Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ричард Данторн (1711 – 3 наурыз 1775) – ағылшын астрономы және геодезист, Кембридж университетінде Роджер Лонгтың (Пемброк Холлдың магистрі және Лоундин астрономия және геометрия профессоры) астрономиялық және ғылыми көмекшісі болып жұмыс істеген, сонымен қатар көптеген жылдар бойы Бедфорд деңгейі корпорациясының геодезисі қызметін атқарған.
Richard Dunthorne (1711 – 3 March 1775) was an English astronomer and surveyor, who worked in Cambridge as astronomical and scientific assistant to Roger Long (master of Pembroke Hall and Lowndean Professor of Astronomy and Geometry), and also concurrently for many years as surveyor to the Bedford Level Corporation.
Өмір және жұмыс
Дунторнның қысқаша өмірбаяны бар, бірі «Философиялық еңбектерде» (Қысқартылған серия, 1809 ж. жарияланған) (авторы көрсетілмеген), екіншісі «Ұлттық биография сөздігінде» (16-том), ал үшіншісі В.Т. Линн жазған. Дунторн Камбриджширдегі Рамси қаласында қарапайым отбасында дүниеге келді, онда ол тегін грамматикалық мектепке қатысты. Ол жерде ол Роджер Лонгтың (кейін Кембридждегі Пемброк колледжінің директоры) назарына ілікті, Лонг Дунторнның қамқоршысы болды. Дунторн Кембриджге көшті, онда Лонг оны алғаш рет «жаяу ұл» қызметіне тағайындады, содан кейін Дунторн Эссекс округындағы Коггесхолл қаласындағы дайындық мектебін «басқарды», кейін Кембриджге оралды, онда Лонг оған Пемброк колледжінде «үстел бастығы» лауазымын алды. Ол өмірінің соңына дейін бұл қызметте қалды. Осы жерде Дунторнның негізгі қызметі Лонгқа астрономиялық және ғылыми жұмыстарда көмектесу болды. Дунторн сонымен қатар бірнеше жыл бойы Лонгпен бірге жұмыс істеген кезде Бедфорд деңгейі корпорациясының жұмыстарын қадағалаушысы болды, ол Фендердегі су шаруашылығына жауапты болды; ол бұл жұмысты 1761 жылдан бірнеше жыл бұрын бастап, 1770 жылдарға дейін жалғастырды. Бұл қызметте Дунторн Кембриджширдегі батпақтарды зерттеумен айналысты, сондай-ақ Кам өзеніндегі Честертон маңындағы шлюздердің құрылысын қадағалады. Өзінің байқауларының негізінде Дунторн теорияның сандық шарттарын өзгертуді ұсынды.
There are short biographical notes of Dunthorne, one in the Philosophical Transactions (Abridgement Series, published 1809) (unsigned), another in the 'Dictionary of National Biography' (vol.16), and a third by W T Lynn. Dunthorne was born in humble circumstances in Ramsey, Cambridgeshire, where he attended the free grammar school. There he attracted the notice of Roger Long (later Master of Pembroke Hall, Cambridge), whose protégé Dunthorne became. Dunthorne moved to Cambridge where Long first appointed him as a "footboy", Dunthorne then "managed" a preparatory school in Coggeshall, Essex, and later returned to Cambridge where Long obtained for him an appointment as a "butler" at Pembroke Hall, an office that Dunthorne retained for the rest of his life. Here Dunthorne's main activity seems to have been in assisting Long in astronomical and scientific work. Dunthorne also held an appointment for some years, concurrently with his work with Long, as superintendent of works of the Bedford Level Corporation, responsible for water management in the Fens; he began this work several years" before 1761, continuing into the 1770s. In this role, Dunthorne was concerned in a survey of the fens in Cambridgeshire, and he also supervised construction of locks near Chesterton on the River Cam. On the basis of his observations, Dunthorne proposed some adjustments of the numerical terms of the theory.
Айдың жылдамдауы
Данторн Айдың орбитасындағы көрінетін жылдамдықтың өзгеруі құбылысын зерттеуімен ерекше көзге түседі. Эдмонд Галлей шамамен 1695 жылы, қазіргі заманғы бақылаулар мен ежелгі заттенулердің уақыты туралы мәліметтерді салыстыру негізінде, Айдың орбитасында өте біртіндеп үдеу орын алатынын болжаған. (Галлейдің немесе Данторнның заманында Жердің айналу жылдамдығының баяулауы екені белгілі болмаған. – Эфемерид уақыты қараңыз.) Данторнның есептеулері, ішінара ежелгі заттенулер туралы жазбаларға сүйенген, көрінетін үдеуді растады; және ол бұл әсерді алғаш рет сандық тұрғыда бағалады, оны Айдың бойлық айырмасы бойынша +10" (арксекунд/ғасыр^2) деп көрсетті. Данторнның бағалауы кейінірек, мысалы 1786 жылы де Лаландтың бағалауларынан көп айырмашылығы жоқ, сондай-ақ шамамен бір ғасырдан кейін алынған 10" мен 13" арасындағы мәндерге де жақын.
