Кіріспе

Франсуа Томбалбае президентінің әскери төңкерісі 1975 жылғы Чад төңкерісінің маңызды бір себебі Чад президенті Франсуа Томбалбаедың әскерге деген сенімсіздігінің күшеюі болды. Бұл сенімсіздік Чад қарулы күштерінің (ЧҚК) 1966 жылы ФРОЛИНАТ көтерілісшілер тобы құрылғаннан бастап мұсылмандық солтүстікте тұтанған бүлікпен күресудегі әлсіздігінен де туындады.

Тұтқындалу

Чадтың бұрынғы отаршылдық билігі Франция Томбалбаяны әскери жетекшілерді билікке тартуға шақырды, ал президент өзінің партиясы – Чадтың прогрессивті партиясында (ППП) армия қолбасшысына орын берді; бірақ оның әскери қолдауын әлсіретудегі әлдеқайда маңызды және шешуші фактор 1973 жылы армия штабының бастығы генерал Феликс Маллумды төңкеріс жасауға қастандық жасады деген айыппен (соқыр қойлар қастандығы деп аталды) тұтқындау болды. Сондай-ақ, генералдар Жак Думро мен Негю Дього, сондай-ақ басқа офицерлер 1971 және 1975 жылдар аралығында ұқсас айыптаулар бойынша тұтқындалды, соңғысы 1975 жылғы 23 наурызда. Осы шиеленіскен ахуалда Томбалбай армиядағы тағы бір тазалауды жүргізді, бұл жолы он екі жүзді әскери полиция – жандармерияға соққы берді; оның басшысы полковник Джимет және оның көмекшісі майор Котига 1975 жылғы 2 сәуірде FROLINAT тұтқындарының қашуына байланысты тұтқындалды. Бұл – қатаң қателікке айналды.

Әскер көтерілісі

Төңкеріс 13 сәуірде күн шықпастан бұрын басталды. Астанадан 56 шақырым қашықтықтағы Бораходада лейтенант Димтолам басқарған әскер бөлімдері өздерінің базасынан шығып, Нджаменаға бет алды. Олар қала шетіндегі президенттің ақ қабырғалы сарайына жетті. Сағат 5:00-де Томбалбаедің президенттік күзеті, Compagnies Tchadiennes de Securité (CTS) компаниясымен аяусыз және қанды шайқас басталды. Шайқастың барысын шешуде ФАТ-тың уақытша қолбасшысы Ноэль Миларев Одингардың күштермен келуі және көтерілісшілерге басшылық етуі шешуші рөл атқарды. Басқа дереккөздер төңкерістің жетекшісі ретінде полковник (кейін генерал) Камугэні атайды. 8:30-да CTS басшысы полковник Селебиани радио арқылы өзінің әскерлеріне капитуляциялауға шақырды, бұл барлық шайқастарды тоқтатты. Шайқас барысында Томбалбай қаза тапты және көп ұзамай қайтыс болды. Томбалбайдың қазасы туралы жаңалық естігенде, астанада кең ауқымды тойлар өтті, мыңдаған шадтықпен "Томбалбай өлді" деп ән айтып, көшелерге төгілді.

Салдарлар

Одингар сағат 6:30-да қоғамдық радио арқылы қарулы күштердің "Құдай және ұлт алдындағы жауапкершіліктерін орындағанын" жариялады. Кейінірек жарияланған хабарламада төңкерісшілер өз әрекеттерін ақтауға тырысты, Томбалбаяны тайпаларды бөліп-жарып, әскерді кемсіртіп, оған деген құрметсіздікпен басқарды деп айыптады. Генерал Одингар мемлекет басшысы міндетін уақытша атқарды және тұтқынға алынған офицерлер дереу босатылды. Олардың арасында генерал Феликс Маллум болды, ол 15 сәуірде қызметке кіріскен, "Жоғарғы әскери кеңес" (Conseil Supérieur Militaire немесе CSM) деп аталған тоғыз адамнан тұратын әскери хунтаның төрағасы болып сайланды. Ол дереу Томбалбайдың сегіз ірі көмекшісін қамауға алып, 1962 жылғы конституцияны күштен шығарды, барлық партияларға тыйым салынды және Ұлттық Ассамблея таратылды. Төңкерістің сәтті аяқталуы Томбалбайдың саясатынан күрт өзгешелікке әкелмеді. Бұл осылай болғаны таңқаларлық емес, себебі Томбалбай сияқты, Одингар мен Маллум да Чадтың оңтүстігінен шыққан Сара тайпасынан еді. CSM елдің солтүстігімен келісуге тырысса да, мұсылмандар өзіндік екінші дәрежелі азаматтар сезімінен құтыла алмады және FROLINAT көтерілісі жалғасты.