АҚШ-та шай өсіру тарихы және қазіргі жағдайы

Кіріспе

Камелия синенсисі, шай жапырақтары мен гүлқұршауларының көзі, Америка Құрама Штаттарының көп бөлігінде өсірілуі мүмкін. 1700 жылдардан бері саудалық өсіру әртүрлі уақытта және жерлерде сыналып келді, бірақ шай нарықтағы бір ғана өнім ретінде қалып қойды және АҚШ-та кеңінен өсірілген емес. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ құрлығында Шарлстон, Оңтүстік Каролинада толық механикаландырылған салыстырмалы түрде үлкен плантация және қолмен шай жинайтын көптеген шағын коммерциялық шай бақтары бар. Кейбір өндірушілер шай өндірісінің механикаландырусыз экономикалық тұрғыдан тиімді емес деп санайды, бірақ механикаландырылмаған шай өндірісінің де тиімді екенін көрсететін дәлелдер бар, бірақ кірістің таза пайызы төмен. Көптеген жергілікті шайлар пошта арқылы немесе онлайн сатып алу арқылы қол жетімді. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласының сыртындағы Уадмалау аралында орналасқан Чарльстон шай бақшасы 127 акр жерді алып жатқан АҚШ-тағы жалғыз ірі шай плантациясы болып табылады. Кішкентай коммерциялық фермалар Алабама, Гавай, Орегон, Оңтүстік Каролина және Вашингтон штаттарында орналасқан. Сонымен қатар, Оңтүстік Каролина, Миссисипи, Нью-Йорк және Техас штаттарында дамып келе жатқан коммерциялық шаруашылықтар бар, бірақ олар әлі де өнімді тұрақты түрде жалпы халыққа сату деңгейіне жеткен жоқ.

Тарих

Америкада коммерциялық шай өсіру алғаш рет 1744 жылы колониялық Грузияда, шай тұқымдары Саваннадағы Траст бағына жіберілген кезде талпынылды. Колонияларда шай өсімдігінің алғашқы сәтті өсірілуі 1772 жылы Саваннаға жақын Скидавей аралында тіркелді.

1863 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Мэриленд пен Пенсильванияның батысында табиғи түрде өсетін шай өсімдіктерінің табылуын хабарлады. «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі табиғи түрде өсетін шай өсімдіктері туралы хабарлама оларды коммерциялық мақсатта өсіруге қызығушылық тудырды. 1880 жылы АҚШ үкіметі Үндістанда тәжірибелі шай өсіруші Джон Джексонды 30 жыл бұрын Джорджия штатының Либерти округіне отырғызылған шай өсімдіктерін өсіру үшін жалдады. Бұл сәтсіз аяқталды. Солтүстік Америкадағы алғашқы тұрақты жапон қонысы саналатын Вакамацу шай және жібек шаруашылығы колониясы 1870 жылдары Калифорнияда қысқа мерзімге шай өндірді.

Гавайи

1887 жылы Гавайиге шай әкелінді және 1892 жылға дейін коммерциялық мақсатта өсірілді. Шай өндірісі неліктен тоқтатылғаны нақты белгісіз, бірақ тарихшылар Азия мен Африкадағы басқа шай өсіруге қолайлы аймақтармен салыстырғанда, Гавайидегі жалақының жоғары болуы шешуші рөл атқарғанын айтады. Сонымен қатар, шайдың басты бәсекелесі – кофе өндірісінің төмен құны, оның қалыптасуына кедергі келтірді. 1960 жылдары Липтон және A&B компаниялары Гавайиде шайды коммерциялық тұрғыда өсіру мүмкіндігін зерттеу үшін бірлескен кәсіпорын құрды. Алайда, екі компания да аралда шай бақтарын ашпай, Латын Америкасында ашуға бейімділік танытты.

