Кіріспе

Ричард Данторн (1711 – 3 наурыз 1775) – ағылшын астрономы және геодезист, Кембридж университетінде Роджер Лонгтың (Пемброк Холлдың магистрі және Лоундин астрономия және геометрия профессоры) астрономиялық және ғылыми көмекшісі болып жұмыс істеген, сонымен қатар көптеген жылдар бойы Бедфорд деңгейі корпорациясының геодезисі қызметін атқарған.

Өмір және жұмыс

Дунторнның қысқаша өмірбаяны бар, бірі «Философиялық еңбектерде» (Қысқартылған серия, 1809 ж. жарияланған) (авторы көрсетілмеген), екіншісі «Ұлттық биография сөздігінде» (16-том), ал үшіншісі В.Т. Линн жазған. Дунторн Камбриджширдегі Рамси қаласында қарапайым отбасында дүниеге келді, онда ол тегін грамматикалық мектепке қатысты. Ол жерде ол Роджер Лонгтың (кейін Кембридждегі Пемброк колледжінің директоры) назарына ілікті, Лонг Дунторнның қамқоршысы болды. Дунторн Кембриджге көшті, онда Лонг оны алғаш рет «жаяу ұл» қызметіне тағайындады, содан кейін Дунторн Эссекс округындағы Коггесхолл қаласындағы дайындық мектебін «басқарды», кейін Кембриджге оралды, онда Лонг оған Пемброк колледжінде «үстел бастығы» лауазымын алды. Ол өмірінің соңына дейін бұл қызметте қалды. Осы жерде Дунторнның негізгі қызметі Лонгқа астрономиялық және ғылыми жұмыстарда көмектесу болды. Дунторн сонымен қатар бірнеше жыл бойы Лонгпен бірге жұмыс істеген кезде Бедфорд деңгейі корпорациясының жұмыстарын қадағалаушысы болды, ол Фендердегі су шаруашылығына жауапты болды; ол бұл жұмысты 1761 жылдан бірнеше жыл бұрын бастап, 1770 жылдарға дейін жалғастырды. Бұл қызметте Дунторн Кембриджширдегі батпақтарды зерттеумен айналысты, сондай-ақ Кам өзеніндегі Честертон маңындағы шлюздердің құрылысын қадағалады. Өзінің байқауларының негізінде Дунторн теорияның сандық шарттарын өзгертуді ұсынды.

Айдың жылдамдауы

Данторн Айдың орбитасындағы көрінетін жылдамдықтың өзгеруі құбылысын зерттеуімен ерекше көзге түседі. Эдмонд Галлей шамамен 1695 жылы, қазіргі заманғы бақылаулар мен ежелгі заттенулердің уақыты туралы мәліметтерді салыстыру негізінде, Айдың орбитасында өте біртіндеп үдеу орын алатынын болжаған. (Галлейдің немесе Данторнның заманында Жердің айналу жылдамдығының баяулауы екені белгілі болмаған. – Эфемерид уақыты қараңыз.) Данторнның есептеулері, ішінара ежелгі заттенулер туралы жазбаларға сүйенген, көрінетін үдеуді растады; және ол бұл әсерді алғаш рет сандық тұрғыда бағалады, оны Айдың бойлық айырмасы бойынша +10" (арксекунд/ғасыр^2) деп көрсетті. Данторнның бағалауы кейінірек, мысалы 1786 жылы де Лаландтың бағалауларынан көп айырмашылығы жоқ, сондай-ақ шамамен бір ғасырдан кейін алынған 10" мен 13" арасындағы мәндерге де жақын.

Астрономиялық басылымдар мен байқаулар

Данторн "Философиялық мәмілелерде" "Айдың қозғалысы туралы" (1746), "Айдың үдеуі туралы" (1749) және 1751 жылы "Кометалар туралы" деген хатты қоса алғанда, мақалалар жариялады. Ол 1761 және 1769 жылдары Венераның өтулерін байқады, сондай-ақ 1762 жылы Юпитердің серіктерінің қозғалысы туралы кестелерді жариялады.