Dunthorne is particularly remembered for his study of the phenomenon of the changing apparent speed of the Moon in its orbit. Edmond Halley in about 1695 had already suggested on the basis of comparison between contemporary observations and on the other hand ancient records for the timing of ancient eclipses, that the Moon was very gradually accelerating in its orbit. (It was not yet known in Halley's or in Dunthorne's time that what is actually happening is a slowing down of the Earth's rate of rotation – see Ephemeris time.) Dunthorne's computations, based in part on records of ancient accounts of eclipses, confirmed the apparent acceleration; and he was the first to quantify the effect, which he put at +10" (arcseconds/century^2) in terms of the difference of lunar longitude. Dunthorne's estimate is not far from those assessed later, e. g. in 1786 by de Lalande and still not very far away from the values from about 10" to nearly 13" being derived about a century later.
Астрономиялық басылымдар мен байқаулар
Данторн "Философиялық мәмілелерде" "Айдың қозғалысы туралы" (1746), "Айдың үдеуі туралы" (1749) және 1751 жылы "Кометалар туралы" деген хатты қоса алғанда, мақалалар жариялады. Ол 1761 және 1769 жылдары Венераның өтулерін байқады, сондай-ақ 1762 жылы Юпитердің серіктерінің қозғалысы туралы кестелерді жариялады.
Dunthorne published papers in the Philosophical Transactions, including "On the motion of the Moon" (1746), "On the acceleration of the Moon" (1749), and the letter "Concerning comets" in 1751. He observed the transits of Venus in 1761 and 1769, and also published tables on the motion of Jupiter's satellites in 1762.
"Көлік альманахы" үшін жұмыс
1765 жылғы 18 шілдеде Ұзындық кеңесі (фактически Невиль Маскелин басқарған) Данторнды (әлі де болашақтағы) Теңіздік альманах пен Астрономиялық эфемеридтер үшін алғашқы «Эфемеридтерді салыстырушы және түзетуші» қызметіне тағайындады. Алғашқы нұсқа 1767 жылғы деректермен шықты, бұл теңізшілерге ай бақылауларын пайдаланып теңіздегі бойлықты анықтауға мүмкіндік беретін есептеу құралдарын ұсына отырып, жаңа мүмкіндіктер ашты. Данторн 1767–69 жылдарға арналған алғашқы үш нұсқаның жалғыз салыстырушысы болды, содан кейін 1776 жылғы нұсқаға дейін бірнеше салыстырушылардың бірі ретінде жұмысын жалғастырды. Данторн теңіздегі бойлықты анықтау мақсатында ай бақылауларындағы рефракция мен параллакс әсерлерін жою әдісін жасады, ал Маскелин осы әдісті «Теңіздік эфемеридпен қолдануға қажетті кестелерге» енгізді, бұл Теңіздік альманахпен бірге жарық көрген қосымша том болды. Сондай-ақ, 1772 жылы Данторнның «Ай қашықтығын анықтаудағы» қиын есептеулерді қысқартуға қосқан үлесі үшін Ұзындық кеңесінен 50 фунт стерлинг сыйақы алғаны хабарланды (сол мақсатта балама әдісті ұсынған Израиль Лайонсқа, 1739–1775, да сондай сыйақы берілді). 1802 жылғы басылымға «Данторнның жетілдірілген әдісі» қосылды. Аспан навигациясы саласында Данторн жалпы сфералық үшбұрышқа арналған тригонометриялық формулаларды ай қашықтығын азайту үшін және осы мақсатта қосымша кестелерді беру үшін алғаш рет қолданғандықтан мақталады.
On 18 July 1765 the Board of Longitude (effectively led by Nevil Maskelyne) appointed Dunthorne as the first "Comparer of the Ephemeris and Corrector of the Proofs" for the (then still future) Nautical Almanac and Astronomical Ephemeris. The first issue appeared with data for the year 1767, breaking new ground in providing computational tools to enable mariners to use lunar observations to find their longitude at sea. Dunthorne worked as sole comparer for the first three issues, with data for 1767–69, and afterward continued as one of several comparers until the issue for 1776. Dunthorne also contributed a method for clearing nautical lunar observations of the effects of refraction and parallax, for the purpose of finding the longitude at sea, and Maskelyne included this in his 'Tables requisite to be used with the Nautical Ephemeris', an accessory volume published to accompany the Nautical Almanac. It is also reported that Dunthorne in 1772 received from the Board of Longitude a reward of £50 for this contribution towards shortening the tedious calculations involved in "clearing the lunar distance" (at the same time as a similar reward was given to the contributor of an alternative method for the same purpose, Israel Lyons, 1739–1775). Improvements were added and "Dunthorne's improved method" was included in an edition of 1802. In this area of celestial navigation, Dunthorne has been credited as the first to apply trigonometrical formulae for the general spherical triangle to the reduction of lunar distances and to give auxiliary tables for that purpose.