Оңтүстік Каролина

Джуниус Смит 1848 жылдан бастап 1853 жылы қайтыс болғанға дейін Оңтүстік Каролина штатының Гринвилл қаласында шайды коммерциялық тұрде өсіруде сәттілікке жетті. Доктор Алексис Форстер 1874 жылдан бастап 1879 жылы қайтыс болғанға дейін Джорджтаун қаласында, Оңтүстік Каролинада, кезекті, қысқа мерзімді әрекетті басқарды. Дегенмен, ішкі тасымалдау тарифтері оның шайын АҚШ-тың ірі нарықтарына сатуды қиын етіп берді. Мысалы, Чикаго тұрғындары үшін Қытайдан шай сатып алу, Каролинадан сатып алудан арзанға түсті. Липтон 1987 жылы эксперименттік шай шаруашылығын Мак Флеминг пен Билл Холлға сатқанға дейін басқарды, олар осы шаруашылықты жұмыс істейтін шай бақшасына айналдырды. Чарльстон шай плантациясы шайды механикалық түрде жинау үшін темекі жинау машинасының модификациясын пайдаланды. Ақша жоғалтып, жақында банкротқа ұшырау қаупі туған плантация 2003 жылы сот аукционында Bigelow Tea Company компаниясына 1,28 миллион долларға сатылды және туристерді тарту және кірісін арттыру мақсатында уақытша жаңарту үшін жабылды. Бақ 2006 жылдың қаңтар айында қайта ашылды және халыққа тегін экскурсиялар ұсынады.

Алабама

Оңтүстік Каролинадағы Липтон зерттеуінің бір бөлігі ретінде Алабама штатының Фейрхоп қаласында, сондай-ақ АҚШ-тың оңтүстігіндегі таңдалған басқа да жерлерде аут-станция құрылды. Фейрхоптағы материал құрылғаннан кейін көп ұзамай болған дауыл салдарынан жойылды және тастап кетілді. Дегенмен, аут-станцияның басшысы бірнеше тұқым мен кесінділерді құтқарып алып, оларды жақын жерде жеке плантация ашу үшін пайдаланды. Қазір бұл плантация Фейрхоп шай плантациясы деп аталады және оның иесі – аут-станция басшысының ұлы Донни Барратт. Плантацияда әлі де шағын көлемде шай өндіріліп, жақын маңдағы сыйлық дүкені арқылы сатылуда.

Соңғы өндіріс

2000 жылы бау-бақшашы Фрэнсис Зи Гавайидің тропикалық климатында және жанартаулық топырағында гүлдей алатын Camellia sinensis, яғни шай өсімдігінің бір түрін тапты. Гавайиде шайдың коммерциялық өсімін зерттеуді Гавайи университеті Маноа тропикалық ауыл шаруашылығы және адам ресурстары колледжі мен Гавайи университеті Хило ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және табиғи ресурстарды басқару колледжі АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментімен бірлесіп бастады. Гавайидің қант өнеркәсібінің құлдырауымен шай өсірудің мүмкін болатын ауыстыру дақылы ретінде қарастырылып жатыр. 2003 жылы Гавайиде шай өсірілетін жерлердің бар екені бағаланды, бірақ 2005 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен өсті. 2010 жылы Вашингтон штатының Берлингтон қаласында шамамен 5 акр шай өсіретін ферма болды. 2013 жылдан бастап Орегон штатының Салем қаласының жанындағы Минто аралы өсірушілері өз шайларын шағын көлемде сатуға кірісті. 2017 жылы Луизиана штатының Амит қаласында шай егіні жалпы қызығушылық үшін отырғызылды, сәттілікке үміт болмады. Ол отырғызылғаннан кейін бірден 3 дюйм қарға көмілгеніне қарамастан, күтімшілердің шай өсімдіктерін қалай күту керектігі туралы ешқандай білімі болмаса да, өркендеуін жалғастырды. Осыдан кейін олар Луизиана штатындағы жалғыз заманауи шай фермасын ресми түрде ашуға шешім қабылдады.