"Көлік альманахы" үшін жұмыс

1765 жылғы 18 шілдеде Ұзындық кеңесі (фактически Невиль Маскелин басқарған) Данторнды (әлі де болашақтағы) Теңіздік альманах пен Астрономиялық эфемеридтер үшін алғашқы «Эфемеридтерді салыстырушы және түзетуші» қызметіне тағайындады. Алғашқы нұсқа 1767 жылғы деректермен шықты, бұл теңізшілерге ай бақылауларын пайдаланып теңіздегі бойлықты анықтауға мүмкіндік беретін есептеу құралдарын ұсына отырып, жаңа мүмкіндіктер ашты. Данторн 1767–69 жылдарға арналған алғашқы үш нұсқаның жалғыз салыстырушысы болды, содан кейін 1776 жылғы нұсқаға дейін бірнеше салыстырушылардың бірі ретінде жұмысын жалғастырды. Данторн теңіздегі бойлықты анықтау мақсатында ай бақылауларындағы рефракция мен параллакс әсерлерін жою әдісін жасады, ал Маскелин осы әдісті «Теңіздік эфемеридпен қолдануға қажетті кестелерге» енгізді, бұл Теңіздік альманахпен бірге жарық көрген қосымша том болды. Сондай-ақ, 1772 жылы Данторнның «Ай қашықтығын анықтаудағы» қиын есептеулерді қысқартуға қосқан үлесі үшін Ұзындық кеңесінен 50 фунт стерлинг сыйақы алғаны хабарланды (сол мақсатта балама әдісті ұсынған Израиль Лайонсқа, 1739–1775, да сондай сыйақы берілді). 1802 жылғы басылымға «Данторнның жетілдірілген әдісі» қосылды. Аспан навигациясы саласында Данторн жалпы сфералық үшбұрышқа арналған тригонометриялық формулаларды ай қашықтығын азайту үшін және осы мақсатта қосымша кестелерді беру үшін алғаш рет қолданғандықтан мақталады.

Кембридждегі жәрдемақылар

1765 жылы Данторн обсерватория салуды жоспарлап, оны қаржыландырды. Обсерватория Сент-Джон колледжінің Шрусбери қақпасында орналасқан еді. Данторн сонымен қатар колледжге астрономиялық құралдар сыйлады. Обсерватория 1859 жылы жабылуына дейін сақталды. Данторн Кембриджде дүниеден өтті. Ай бетіндегі Данторн кратері оның құрметіне аталған.

Данторнның басылымдары

Ричард Данторн (1739), Айдың практикалық астрономиясы: немесе, сэр Исаак Ньютонның теориясынан дәл құрастырылған жаңа кестелер, доктор Грегори осы теорияны 1739 жылы Лондон мен Оксфордта жариялаған. Ричард Данторн (1746), "Ричард Данторн мырзаның құрметті Чарльз Мейсонға, Ф.Р.С. және Кембридж университетіндегі Табиғат тарихының Вудвордиан профессорына, Айдың қозғалысы туралы хаты", "Философиялық мәмілелер", 44-том (1746), 412–420-беттер. Ричард Данторн (1749), "Құрметті Ричард Данторн мырзаның Кембридж университетіндегі Вудвардиан мұражайының сақтаушысы және Ф.Р.С. Ричард Мейсонға, Айдың үдеуі туралы хаты", "Философиялық мәмілелер", 46-том (1749–1750), № 492, 162–172-беттер. Сондай-ақ, "Философиялық мәмілелер" (құрастырылған) (1809), 9-том (1744–1749 жж.), 669–675-беттерде "Айдың үдеуі туралы, құрметті Ричард Данторн" деген атаумен келтірілген. Ричард Данторн (1751), "Мистер Рич. Данторнның құрметті доктор Лонгқа, Ф.Р.С., Кембридждегі Пемброк Холлдың магистрі және сол университеттегі астрономия және геометрия профессоры Лоундсқа, кометалар туралы хаты", "Философиялық мәмілелер", 47-том (1751), 281–288-беттер. Ричард Данторн (1761), "Юпитердің серіктерінің қозғалысының жаңа кестелерінің элементтері: Кембридж университетінің профессоры, Д.Д. Вудвардиан және Ф.Р.С. Чарльз Мейсонға Ричард Данторн мырзадан хат", "Философиялық мәмілелер", 52-том (1761), 105–107-беттер.