Кіріспе

Британдық саясаткер (1866–1941)

Фримен Фримен Томас, Уиллингдонның 1-ші маркизі, (12 қыркүйек 1866 – 12 тамыз 1941), 1931 және 1936 жылдар аралығында Уиллингдон графы титулымен танымал болған, британдық либерал саясаткер және әкімші, Канаданың генерал-губернаторы және Үндістанның вице-королі және генерал-губернаторы қызметтерін атқарған. Фримен Томас Англияда дүниеге келді және 15 жыл Сассекс артиллериясында қызмет еткеннен бұрын Итон колледжінде, содан кейін Кембридж университетінде білім алды. Одан кейін ол дипломатиялық және саяси салаға қадам басқалы жатыр, қайын атасы Викторияның губернаторы болған кезде оның көмекшісі болды. 1900 жылы ол Британдық Парламентке сайланды. Содан кейін ол түрлі мемлекеттік лауазымдарды иеленді, соның ішінде британ премьер-министрінің хатшысы қызметін атқарды және лорд Уиллингдон ретінде жұрттық дәрежеге көтерілгеннен кейін V Георгий патшаның күтімшісі болды. 1913 жылдан бастап Уиллингдон Британ империясының аймақтарында губернаторлық және вице-корольдік лауазымдарды атқарды, Бамбей губернаторлығынан бастап, содан кейін Мадрас губернаторы болды. 1926 жылы Вими виконты Бингтің орнына Канаданың генерал-губернаторы болып тағайындалды және 1931 жылы Бессборо графы оны алмастырғанға дейін осы лауазымда қалды. Содан кейін Уиллингдон дереу лорд Ирвиннің (кейіннен Халифакс графы аталған) орнына Үндістанның вице-королі және генерал-губернаторы болып тағайындалды және ол 1936 жылы Линлитгоу маркизі алмастырғанға дейін осы қызметте болды. Вице-корольдік өкілеттігі аяқталғаннан кейін Уиллингдон Бес порттың қамқоршысы болып тағайындалды және маркиз Уиллингдон ретінде жұрттық дәрежеге көтерілді. Ұлыбританияны бірқатар ұйымдар мен мерекелерде өкілдік еткеннен кейін Уиллингдон 1941 жылы Лондондағы үйінде қайтыс болды, ал оның күлі Вестминстер аббаттығында жерленді.

Ерте өмір және білім

Фримен Томас Раттон мен Яптон атқыштар бригадасының офицері Фримен Фредерик Томас пен оның әйелі, парламенттік қазынашының хатшысы (кейіннен Парламент палатасының спикері, 1-ші Висконт Хэмпден атанған) Генри Брандтың қызы Мейбелдің жалғыз ұлы болып дүниеге келді. Екі жасқа толғанға дейін Томастың әкесі қайтыс болды және одан кейін оны анасы тәрбиеледі, ол оны Итон колледжіне жіберді. Ол онда Итон қоғамының президенті болды және үш жыл бойы мектептің крикет командасының құрамына кірді, соңғы курста он бір ойыншыдан тұратын команданың капитаны болды. Ол спортқа деген ынтасын Кембридж университетіне алып өтті, онда Итоннан кейін Тринити колледжіне қабылданды.