Даму үстіндегі шай фермалары

2012 жылы Миссисипи штатының Брукхейвен қаласында құрылған «The Great Mississippi Tea Company» компаниясы қазіргі уақытта шай өндіріп, жұртшылыққа экскурсиялар ұсынады. Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі «Finger Lakes Tea Company» компаниясы да шай өсімдіктерін отырғыза бастады және 2016 жылы өнімді сатуды жоспарлап отыр. Техас штатының Маунт-Вернон қаласындағы «East Texas Tea Company» 2009 жылы шай өсіруді бастады және жеке орналастыру арқылы сатады. Оңтүстік Каролина штатының солтүстігіндегі «Table Rock Tea Company, Ltd.» 2008 жылы өсіруді бастады және қазіргі уақытта шай өндіріп, жұртшылыққа турлар ұсынады. «Atealier» (бұрынғы «East Texas Tea Company»), Айдахо штатының Коур-д’Ален қаласында 2015 жылы шай өсіруді бастады және 2016 жылы непалдық және сочилік тұқымдықтармен кеңейтті. Жергілікті мұздық көлдердің микроклиматын реттеуіне және топырақ пен судың шай өсіруге қолайлы жағдайларын жасауына байланысты, коммерциялық көлемде өнім алу үшін шамамен 2–4 жыл күтілуде, ол жеке сатуға қолжетімді болады. Луизиана штатының Амит қаласындағы «Fleur De Lis Tea Company» 2017 жылы алғашқы шай көшеттерін отырғызды, бұл өсімдіктерге 7,6 см қар құлағаннан кейін болды. Бастапқыда негізін қалаушы Дэвид Барронның тәжірибе ретінде отырғызған осы көшеттері күтпеген жерден аман қалды. Жеті жыл өткен соң, алғашқы егістік гүлденіп өсіп, қазіргі уақытта өндірістегі жалғыз егістікке айналды. Шаруашылық алғашқы егістіктен кейін 3 қосымша егістік отырғызса да, шай өсімдіктері толық пісіп, көктеп шыққаннан кейін 3-5 жыл өткен соң ғана жиналатын болғандықтан, жақсы өседі. Қазіргі уақытта «FDLTC» «Big Easy» қара шайын өндіріп сатады, ол 2022 жылы Ұлыбританияның «Tea Academy's Leafies Award» сыйлығының қара шай санатында «Жоғары бағаланған» (2-орын) аталымын жеңіп алды. Бұл сыйлыққа 33 санаттағы 300-ге жуық шай бағаланды. «FDLTC» сонымен қатар «Достық қоспасы» деп аталатын қара шайды өндіріп сатады, ол олардың «Big Easy» қара шайы мен «Mogok Tea Company» қара шайының қоспасы. «Mogok Tea Company» «FDLTC»-нің «Big Easy» шайы сияқты, осы «Leafies» сыйлығында бірінші орынды жеңіп алды. «FDLTC» қарқынды дамып келеді және жақын арада жасыл шайды, сондай-ақ камелия гүлдерінен жасалған ерекше шайды шығаруды жоспарлап отыр.

The Great Mississippi Tea Company, founded in 2012 in Brookhaven, Mississippi, is currently producing teas and offering tours to the public. Finger Lakes Tea Company in upstate New York has also started planting tea plants and plans to have product available in 2016. East Texas Tea Company in Mount Vernon, Texas has started tea cultivation in 2009 and sell by private placement. Table Rock Tea Company, Ltd. in Upstate South Carolina began cultivation in 2008 and is currently producing tea and offering tours to the public. Atealier (formerly East Texas Tea Company) in Coeur d'Alene, Idaho commenced tea growing in 2015 and expanded in 2016 with Nepalese and Sochi seed stock. The micro climate being moderated by local glacial lakes with soil and water conditions being conducive to tea growing. It will be approx. 2–4 years for commercial quantities are expected to be available for private sale. Fleur De Lis Tea Company in Amite Louisiana planted their first tea plants in 2017, immediately after 3 inches of snow fell on the plants. Originally planted just as an experiment by founder David Barron, unexpectedly, the plants survived. Fast forward 7 years and now that very first field is thriving, and the only field currently in production. While the farm has planted 3 additional fields after the first one, tea plants thrive best when they are not harvested until truly mature, about 3 5 years from sprouting. Currently, FDLTC produces and sells a black tea 'Big Easy' which won 'Highly Commended' (2nd place)in the black tea category in the 2022 UK Tea Academy's Leafies Award, in which nearly 300 teas across 33 categories were tasted and assessed. FDLTC also produces and sells a black tea titled 'Friendship Blend' which is a blend of their 'Big Easy' black tea with Mogok Tea Company;'s black tea, which won first place in the same Leafies award as FDLTC's 'Big Easy', FDLTC is rapidly growing and will soon be releasing their green tea as well as a unique tea made from the blossoms of the camellia plants.