндегі басылымын дайындауға қатысты. Диего 1547 жылы Рим инквизициясы кезінде өртеліп өлтірілді.

Жаңа Келісім аудармасы

1541 жылдың жазында Энзинас Парижге барып, Сорбоннадағы теология факультетінің деканы Педро де Лерманың өлім төсегінде болды. 1541 жылдың 27 қазанында ол Виттенберг университетіне қабылданды. Ол Эразмға деген құрметінің бір жалғасы ретінде атақты грек тілі маманы Филип Меланктонмен бірге оқуға ниеттенді. Меланктонның үйінде Энзинас Жаңа Өсиетті испан тіліне аударуды аяқтады. Ол оны 1543 жылы Антверпенде Стивен Мирдманға басып шығару үшін әкелді. Испан тіліндегі Жаңа Өсиет император Карл V-ге арналды, ол Брюссельде Энзинаспен жеке кездесу кезінде басылған алғашқы томды алды. Император Карл V кітапты өзінің рухани кеңесшісі Педро де Сотоға тапсырды, ол Энзинасты тұтқындауға бұйрық берді. Жаңа Өсиеттің басылған даналарын тәркілеу әрекеті толыққанды сәттілікке жетпеді. 1545 жылдың ақпанында Энзинас Брюссельдегі Врунте түрмесінен қашып шықты. Ол Виттенбергке қайтып оралды және өзінің басынан өткен оқиғаларын "De statu Belgico et religione Hispanica" деп аталатын еңбекте жазды. Бұл еңбек көбінесе оның "Мемори" деген атымен белгілі. Сол жылы Базельде ол өзінің досы және протестант Хуан Диаздың қанымен суаралған өлімі туралы "Historia vera" атты еңбекті редакциялап, жариялады, ол сол заманғы қызған діни ахуалда кең таралды. Энзинастың Жаңа Өсиеті келешектегі аудармаларға зор әсер етті, олардың ең маңыздысы – әлі де испан тілінде сөйлейтін протестанттар үшін стандартты болып табылатын Рейна-Валера аудармасы.

Англиядағы неке

1548 жылғы наурыз айында Энзинас, діни қуғыннан зардап шеккен, Гелдерс қаласынан шыққан Маргарет Элтерге (1553 жылы қайтыс болған) үйленді. Ұзақ өтпей, жұбайлар Страсбург реформаторы Мартин Буцердің ықпалымен, Эдуард VI патшалығының салыстырмалы қауіпсіздігіне үміттене отырып, Англияға көшті. Томас Кранмер оларды Ламбеттегі сарайына қабылдап, енді біраз уақыттан кейін Энзинасты Кембриджде грек тілін оқытуға тағайындады. Университеттегі оның мәртебесі белгісіз; ол профессорлық қызмет атқарғанына ешқандай дәлел жоқ, көбінесе Грек тілінің Regius профессоры Джон Чек ұзаққа кеткен кезде, оның орнын толтыру үшін Кранмер төлеген болуы мүмкін. Энзинастың университетке көшуіне Саффолк герцогинясы Кэтрин Уиллоубидің оның ұлдарының біріне, шамасы Чарльзға ұстаздық етуіне деген ниеті де ықпал етті. (Epistolario, 45i-хат) Герцогиня протестанттық сенімдерін анасы Мария де Салинас арқылы испандық тегімен, Арагондық Екатеринаның күйеу баласы ретінде байланыстырды. (Осы тұста, Энзинастың Плутархтың өмірбаянын «Хуан Кастро де Салинас» деген псевдониммен жариялағанын атап өту керек.)

Континенттегі соңғы жылдары

1549 жылдың соңында Энзинас әйелі мен жаңа туған қызын Англияда қалдырып, Лукиан, Ливий және Плутархтың испан тіліндегі аудармаларын басып шығару үшін кетті. Мұның себептерін түсіну қиын емес: оның басты мақсаты испан әдебиетін жариялау еді, және ол Англиядағы кез келген баспагерден гөрі Еуропалық баспагерлерді жақсы біліп, оларға көбірек сенді. 1550 жылдың маусым айында оның отбасы Страсбургке қосылды. Ол жерде ол, іс жүзінде, шағын испан баспасын құрды, ол келесі екі жарым жыл бойы классикалық еңбектер мен Ескі Ғаһидат кітаптарын испан тілінде шығарды. 1551 жылы екінші қызы дүниеге келді. Энзинас өміріндегі ең маңызды жобасына – толық Киелі кітап аудармасына – жақын болған еді, бірақ оны баспаға тапсырмай қайтыс болды. Карлос Гилли Страсбургте жарық көрген Ескі Ғаһидат бөліктеріне сүйене отырып, Энзинастың еврей тіліндегі түпнұсқадан емес, Себастьен Кастеллионың латын тіліндегі нұсқасынан аударғанын көрсетті. Мүмкін, қолжазбалар Касиодоро де Рейнаның қолына тиген болуы керек, ол 1569 жылы өзінің Киелі кітабын жариялады. Энзинас жобасы үшін керемет гравюралар мен әріптер жиынтығын тапсырыс берді, және олардың кейбіреулері жақында сол кезеңнің басқа басылымдарында табылған. Энзинас 1552 жылдың 30 желтоқсанында Страсбургте обадан қайтыс болды; Маргарет Элтер шамамен 1553 жылдың 1 ақпанында көз жұмды. Олардың екі қызы, Маргарита мен Беатрис, қаланың қамқорлығына алынды және Беатрис де Санта-Крузбен олардың қамқорлығы үшін ұзақ дау болды. 1566 жылға дейін ол әлі де қыздарға қамқорлық ету құқығын талап етіп отырды, бірақ олар сол кезде Фландрияда тұрып жатқан еді.

Өлімнен кейінгі басылымдар

Энзинаның "Меморлары" француз тілінде оның өлімінен кейін жарияланды (Ste. Marie aux Mines, 1558), бұл Маргарет Элтердің Страсбургтегі туыстарының күш-жігерінің нәтижесі болуы мүмкін. Олар неміс тіліне тек жүз жыл бұрын аударылды, ал соңғы жарты ғасырда қазіргі француз, испан және голланд тілдеріне аударылды. Энзинаның жинақталған хаттары 1995 жылы жарық көрді, және Филип Меланхтон, Генрих Буллингер, Мартин Бусер, Жан Кальвин және сол кезеңнің басқа да діни тұлғаларымен, студенттермен, билеушілермен және баспагерлермен болған хат алмасуды қамтиды.