Неке және саяси мансап

1892 жылы Фримен Томас іс қағазы арқылы Фримен тегін қосымша қабылдады және Томас Брассидің қызы, кейін Барон Брасси атанған Мари Брассиға үйленді. Фримен Томас оны жиі қолдау көрсеткен көз ретінде айтатын, бірде былай деді: «Менің әйелім маған үнемі шабыт пен жігер берді». Олардың екі ұлы болды: 3 мамыр 1893 жылы туған Жерар және 25 шілде 1899 жылы туған Иниго. Жерар 1914 жылдың 14 қыркүйегінде Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты, ал Иниго әкесінің орнына Уиллингдон маркизі болды. 1897 жылы Фримен Томас сол кезде Виктория (Австралия) губернаторы болған қайын атасының лагерьдегі көмекшісі болып тағайындалды. Одан кейін 1905 жылдың желтоқсанынан 1906 жылдың қаңтарына дейін отырған Либералдық кабинетте қазынашылықтың кіші лорды болып қызмет етті. 1906 жылдың қаңтар айындағы сайлауда жеңілгенімен, Фримен Томас Бодмин округінен өткен қосымша сайлауда жеңіске жетіп, Парламентке оралды және біраз уақыт премьер-министр Х.Х. Асквиттің хатшысы болып жұмыс істеді. Үкіметтегі қызметі үшін Фримен Томас 1910 жылы Сассекс графтығындағы Раттонның бароны атанды, ал келесі жылы король Георг V-нің жеке кеңесшісі болып тағайындалды, монархтың сүйікті теннис серігіне айналды. Осы оқиғаға орай 1913 жылдың 12 наурызында Уиллингдон Үнді империясы орденінің Ұлы командирі (қосымша) атағымен марапатталды. Бірақ бір жыл өткен соң Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, ал Британ империясының бір бөлігі болған Үндістан бірден соғысқа тартылды. Лорд Уиллингдон одақтастардың мүддесін қорғауға тырысып, Месопотамия шайқасынан жарақат алғандарды емдеуге жауапкершілік алды. Сол қиын кезеңде Махатма Ганди Оңтүстік Африкадан Бомбейге оралды, ал Уиллингдон оны алғашқылардың бірі болып қарсы алып, ресми кездесу үшін Үкімет үйіне шақырды. Бұл Уиллингтонның Гандимен алғашқы кездесуі болды, ол кейін Үндістанның рухани көшбасшысын «адал, бірақ большевик және осы себепті өте қауіпті» деп сипаттады. 1917 жылы, Уиллингдон губернаторлық қызметінен кеткенге бір жыл қалғанда, Бомбей президенттігінің Кхеда аймағында ауыр ашаршылық болды, бұл экономикаға үлкен әсер етіп, шаруалардың салық төлеуге жағдайы болмады. Дегенмен, үкімет салықты төлеуді ғана талап етпеді, сонымен қатар сол жылы күшіне ену үшін алымдарды 23%-ға арттыруды талап етті. Осылайша Кхеда Гандидің Үндістандағы алғашқы сатьяграхасының орталығына айналды, ол Сардар Валлабхай Пател, Нархари Парик, Моханлал Пандия және Равишанкар Вьястың қолдауымен Гуджарат жиналысын ұйымдастырды. Гандидің ықпалындағы халық жиналып, Уиллингтонға сол жылға арналған салықтарды жою туралы петиция жіберді. Алайда, Министрлер кабинеті бас тартты және губернаторға мүлікті күшпен тәркілеуді бастауға кеңес берді, бұл Гандиді үкіметке қарсы бейбіт қарсылық көрсетуге итермеледі, ол ақырында сәтті аяқталып, Уиллингдон колониядан кеткеннен кейін Гандиді бүкіл Үндістанда танымал етті. Осы іс-әрекеттері үшін, басқару және соғысқа қатысқандары үшін, Уиллингдон 1918 жылдың 3 маусымында корольдің жарлығымен Үндістан жұлдызы орденінің Ұлы командирі болып тағайындалды.

Мадрас губернаторы

Уиллингдон Бомбейден Ұлыбританияға қысқа ғана уақытқа оралғаннан кейін, 1919 жылдың 10 сәуірінде Мадрас губернаторы болып тағайындалды. Бұл тағайындама 1918 жылғы Монтегю-Челмсфорд реформалары Үндістан Үкіметі актісімен ресми бекітілгеннен кейін көп ұзамай жасалды, ол Үндістандағы билікті атқарушы және заң шығарушы органдар арасында бөліп берді. Осылайша, 1920 жылдың қараша айында Уиллингдон Мадрас заң шығарушы кеңесінің алғашқы сайлауына қатысты сайлау туралы жарлық шығарды. Алайда, Үнді ұлттық конгрессі партиясы Гандидің ынтымақсыздық қозғалысына адал болғандықтан, кандидаттарды тіркеуден бас тартты, нәтижесінде Әділет партиясы билікке ие болды. Уиллингдон А. Суббараилу Реддиарды премьер-министр етіп тағайындады, ал Коннотт пен Стратхерн герцогы Артур (Канаданың бұрынғы генерал-губернаторы) Заң шығарушы Ассамблеяның алғашқы отырысын ашты. Келесі жылы губернатор 1921 жылдың тамызында Малабар ауданында болған бірқатар қақтығыстармен айналысты. Өрт сөндіру, тонау және шабуылдардың бірнеше жағдайларын тіркегеннен кейін, Уиллингдон Үндістан үкіметі бүліктерді басу үшін үлкен күш жібергенге дейін әскери жағдайды жариялады. Шамамен сол кезде Мадрас қаласындағы Букингем және Карнатик фабрикаларының 10 000-нан астам жұмысшысы ынтымақсыздық қозғалысымен бір уақытта алты айға жалпы ереуіл ұйымдастырды, бұл ереуілді қолдаушы және қарсыластары арасында дау-жанжалдарға әкеп соқты, олар қайтадан полицияның араласуымен тоқтатылды. Мадрас губернаторы қызметінен кейін Ұлыбританияға қайта оралған Уиллингдон виконт атағын алды, 1924 жылдың 24 маусымында Суссекс графтығындағы Раттон виконты Уиллингдон болып жарияланды.