Кембридждегі жәрдемақылар
1765 жылы Данторн обсерватория салуды жоспарлап, оны қаржыландырды. Обсерватория Сент-Джон колледжінің Шрусбери қақпасында орналасқан еді. Данторн сонымен қатар колледжге астрономиялық құралдар сыйлады. Обсерватория 1859 жылы жабылуына дейін сақталды. Данторн Кембриджде дүниеден өтті. Ай бетіндегі Данторн кратері оның құрметіне аталған.
Dunthorne planned and funded the construction of an observatory in 1765. The observatory was situated on the Shrewsbury Gate of St. John's College. Dunthorne also gave astronomical instruments to the college. The observatory remained in place until its closure in 1859. Dunthorne died at Cambridge. The crater Dunthorne on the Moon is named after him.
Данторнның басылымдары
Ричард Данторн (1739), Айдың практикалық астрономиясы: немесе, сэр Исаак Ньютонның теориясынан дәл құрастырылған жаңа кестелер, доктор Грегори осы теорияны 1739 жылы Лондон мен Оксфордта жариялаған. Ричард Данторн (1746), "Ричард Данторн мырзаның құрметті Чарльз Мейсонға, Ф.Р.С. және Кембридж университетіндегі Табиғат тарихының Вудвордиан профессорына, Айдың қозғалысы туралы хаты", "Философиялық мәмілелер", 44-том (1746), 412–420-беттер. Ричард Данторн (1749), "Құрметті Ричард Данторн мырзаның Кембридж университетіндегі Вудвардиан мұражайының сақтаушысы және Ф.Р.С. Ричард Мейсонға, Айдың үдеуі туралы хаты", "Философиялық мәмілелер", 46-том (1749–1750), № 492, 162–172-беттер. Сондай-ақ, "Философиялық мәмілелер" (құрастырылған) (1809), 9-том (1744–1749 жж.), 669–675-беттерде "Айдың үдеуі туралы, құрметті Ричард Данторн" деген атаумен келтірілген. Ричард Данторн (1751), "Мистер Рич. Данторнның құрметті доктор Лонгқа, Ф.Р.С., Кембридждегі Пемброк Холлдың магистрі және сол университеттегі астрономия және геометрия профессоры Лоундсқа, кометалар туралы хаты", "Философиялық мәмілелер", 47-том (1751), 281–288-беттер. Ричард Данторн (1761), "Юпитердің серіктерінің қозғалысының жаңа кестелерінің элементтері: Кембридж университетінің профессоры, Д.Д. Вудвардиан және Ф.Р.С. Чарльз Мейсонға Ричард Данторн мырзадан хат", "Философиялық мәмілелер", 52-том (1761), 105–107-беттер.
Richard Dunthorne (1739), Practical Astronomy of the Moon: or, new Tables Exactly constructed from Sir Isaac Newton's Theory, as published by Dr Gregory in his Astronomy, London & Oxford, 1739. Richard Dunthorne (1746), "A Letter from Mr. Richard Dunthorne, to the Rev. Mr. Charles Mason, F. R. S. and Woodwardian Professor of Nat. Hist. at Cambridge, concerning the Moon's Motion", Philosophical Transactions, Volume 44 (1746), pp.412–420. Richard Dunthorne (1749), "A Letter from the Rev. Mr. Richard Dunthorne to the Reverend Mr. Richard Mason F. R. S. and Keeper of the Wood Wardian Museum at Cambridge, concerning the Acceleration of the Moon", Philosophical Transactions, Vol. 46 (1749–1750) No. 492, pp. 162–172. also given in Philosophical Transactions (abridgements) (1809), vol.9 (for 1744–49), pp. 669–675 as "On the Acceleration of the Moon, by the Rev. Richard Dunthorne". Richard Dunthorne (1751), "A Letter from Mr. Rich. Dunthorne to the Rev. Dr. Long, F. R. S. Master of Pembroke Hall in Cambridge, and Lowndes's Professor of Astronomy and Geometry in That University, concerning Comets", Philosophical Transactions, Volume 47 (1751), pp. 281–288. Richard Dunthorne (1761), "Elements of New Tables of the Motions of Jupiter's Satellites: In a Letter to the Reverend Charles Mason, D. D. Woodwardian Professor in the University of Cambridge, and F. R. S. from Mr. Richard Dunthorne", Philosophical Transactions, Volume 52 (1761), pp. 105–107.