Канаданың генерал-губернаторы

1926 жылдың 5 тамызында Георг V корольдік қолхат және мөрі бойынша комиссия арқылы өзінің британдық премьер-министрі Стэнли Болдуиннің Уиллингдонды Канададағы өкілі етіп тағайындау туралы ұсынысын мақұлдағаны туралы хабарланды. Британдық консервативті кабинеті бастапқыда Уиллингдонды генерал-губернаторлыққа кандидат ретінде қараған жоқ, өйткені ол басқа адамдарға қарағанда қажетті білім мен қоғамдық қолдауға ие емес деп саналды. Алайда, корольдің өзі Канадаға жіберілген тізімге Уиллингдонның атын қосты, және сол кездегі Канада премьер-министрі Уильям Лайон Маккензи Кинг корольге ұсыну үшін осы есімді таңдады. Георг V ұсынысты қабыл алды, ал Уиллингдон Қытайға дипломатиялық сапарда болғанда оның тағайындалғаны туралы хабардар болды. Бұл монархтың Ұлыбританияның егемендігі ретінде жасаған соңғы канадалық вице-корольдік тағайындалуы болды, себебі 1926 жылдың қазан айында өткен Императорлық конференцияда Британ империясының доминиондары бір-бірімен тең болады және монарх тек сол елдің министрлерінің басшылығымен белгілі бір ел үшін жұмыс істейтіні шешілді. Бұл 1931 жылдың 11 желтоқсанында Вестминстер Статуты қабылданғанға дейін ресми түрде бекітілмесе де, бұл принцип Уиллингдонның Канаданың генерал-губернаторы ретіндегі қызметінің басында іске асырылды. Уиллингтон 1926 жылдың соңында Квебек қаласына келді, ал 2 қазанда Квебек парламенті ғимаратының салон-ружасында генерал-губернатор болып ант берді. Оттаваға сапармен елдің ресми корольдік және вице-корольдік резиденциясы – Ридо-Холлға келгені, Канада бойынша жасаған көптеген сапарларының біріншісі болды. Уиллингтон Канаданың түрлі азаматтарымен кездесіп, өз міндеттерін орындағанда "әзіл-қалжың мен бейресмилік сезімін" әкелді. Сол сапарда генерал-губернаторды Вашингтонда корольдің АҚШ-тағы өкілі Винсент Мэйси қарсы алды, ол кейіннен Канаданың генерал-губернаторы болып тағайындалды. Сол күні елдің азаматтары Канада бойынша алғашқы жағалаудан жағалауға дейінгі радио хабарларын естіді. Бұл жаңалық Парламент төбесінің Орталық блогының құрылысын аяқтағанын білдірді, ал келесі жылы Уиллингдон жыл сайынғы генерал-губернатордың Жаңа жылдық қабылдауын Шығыс блогынан осы ғимаратқа көшірді, онда бұл шара 1870 жылдан бері өткізіліп келді. Канададағы вице-корольдік өкілеттігінің аяқталуына бірнеше ай қалғанда, Уиллингтон тағы бір рет жұрттық дәрежеге көтеріліп, 1931 жылдың 23 ақпанында Уиллингдон графы және Ратендон виконты атанды. Өз кезегінде вице-король жұбы, Уиллингтон графы мен графинясы өнерге деген құрметтерін арттырып, бұрынғы генерал-губернатор лорд Грейдің музыка және драма жарысын Уиллингдон өнер жарысымен толықтырды, ол сурет және мүсін жасау үшін сыйлықтар таратты. Олар сонымен қатар Ридо-Холлда Үндістан және Қытай бойынша саяхаттарында жинаған кілемдер мен өнер бұйымдарының жинағын қалдырды, олардың көптегені 1993 жылы Ридо-Холлдың Ұзақ галереясына қайта орнатылды. Алайда, Уиллингтонның талғамдары спортты да қамтыды, әсіресе балық аулау, теннис, коньки тебу, шаңғы тебу, керлинг, крикет және гольф. Сондай-ақ, ол "Уиллингтон кубогы" деп аталған жарысқа қол қойды.

Тағайындау

Виллингдон Канаданың генерал-губернаторы қызметін атқарып, бес жыл өткен соң, оны Үндістанға вице-король және генерал-губернатор ретінде қайтару туралы хабар алды. 1931 жылдың 20 наурызында Британдық құпия кеңесіне тағайындалғаннан кейін, ол 1931 жылдың 18 сәуірінде ант берді, бұл Бессборо графы Канадада оның орнын бастан алғаннан кейін екі апта өткен соң болды. Виллингдон Үндістанға қайта келгенде, елде Ұлы депрессия орнаған еді және жақын арада Ұлыбританияның алтын стандартынан бас тартуына себепкер болды, нәтижесінде мыңдаған тонна алтын Бомбей порты арқылы Ұлыбританияға жіберілді. Осы оқиғаға қатысты Виллингдон: «Тарихта алғаш рет экономикалық жағдайға байланысты үндістер алтынды шығарып жатыр. Соңғы екі-үш айда біз Лондонға 25 миллион фунт стерлинг жібердік және бұл процестің жалғасатынына үміттенемін» деді.

Конгресс басшыларын түрмеге қамау

Сонымен қатар, Уиллингдон Ганди бұрын бастаған ұлтшылдық қозғалыстардың салдарымен айналысып жатты, ол Уиллингдон Бомбей және содан кейін Мадрас губернаторы болған кезде басталған еді. Үндістан кеңсесі Уиллингдонға Раджбен ынтымақтастыққа дайын үнділік пікірдің ғана элементтерімен келісу керектігін мәлімдеді. Бұл Нехру мен 1932 жылдың 4 қаңтарында азаматтық мойынсұнбау қозғалысын бастаған Үнді ұлттық конгресіне қатысты емес. Сондықтан Уиллингдон шешуші шараларға барды. Ол Гандини түрмеге қамады, Конгресс партиясын тыйым салды, Жұмыс комитеті мен провинциялық комитеттерінің мүшелерін тұтқындады және Конгресс жастар ұйымдарын жапты. Барлығы 80 мың үнділік белсендіні түрмеге қамады. Көптеген көшбасшылары болмағандықтан, наразылықтар тең емес және дұрыс ұйымдастырылмаған, бойкоттар нәтижесіз болды, жасырын жастар ұйымдары көбейді, бірақ тиімді болмады, көбірек әйелдер қатысты және, әсіресе Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясында терроризм орын алды. Ганди 1933 жылға дейін түрмеде қалды. Уиллингдон жеке қауіпсіздігі үшін әскери хатшысы Гастингс Исмейге сенді.

Құрылыс жобалары

Сонымен қатар, Уиллингдонның Кеңестегі губернатор ретіндегі қадамымен Ллойд бөгеті іске қосылды, оған Инд өзенінің сағасы арқылы бөгет құрылысына 20 миллион фунт стерлинг жұмсалды. Бұл жұмыспен қамтамасыз етуге ғана емес, Тар шөліндегі миллиондаған гектар жерді суаруға да мүмкіндік берді. Бұдан әрі, Уиллингдон Делиде Уиллингдон әуежайын (қазір Сафдаржунг әуежайы деп аталады) салды. Сонымен қатар, вице-патша болғанына қарамастан, оған үндістандық достарымен бірге келгендіктен Бомбейдің Корольдік яхта клубына кіруден бас тартқаннан кейін, Уиллингдон Бомбейде Уиллингдон спорт клубын құруға ұйқысыздық танытты. Бұл клубқа үндістер мен британдықтардың екеуі де мүше бола алатын және бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Канадада болған тәрізді, Уиллингдон Үндістан үшін Барат скауттары мен гайдтарының бас скауты ретінде әрекет етті және бұл қызметті тек лауазымдық атақтан гөрі маңыздырақ деп есептеді. Скаутинг Үндістанның әл-ауқатына үлкен үлес қосады деп сенген ол, ұйымды, әсіресе ауылдық жерлерде насихаттап, Дж.С. Уилсоннан скаутинг пен ауылдық даму арасындағы ынтымақтастыққа ерекше назар аударуын сұрады.

Вице-патшалықтан кейінгі өмір

Ұлыбританияға оралғаннан кейін Уиллингдон Роланд Гвиннмен араласты. Уиллингдон Гвинннің Шығыс Суссекстегі Folkington Manor есімімен белгілі үйінде өткен кештердің көрнекті қонағы болды. Ол сондай-ақ, Джордж V-нің құрметіне ие болды – оған тек Синк Портс Лорд-Вардені қызметіне тағайындама ғана берілмей, бұл егемендік тағайындаған ең жоғары наградалардың бірі және көбінесе король отбасының мүшелері мен бұрынғы премьер-министрлерге арналған. Сонымен қатар, 1936 жылдың 26 мамырында Эдуард VIII оны Уиллингдон маркизі етіп көтерді, осылайша ол осындай дәрежеге көтерілген соңғы адам атанды. Уиллингдон дипломатиялық қызметтен толығымен қол үзген жоқ: ол Ибероамерикандық институт атынан Оңтүстік Америкаға ізгі ниет сапары жасады және армия офицерлерін тағайындау жөніндегі британдық комитеттің төрағасы болды. 1940 жылы ол Жаңа Зеландияның құрылғанына 100 жыл толуына арналған салтанаттарда Ұлыбританияны өкілдік етті. Бірақ келесі жылы, 12 тамызда, Уиллингдон маркизі Лондонның Эбери көшесіне жақын орналасқан Лайгон-плейс, 5-үйінде қайтыс болды, ал оның күлі Вестминстер аббаттығына қойылды.